صفویه و سجده بر تربت و شهادت ثالثه در اذان و ساختن گنبد بر قبور

شبهه

دشمنان شیعه از هر راهی تلاش می‌کنند که مبانی دینی و مذهبی شیعه را به عنوان بدعت و شرک و امثال این امور زیر سوال ببرند و هرگز از تفکر و تعقل در آموزه های اسلامی استفاده نمی کنند. این شبهه هم مانند سایر شبهات وهابیت بدون هیچ ملاحظه ای برای منفور جلوه دادن مذهب شیعه القا شده و در ضمن با القای اینگونه شبهات جهل و نادانی خود را نسبت به حقایق و واقعیات و عقاید شیعه به نمایش گذارده اند. آنان مدعی هستند که سجده بر تربت و شهادت ثالثه در اذان ساختن گنبد بر قبور از بدعتهای صفویه است که در ایران حکومت کرده اند و قبل از آن از این امور اثری وجود نداشته است.

پاسخ شبهات

  1. پاسخ شهادت ثالثه

   اینکه از چه زمانی شهادت ثالثه در اذان داخل شده است چندان تاریخی روشنی ندارد و نمی توان گفت که این جمله از سوی دولت صفویه داخل در اذان شده است هرچند برخی بر این باور اند که از لابلای تاریخ برمی آید که نقطه آغاز این شعار به عهد رسول خدا صلی الله علیه و آله برمی گردد و گروهی از اصحاب پیامبر – صلی الله علیه و آله  سلم-  مثل سلمان و ابوذر در اذان و اقامه به آن مداومت داشتند و پیامبر- صلی الله علیه و آله  سلم-  نیز عمل آنها را تایید نمود ولی در عین حال نمی‌توان بر آن اعتماد نمود.

   به هر حال با وجود اینکه خود این جمله از عقاید شیعه امامیه به شمار می‌آید و دلالت بر ولایت و امامت بلافصل امام علی- علیه السلام-  بعد از پیامبر خدا دارد ولی از نظر علماء و فقهای شیعه این جمله جزء اذان نبوده و نیست و گفتن آن به قصد اذان جایز نمی‌باشد. شهید صدر می‌گوید که صورت اذان و اقامه از طرف شرع محدود شده و جایز نیست کلامی و جمله‌ای بر این اساس که جزء اذان باشد در خلال آنها گفته شود اما گفتن سخن و کلامی در بین جملات اذان از طرف مؤذن یا مقیم بدون اینکه آن را جزء اذان یا اقامه قرار دهد اشکال ندارد. بنابراین گفتن اشهد «ان علیا ولی الله» مانند کلامهای دیگر در خلال اذان و اقامه نیز جایز است در صورتی که قصد جزئیت را نداشته باشد، بلکه با آن بخواهد حقیقتی از حقایق اسلام را که عبارت از ولایت علی- علیه السلام-  باشد اعلام کند.[1]

  1. پاسخ شبهه ساختن گنبد بر قبور

    اما ساختن گنبد بر قبور چیزی است که در صدر اسلام وجود داشته است قبر شریف حضرت پیامبر خدا- صلی الله علیه و آله  سلم-  و امامان بقیع و نیز امامانی که در عراق مدفون هستند قرنها پیش از وجود صفویه دارای قبه و گنبدی بوده اند و گنبد و بارگاه حضرت امام رضا- علیه السلام-  توسط سلطان مسعود غزنوی ساخته شده است در حالی که سلطان مسعود و پادشاهان ترکان سنی مذهب بوده و قرنها قبل از صفویه بر سرزمینهای اسلامی حکومت می‌کردند. افزون بر اینها اصلا ما هیچ دلیلی بر حرمت گنبد ساختن بر قبور پیامبران و اولیاء و صالحان نداریم تا اگر کسی چنین کاری کند او را محکوم به شرک و بدعت نماییم.

  1. پاسخ سجده بر تربت

   اما سجده بر خاک و تربت از مسلمات فقه اسلامی است و اختصاص به مذهب شیعه ندارد تا آن را به صفویه و امثال آن نسبت دهیم. ما در زیر به دلایلی اشاره می کنیم که در نماز سجده بر خاک از طرف شارع مقدس وضع شده است و هیچ کسی حق تصرف، تغییر و جعل در امور عبادی اسلام را ندارد.

    شیعه بر اساس روایات نبوی معتقد است كه سجده باید بر خاك و اجزای غیر پوشاكی و خوردنی زمین انجام گیرد و روایاتی متعدی بر وجوب سجده بر خاك و اجزای زمین در كتابهای روایی اهل سنت وجود دارد ولی آنان بدون هیچ دلیل و مدرك شرعی سجده بر پوشاك و مواد خوراكی و پوست حیوانات را جایز می‌دانند. از طرف دیگر همانگونه كه اصل یك عبادت باید از جانب شرع مقدس بیان شود شرایط، اجزاء و كیفیت آنها نیز باید از طرف شارع به وسیلة پیامبر گرامی اسلام – صلی الله علیه و آله  سلم-  بیان شده باشد و خود حضرت فرمود: «همانگونه كه من نماز می‌خوانم شما هم مانند من نماز بخوانید».[2]

   اینك به فرازهایی از احادیث اسلامی كه بیانگر سیره و سنت پیامبر- صلی الله علیه و آله  سلم-  است می‌پردازیم كه همگی حاكی از آن است كه پیامبر- صلی الله علیه و آله  سلم-  بر خاك و بر روئیدنی های مانند حصیر سجده می نموده است و از سجده بر لباس و پارچه و امثال آن نهی نموده است، درست به همان شیوه ای كه شیعه بدان معتقد است.

  الف) گروهی از محدثان اسلامی در كتب صحاح و مسانید خود این سخن پیامبر- صلی الله علیه و آله  سلم-  را بازگو كرده اند كه آن حضرت زمین را به عنوان سجده گاه خود معرفی نموده است، آنجا كه می‌فرماید: «و جعلت لی الارض مسجداً و طهوراً[3]» از كلمۀ جعل كه در اینجا به معنای تشریع و قانونگذاری است به خوبی روشن می‌شود كه این مسأله یك حكم الهی برای پیروان آیین اسلام بوده است و بدین سان زمین كه شامل خاك و سنگ و دیگر اجزای تشكیل دهندۀ سطح آن می باشد، از طرف شارع مقدس سجده‌گاه قرار داده شده است و لازمۀ آن این است كه بر چیزهایی كه از اجزاء زمین شمرده نمی‌شود، سجده جایز نیست.

ب) رفتار پیامبر- صلی الله علیه و آله  سلم-  در این مورد گواه روشن دیگری است. وائل بن حجر می‌گوید: من پیامبر- صلی الله علیه و آله  سلم- را دیدم هنگامی كه سجده می‌كرد، پیشانی و بینی خود را بر زمین می‌نهاد.[4]

      انس بن مالك  و ابن عباس و برخی دیگر مانند عایشه و ام سلمه، گروه بسیاری از محدثان روایت كرده‌اند كه: «پیامبر- صلی الله علیه و آله  سلم-  بر حُمزه كه نوعی حصیر بود و از لیف خرما ساخته می‌شد سجده می‌نمود.»[5]

ابوسعید خُدری از اصحاب رسول خدا- صلی الله علیه و آله  سلم-  می‌گوید: بر پیامبر- صلی الله علیه و آله  سلم-  وارد شدم و دیدم كه حضرت بر حصیری نماز می‌خواند.[6]

   براء بن عازب نقل می‌كند كه ما پشت سر رسول الله- صلی الله علیه و آله  سلم-  نماز می‌گذاردیم، پس آنگاه كه حضرت سرش را از ركوع بر می‌داشت احدی را ندیدم كه خم شود تا اینكه رسول خدا- صلی الله علیه و آله  سلم-  پیشانیش را بر زمین می‌نهاد، سپس آنان كه پشت سر او بودند به سجده می‌افتادند.[7]

ابوسعید خدری در حدیث دیگری چنین می‌گوید: هر گاه رسول خدا با مردم نماز می‌خواند آثار خاك و غبار زمین بر پیشانی و بینی حضرت آشكارا دیده می‌شد.[8]

    ج) دسته ای از روایات بر این نكته دلالت دارند كه پیامبر- صلی الله علیه و آله  سلم-  مسلمانان را به پیشانی نهادن بر خاك به هنگام سجده فرمان می‌دادند، چنانكه ام سلمه همسر آن حضرت روایت می‌كند كه پیامبر- صلی الله علیه و آله  سلم-  فرمود: رخسار خود را برای خدا بر خاك بگذار.[9]

د) در دسته ای از روایات از سجده بر لباس و پارچه نهی شده است. در روایتی وارد شده كه رسول خدا- صلی الله علیه و آله  سلم-  مردی را در كنار خود دید كه عمامة او پیشانیش را پوشانده بود، آن حضرت شخصاً اقدام نمود و عمامه را از پیشانی او بالا زد.[10]

یا در روایت دیگری چنین آمده است كه پیامبر اكرم- صلی الله علیه و آله  سلم-  مردی را دید كه بر اطراف و كناره های عمامۀ خود سجده می كند حضرت با دست مبارك به او اشاره كرد كه عمامه ات را بالا ببر و پیشانی را بر زمین بگذار.[11]

 صحابه نیز این موضوع را می دانستند و در موقع سجده بر زمین یا اجزاء و مصادیق آن كه خوراكی و پوشاكی هم نبودند سجده می‌نمودند. جابر بن عبدالله انصاری می‌گوید: با پیامبر- صلی الله علیه و آله  سلم-  نماز ظهر می‌خواندیم، مشتی سنگریزه برگرفتم و در دست نگه داشتم تا خنك شود و به هنگام سجده بر آنها پیشانی گذاردم و این به خاطر شدت گرما بود.[12] بعد راوی می‌افزاید: اگر سجده بر لباسی كه بر تن داشت، جایز بود از برداشتن سنگریزه ها و نگهداری آن آسان تر بود.

     ابوامیه نقل می‌كند كه به من خبر رسیده است كه ابوبكر صدیق بر زمین سجده می نمود یا نماز می خواند در حالیكه پیشانی اش را به سوی زمین می‌كشید تا روی زمین سجده كند.[13] و عمر بن خطاب دستور داد تا كف مسجد النبی – صلی الله علیه و آله  سلم-  را با ریگ فرش كنند تا نمازگزاران بر آن سجده كنند.[14] حتی نقل شده است كه بعضی تابعین به تبعیت از اصحاب پیامبر- صلی الله علیه و آله  سلم-  در موقع مسافرت ها با خود گل خشكیده‌ای حمل می‌كردند تا در موقع نماز بر آن سجده كنند. ابن سعد متوفای 209 در كتاب خود می‌نویسد: مسروق بن اجدع به هنگام مسافرت خشتی را با خود بر می‌داشت تا در كشتی بر آن سجده كند.[15]

از مجموع دلایل یاد شده به روشنی معلوم می‌گردد كه نه تنها روایات اهل بیت- علیه السلام-  بر تعیین سجده نمودن بر زمین و آنچه از زمین می روید، در صورتی كه خوردنی و پوشیدنی نباشد، دلالت دارد بلكه اصل اولی در روایات اهل سنت كه برگرفته از سنت و سیره رسول الله- صلی الله علیه و آله  سلم-  و صحابة آن حضرت است اتصال پیشانی بر زمین و چیزهایی است كه از آن می روید و اگر هم در روایاتی سجده بر غیر آنها جایز شمرده شده است، در شرائط اضطراری و در حال عذر گرما یا سرما و امثال آنها بوده است.

بنابراین سجده بر خاک و تربت ساخته و پرداخته صفویه نیست بلکه از نظر شیعه در نماز سجده بر سنگ و برگ درخت و چمن و خاك و ریگزار‌ها و امثال اینها جایز است منتهی چون غالبا نماز در مساجد و خانه هایی انجام می‌گیرد كه از موكت و قالی و امثال اینها فرش می‌شوند، شیعیان برای حل مشكل از گل پاك مهر و تكه های كوچك خشتی می‌سازند و یا از سنگهای صاف و هموار استفاده می‌كنند و حتمی نیست كه مهر باید از خاك كربلا باشد بلكه خاك كربلا به عنوان پاك ترین و مبارك ترین خاك انتخاب می‌شود.

نویسنده: حمیدالله رفیعی

[1] . محمد باقر صدر، الفتاوی الواضحه، ص284،نجف اشرف، مطبعة الآداب ، 1400ق.

[2] . مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، الوفا، ج79، ص335.

[3] . بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، كتاب الصلاه، نشر داراحیاء العربی، حدیث428.

[4] . جصاص حنفی، احكام القرآن، بیروت، ج 3، ص 209، باب السجود علی الوجه.

[5] .بیهقی، السنن الكبری، ‌كتاب الصلاة، باب الصلاة علی الخمرة، ج2، ص421.

[6] . همان،

[7] . همان.

[8] . ابی داود، سنن، حدیث 894، به نقل كتاب مهر نماز، تالیف عطائی اصفهانی، نشر حضرت عباس ـ علیه السلام ـ ، ص 27.

[9] . متقی هندی، كنز العمال، نشر حلب، كتاب الصلاة، السجود و ما یتعلق به، ج 7، حدیث 19809.

[10] . سنن بیهقی، ج 2، ص 105، باب الكشف عن الجبهة فی السجود.

[11] . همان.

[12] . همان، ج 1، ص 439، كتاب الصلاه.

[13] . كنز العمال، ج 8، ص 131.

[14] . ابن سعد، الطبقات، ج 3، ص 284.

[15] . طبقات ابن سعد، طبعه بیروت در احوال مسروق بن اجدع، ج6، ص79.