شیخ محمد کشی (- نیمۀ قرن ۴ ق)

رجالی قرن ۴ ق .

ابوعمرو محمد بن عمر بن عبدالعزیز، اهل ماوراء النهر. در منطقۀ ماوراء النهر و سمرقند، عالمان شیعی محفل گسترده ای داشتند که در بخش­ های پیش ازهمین مجموعه با برخی از آن ها مانند محمد بن مسعود عیاشی آشنا شدیم کشی درهمان دیاربالید و علوم اولیۀ اسلامی را فرا گرفت . او را یکی از مهم ترین شاگردان درس عیاشی یاد کرده اند وبا اصلاحاتی ازاو سخن به میان آمده که نشان دهندۀ ارادت فراوان اوبه استاد است (شیخ طوسی ، رجال الدین ، ص ۴۹۷ ؛ قهپایی ، مجمع الرجال ، ج ۶ ، ص ۱۰) .ازدیگر مشایخ ماواء النهر او می توان به ابراهیم وراق سمرقندی ، خلف بن حماد کشی ، محمد بن سعید کشی ، خلف بن حسن مروزی ، ابوالقاسم نصر بن صباح بلخی ، ابو سعید محمد بن رشید هروی ، احمد بن علی سرخسی اشاره کرد. او سپس برای کسب دانش به سمت غرب به داخل ایران و به سمت عراق حرکت کرد. در مناطق خراسان نزد عالمانی چون علی بن محمد بن قتیبۀ نیشابوری و محمد بن اسماعیل نیشابوری و ابوعلی بیهقی و محمد بن حسین فارسی کسب دانش کرد . از دیگر مشایخ او درعراق و شام می توان به ابومحمد شامی دمشقی و حسین بن حسن بن بندار قمی اشاره کرد ، اما ازکسانی که کشی بیش ترین بهره را از او برده و در کتاب بر جای ماندۀ اختیارمعرفه الرجال روایات بسیاری از او دیده می شود ابوالقاسم نصربن صیاح بلخی، عالم شیعی ماوراء النهر، با گرایش کلامی و دارای اثری با عنوان فرق الشیعۀ است .

از شاگردان او می توان به ابن قولویه و هارون بن موسی تلعکبری و ابواحمد حیدر بن محمد بن نعیم سمرقندی اشاره کرد (شیخ طوسی، فهرست ، ص ۱۴۱) . اگرچه بر اساس نقلی از حرعاملی کشی ازابن قولویه روایت کرده است (وسائل الشیعه ، ج ۴ ، ص ، ۶۰) ، کشی را اصلاً باید عالمی توانا درعلم الرجال واخبارمخصوصاً موضوعات  مربوط به احوال وشرح زندگی رجال دانست . تدوین کتابی با عنوان الرجال به قلم کشی نان این شخصیت پرآوازه واثرگذاردرتاریخ حدیث شیعی را درطول تاریخ با دانش رجال نویسی شیعی پیوند زد . درواقع ، رجال کشی یکی ازقدیم ترین آثاردراین زمینه است که با عنوان معرفه اخبارالرجال یا یا معرفه الناقلین عن الائمه الصادقین (ع) تدوین شده است .مؤلف شرح احوال بسیاری ازعالمان شیعی واهل سنت را یک جا آورده است .اما به علل گوناگون ، نسخه های آن همچون بسیاری ازدیگرآثاراسلامی ازمیان رفته وآنچه برجای است خلاصه ای ازآن است که شیخ طوسی تهیه وتبویب کرده است .درواقع ، شیخ طوسی به گزینش قسمت های ازاصل کتاب اقدام کرده و به نظرمی رسد اصلی ترین عملکرد اوتفکیک رجال شیعه ازسنی بوده است .درحال حاضرفقط همین گزیده باقی مانده و با عنوان اختیارالرجال منتشرشده است .

کشی درعصری می زیست که محافل شیعی به آرامی داشت وارد مرحلۀ جدیدی می شد وبا گذشت زمان ارتباط محدثان وروات حدیث با امامان (ع) کم ترمی شد . ازهمین رو ، کشی به موضوع رجال توجه ویژه ای داشت . وی دراین اثر، ضمن معرفی اصحاب امامان (ع) و نیز بیانی از شخصیت رجالی افراد از منظر رجالی و توثیق و تضعیف ، این راه را برای دانشمندان هموار ساخت تا درجرح و تعدیل روات دستی باز داشته باشند و، در نتیجه ، روایات مجعول و ضعیف از طریق رجال توثیق ناشده وارد بحث رجال شیعه درقرن ۴ ق بود و به همین سبب برخی از مشایخ کتاب او را یکی از« اصول » در دانش رجال معرفی کرده اند (خویی ، ج ۱، ص ۴۳) .

پی نوشت ها:

شیخ طوسی ، محمد بن حسن (۱۳۵۶ق) (۱۴۱۵ ق) . الرجال ، به کوشش جواد قیومی ، قم ، مؤسسه النشرالاسلامی .

قهپایی ، علی (۱۳۸۴ق) . مجمع الرجال ، اصفهان ، ج ۶ .

شیخ طوسی ، محمد بن حسن (۱۳۵۶ق) . الفهرست ، به کوشش محمد صادق آل بحرالعلوم ، نجف ، چاپ مرتضویه .

حرعاملی ، محمد وسائل الشیعه ، به کوشش ابوالحسن شعرانی  ، بیروت  ، داراحیاء التراث العربى.

خویی، ابوالقاسم(۱۴۰۳ق)، معجم  الرجال الحدیث، قم.