فرهنگ و تمدن شیعه » شخصیتها » عالمان دین »

شیخ محمد حسن نجفی(ره) (صاحب جواهر)

 اشاره:

صاحب جواهر یک شخصیت شناخته شده در حوزه های علمیه شیعه است. کتاب جواهر الکلام این عالم دینی  کاملترین کتاب استدلالی در فقه است. امروز در تمام درسهای خارج فقه از این کتاب استفاده می شود. در این نوشته به معرفی شخصیت او، و نیز آثار علمی که از او بر جای مانده است پرداخته شده است.

 

گفتار استاد

«شیخ محمد حسن صاحب کتاب جواهر الکلام که شرح شرایع محقق است و می‌توان آن را دائره المعارف فقه شیعه خواند اکنون هیچ فقیهی خود را از جواهربی‌نیاز نمی‌داند. این کتاب مکرر چاپ سنگی شده است و اخیرا با چاپ حروفی‌در قطع وزیری مشغول چاپش هستند و در حدود پنجاه جلد ۴۰۰ صفحه‌ای، یعنی در حدود بیست هزار صفحه خواهد شد. کتاب جواهر عظیم‌ترین کتاب‌فقهی مسلمین است و با توجه به اینکه هر سطر این کتاب مطلب علمی است ومطالعه یک صفحه آن، وقت زیاد و دقت زیادتری می‌خواهد، می‌توان حدس زدکه تالیف این کتاب بیست هزار صفحه‌ای، چقدر نیرو برده است . او سی سال‌تمام یک سره کار کرد تا چنین اثر عظیمی به وجود آورده . این کتاب مظهر نبوغ وهمت و استقامت و عشق و ایمان یک انسان به کمال خویشتن است . صاحب‌جواهر شاگرد کاشف الغطاء و شاگرد او سید جواد صاحب مفتاح الکرامه است، وخود در نجف حوزه عظیمی داشته و شاگردان زیادی تربیت کرده است . صاحب‌جواهر عرب است . در زمان خود مرجعیت عامه یافت و در سال‌۱۲۶۶ که اوایل‌جلوس ناصر الدین شاه در ایران بود، درگذشت . » (۱)
فقیه بزرگوار، آیه الله شیخ محمد حسن بن شیخ باقر بن شیخ عبد الرحیم بن آقامحمد بن ملا عبد الرحیم شریف اصفهانی، معروف به صاحب جواهر»، ازشخصیتهای خود ساخته‌ای است که شهرت خاندان جواهری او دیگر انتسابها را زیرشعاع خود قرار می‌دهد و آغاز شهرتش از همان نقطه شروع می‌گردد . هر افتخاری که‌در این سلسله به ظهور پیوندد به او منتهی می‌گردد .
گرچه از نظر نسب و سلسله انتساب تا این حد کوتاه و مختصر است، ولی درمقابل آن از نظر فضیلت و کرامت و علم و تقوی مفصل‌ترین حسبها را دارد . او بانی وپایه‌گذار فخر جاویدان در فقه و فقاهت راستین می‌باشد و از نوابغی است که قرن‌سیزدهم هجری نظیر او را کمتر داشته است . «جواهر»او بهترین نشان و علامت نبوغ وکمال، و مستندترین دلیل ادعای ماست .
در قرن نامبرده، ریاست و مرجعیت‌شئون عمومی شیعه به او منتهی گردید و اوشایستگی کامل اداره این امر را داشته است، با آنکه در آن قرن علماء و فقهای بزرگ‌دیگری نیز می‌زیسته‌اند، ولی با توجه به عظمت و والایی مقام شیخ، کسی در مقام‌معارضه یا رقابت‌با او برنخاسته است .

ولادت

مرحوم شیخ آقا بزرگ تهرانی، بزرگترین مورخ و رجالی معاصر شیعی، درمورد ولادت او احتمال می‌دهد که ولادت او در سال ۱۲۰۰ یا ۱۲۰۲ رخ داده باشد، باآن نشان که آغاز تالیف جواهر در ۲۵ سالگی بوده است و برخی نوشته‌های کتاب را به‌استادش شیخ کاشف الغطاء ارائه داده است، و فوت استادش در سال ۱۲۲۸ بوده است .
از این رو بعید نمی‌شمارد که ولادت او در همان تاریخ مزبور بوده باشد .
برخی احتمال داده‌اند به نشان اینکه او در درس علامه آقا وحید بهبهانی شرکت‌جسته است، ولادت او حدود ۱۱۹۲ باشد، ولی احتمال اول شیخ آقا بزرگ صحیح‌تر به‌نظر می‌رسد، زیرا تاریخ پایان جواهر ۱۲۵۴ بوده و به تصریح خود صاحب جواهر، ۳۰سال در تالیف آن کتاب می‌کوشیده و در هنگام شروع آن ۲۵ ساله بوده است، پس‌تاریخ ولادت صاحب جواهر در همان حدود۱۱۹۹ یا ۱۲۰۰ خواهد بود . به هر حال‌ولادت در هر تاریخ بوده باشد، چندان نقشی در بحث ما ندارد . آنچه بیشتر اهمیت دارد، تولیدات و آثار و نتایج فکری و علمی و معنوی اوست که مورد بحث قرار خواهدگرفت .

پدر و مادر

از نظر پدری، نسب او به یک خاندان علم و فضیلت از کشور ایران می‌رسد، و ازطرف مادر نیز به عالم بزرگوار، شیخ ابو الحسن فتونی می‌رسد که در«عذارات اطراف‌حله قرار داشت، و او کتاب جواهر را از آن نظر تالیف کرد که کتاب جامعی باشد که‌مراجعه کننده را از دیگر کتابهای فقهی بی‌نیاز سازد . کتاب جواهر دریای بی‌کران ومواجی است که به تمام ابواب فقه اسلامی نظر دارد . او در تالیف این کتاب، به روح‌پرفتوح مولی الموالی علی بن ابیطالب(ع) استمداد و توسل جسته است و در پایان‌کتاب می‌گوید :
«خداوند متعال بر ما منت گذارد که توسل ما را بر محمد و آل او، به خصوص‌اسد الله الغالب، دروازه علوم اسلامی، علی بن ابیطالب(ع)پذیرفت و ما را بر آنچه‌خواسته بودیم، توفیق عنایت فرمود . در برابر این نعمت‌بزرگ شکرگزار و سپاس‌مندیم‌و تاریخ فراغت آن، شب سه‌شنبه ‌۲۳ رمضان ۱۲۵۴ هجری نبوی بود و در تالیف آن‌درست‌سی سال رنج و زحمت و اشتغال در کار بوده است . »
او تکمیل کننده حرکت علمی و فقهی جدیدی بود که اساس آن توسط علامه‌وحید بهبهانی در کربلا، پایه‌گذاری گردید، پس از آنکه مدت طولانی در قرن ۱۱ و ۱۲حوزه‌های علمی به خاموشی و سستی گرائیده بود، در اثر حرکت و تلاشهای مرحوم‌وحید بهبهانی و در عهد محقق والا مرحوم شریف العلماء، متوفی ۱۲۵۴ تلاشها به اوج‌خود رسید . حوزه درسی او از امواج طلاب پژوهشگر موج می‌زد و بیش از هزار نفر درحوزه درسی او تلمذ می‌نمودند . کافی است که بگوییم یکی از شاگردان آن حوزه، استادمتاخرین، شیخ مرتضی انصاری بود، ولی با وفات شریف العلماء مازندرانی از موقعیت‌حوزه کربلا کاسته گردید . آنجا مرکزیت علمی خویش را از دست داد و انظار و افکار مردم و طلاب به حوزه علمیه نجف متوجه گردید و وجود صاحب جواهر، بزرگترین‌عامل این جذبه معنوی و علمی بود . با جزم کامل می‌توان گفت که قرن سیزدهم‌هجری، یکی از قرون پرثمر و پربار علمی و فقهی در جهان اسلامی است . شخصیتها وفحول نامی علمی و فقهی به عرصه بروز و ظهور آمدند که نمونه‌ای از آنها شیخ محمدحسن نجفی صاحب جواهر در فقه، و شیخ مرتضی انصاری(متوفی ۱۲۸۱)در فقه واصول بود و افرادی از مدرسه علمی این شخصیتها به ظهور پیوستند که همیشه افتخارشاگردی این مکتب را داشتند، مانند آیه الله میرزا حسین نائینی(متوفی ۱۳۵۵)و آیه الله‌خراسانی، مازندرانی و غیرهم که همواره بر این شاگردی افتخار و مباهات داشته‌اند .

موقعیت‌سیاسی نجف

این تحولات بزرگ علمی و فقهی، مرهون امنیت و آسایش سیاسی موقتی بودکه پس از آن همه برخوردها و مبارزات نظامی و سیاسی دو دولت عثمانی و ایران برسر تصاحب عراق صورت گرفته بود، و همانند عصر امام باقر(ع)و امام صادق(ع)بسیار کوتاه بود . پس از منازعات فراوان صلحی میان دو دولت عثمانی و ایران، بامیانجی‌گری شخصیت اصلاح‌گر، عالم ربانی، شیخ موسی، نجل آل کاشف الغطاء(متوفی ۱۲۴۱)صورت گرفت و اسیران عراقی از ایران پس گرفته شد و زائران ایرانی به‌زیارت عتبات عالیات شتافتند . در این رفت و آمدها، مسائل مالی و اقتصادی علماء ومراجع عالیقدر تقلید مقیم کربلا نیز ترمیم گردید و حوزه‌های علمی فعالیت و نشاط خود را از سر گرفتند .
دوران زندگی صاحب جواهر، بهترین و درخشان‌ترین فرصت و دوران آسایش‌فکری بود، چون حوزه نجف از جهات مختلف سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، در یک‌آسایش و آرامش نسبی به سر می‌برد، به حدی که طلاب و مهاجرین و زائرین از هر سوبه آن ناحیه رو می‌آوردند و نیازهای فکری و روحی خود را از خرمن علم و عرفان، واز کانون آموزش و بینش اسلامی آن سیراب می‌ساختند . در کنار حرکتها و فعالیتهای علمی و فقهی آن، حرکتها و نشاطهای ادبی و شعری هم شروع گردید و شعرائی مانندشاعران خاندان آل اعسم، خاندان محی الدین، خاندان شیخ عباس و ملا علی و سیدحیدر حلی، شیخ محسن خضری، سید جعفر حلی، سید محمد جعفری، سید ابراهیم‌بحر العلوم و . . . پدید آمدند . اینها همه و همه از برکت امنیت و آسایش اجتماعی وسیاسی نجف نشات می‌گرفت .
محصول فقهی و علمی این نشاطها، پدید آمدن آثار بزرگ فکری بود که هر کدام‌به نوبت‌خود از ذخایر فکری و علمی اسلامی محسوب می‌شوند، چون از آن دوران‌درخشان آثار جاودان و ماندنی فراوان باقی مانده است که می‌توان از کتابها وموسوعه‌های بزرگ فقهی مانند : کشف الغطاء، مفتاح الکرامه، ریاض المسائل، مکاسب‌و . . . را در فقه، و در علم اصول کتابهایی مانند : قوانین، فصول، ضوابط، حاشیه معالم‌شیخ محمد تقی اصفهانی و تعلیقات و شروح آن، و فرائد الاصول را ذکر نمود . ازمهم‌ترین و نفیس‌ترین این کتابها می‌توان جواهر الکلام شیخ محمد حسن که در شرح‌شرائع الاسلام محقق است در فقه، و فرائد شیخ مرتضی انصاری را در اصول نام برد .
جواهر کتابی است که از نظر دارا بودن آراء و گفته‌های علماء، همراه با دلیلهای‌آنان بی‌نظیر است، و از نظر جامع بودن به اقوال پیشینیان و متاخرین مورد استقبال ورغبت اهل علم و پژوهندگان علم فقه بوده است . از این نظر بارها به زیور طبع آراسته‌شده است، پنج‌بار در ایران در۶ جلد با چاپ سنگی چاپ شده و در بین علماء ودانشمندان توزیع گردیده است، و اخیرا چند بار در ایران و لبنان و عراق با چاپ‌حروفی، در۴۳ جلد تجزیه شده، در چندین هزار نسخه چاپ شده و در اختیاردانشمندان اهل فن قرار دارد، و اکنون نیز در لبنان تجدید چاپ شده و با بهترین نوع‌کاغذ و جلد ارائه گردیده است . به طور کلی می‌توان ویژگیهای کتاب را به شرح زیر بیان‌کرد :
۱-جامع بودن آن به اقوال و آراء بزرگان فقه و استدلالهای علماء و دانشمندان‌قبلی
۲-تنها وجود آن در کتابخانه، فرد را از بیشتر کتابهای فقهی غنی و بی‌نیازمی‌سازد . یک فرد مجتهد وقتی آن را در اختیار داشته باشد، از اکثر کتابهای فقهی‌استدلالی بی‌نیاز است .
۳-امتیاز دیگر جواهر آن است که محتوی فروع نادر فقهی است که در اغلب‌کتابها مورد فلت‌یا بی‌توجهی قرار گرفته است . جواهر جامع مسائل اساسی و هم‌مسائل فرعی و جزئی است، پس جواهر به تمام معنای آن جواهر و درها وزبرجدهاست و رمز پایداری و بقاء و انتشار و کثرت رغبت مردم در این خصوصیات‌نامبرده نهفته است و هیچ امری بدون حکمت و علت نیست و هیچ فقیهی هر چند ازنظر مالی در فقر و نیازمندی به سر ببرد، بی‌نیاز از داشتن آن نیست .
کتاب جواهر با آن خصوصیات نامبرده، یکی از نوادر و غرائب روزگار است که‌عمر یک فرد با آن همه اشتغالات مرجعیت‌باید آن چنان با برکت‌باشد که به جمع آوری‌و تالیف چنین موسوعه و دائره المعارف بزرگ، یک تنه قیام ورزد، چون جواهر باچاپهای کنونی که هر جلد بالغ بر ۵۰۰ صفحه است، در حدود بیست و یک هزار وپانصد صفحه می‌گردد و با احتساب هر صفحه در ۲۲ سطر، در حدود ۰۰۰/۵۰۰ سطرمی‌باشد که شمردن و مطالعه آن یک عمر بابرکتی می‌طلبد، و نگارش آن یک عمر مؤیدمن عند الله !
او غیر از جواهر الکلام، تالیفات دیگری نیز در هر یک از موضوعات حج، خمس، زکوه، دماء ثلثه، طهارت، صلوه، فرائض، مواریث و غیر اینها دارد . گاهی همه وگاهی بعضی از اینها به نام نجاه العباد»در ایران و جاهای دیگر جهان به چاپ رسیده‌است .

اساتید

او از محضر اساتید متعددی بهره‌مند بوده است که از میان مشاهیر آنان، می‌توان‌به آیه الله شیخ جعفر کبیر کاشف الغطاء، و فرزند او آیه الله شیخ موسی کاشف الغطاء، و آیه الله سید جواد عاملی صاحب مفتاح الکرامه، آیه الله سید محمد مجاهد صاحب‌مفاتیح(متوفی ۱۲۴۲)و تا حدی به سید بحر العلوم اشاره کرد .

شاگردان

صاحب جواهر شاگردان متعددی داشته است که در مکتب پرفیض فقهی اوتربیت‌یافته‌اند چون حوزه درسی او مرکز تجمع فضلاء و دانشمندان از هر نقطه و دیاربود، و در حق او گفته‌اند که هیچ شهر شیعه نشینی وجود نداشت که یکی از شاگردان اوبه عنوان مرجع مسائل مردم به آن نقطه نرسیده باشد . او در رعایت‌حقوق شاگردان وتکریم و تعظیم آنان، روش پسندیده اسلامی و سلوک عالی داشت . می‌گویند : یکی ازافاضل شاگردانش به نام شیخ محمد حسن آل یس را به بغداد اعزام داشته بود تا به‌وظیفه اسلامی خویش قیام ورزد . روزی یکی از تجار بغداد سی‌هزار(بیشلک)پول‌رایج آن روز عراق از حقوق واجب دینی به نجف پیش شیخ آورده بود، و شیخ باناراحتی تمام آنها را رد کرد و فرمود : مگر شخصی مانند آل یس در بغداد نبود که این‌پولها را تا نجف آورده‌ای . این عمل شیخ، حسن تاثیر فراوانی در آن منطقه ایجاد کرد ومردم را به عالم شهر خویش متوجه نمود . (نظیر این موضوع در حق مرحوم آیه الله‌العظمی حاج شیخ عبد الکریم حائری مؤسس حوزه علمیه قم نسبت‌به شاگرد معنویش‌آیه الله آخوند ملا علی معصومی(اعلی الله مقامه الشریف)در همدان نیز رخ داده است‌که بسیار معروف است و در شرح حال او خواهد آمد . )
گوینده این سخن اظهار می‌دارد که پس از بازگرداندن تصور کردم(با توجه به‌وضع مالی آن روز صاحب جواهر)شیخ محمد حسن خودش از گرسنگی و بی‌چیزی‌از دنیا خواهد رفت، ولی لطف پروردگار آن چنان او را فرا گرفت که دسته‌ها و گروهها وهیاتها از بغداد و کربلا و دیگر مناطق اسلامی به دیدن او می‌شتافتند و نیازمندیهای‌حوزه را تامین می‌نمودند . با چنین دید اسلامی و علاقه و درایت این چنین سنجیده بودکه صاحب جواهر شاگردان صمیمی و وفادار فراوانی تربیت کرد که از میان جمع کثیرآنان می‌توان افرادی مانند :
۱-آیه الله شیخ جعفر شوشتری
۲-آیه الله میرزا حبیب الله رشتی
۳-آیه الله شیخ محمد حسن آل یس
۴-آیه الله سید حسن مدرس اصفهانی
۵-آیه الله شیخ محمد حسن مامقانی
۶-آیه الله میرزا حسین خلیلی
۷-آیه الله حاج شیخ محمد حسین کاظمی
۸-آیه الله شیخ عبد الحسین شیخ العراقین تهرانی
و دهها تن دیگر را نام برد، و مرحوم شیخ مرتضی انصاری به عنوان تیمن وتبرک در درس او شرکت می‌جست . از درایت و کاردانی و دلسوزی او به حفظ شئون‌حوزه اسلام، این بود که در مرض مرگ خویش، استاد بزرگ مرحوم حاج شیخ مرتضی‌انصاری را به عنوان زعیم حوزه علمیه معرفی کرد، با آنکه آن روز شیخ مرتضی یک فردگمنامی بیش نبود .

دیدگاه صاحب جواهر نسبت‌به شیخ مرتضی

حوزه نجف در آن روزگار با مدیریت و ریاست عامه دو عالم ربانی اداره می‌شد :
شیخ علی کاشف الغطاء فرزند شیخ جعفر، و مرحوم شیخ محمد حسن صاحب‌جواهر . و مرحوم شیخ مرتضی در درس کاشف الغطاء شرکت می‌جست و به تالیف وتصنیف نیز مشغول بود . پس از درگذشت آیه الله کاشف الغطاء، برادرش شیخ حسن‌همراه شیخ محمد حسن صاحب جواهر حوزه را اداره می‌کردند . با فوت شیخ حسن‌در سال‌۱۲۶۶ اداره تمام حوزه به صاحب جواهر منتهی گردید . صاحب جواهر درروزهای آخر عمر، هنگامی که در بستر بیماری افتاده بود، دستور داد تا مجلسی از تمام‌علمای طراز اول در حضور او تشکیل شود و شیخ مرتضی را نیز حاضر کنند، آن گاه صاحب جواهر شیخ را بر بالین خود نشاند و دستش را بر بالای قلب خود گذاشت وگفت‌حالا مرگ بر من گوارا است و رو به حاضرین کرد و گفت : این مرد پس از من‌مرجع شما خواهد بود . و بعد رو به شیخ کرد و گفت : تو هم از احتیاطات خود کم کن، چه دین اسلام، آئین سهل و آسان است . بدین ترتیب زعامت‌حوزه علمیه نجف را که‌کوچکترین دلبستگی به آن نداشت، به شیخ مرتضی انصاری منتقل گردانید . البته این‌عمل مرحوم صاحب جواهر یک معرفی اجمالی و یک نوع توصیه و باز نمودن مقام‌علمی شیخ بود، و گرنه در مرجعیت، معرفی مرجع قبلی شرط نیست و فقط می‌تواندراهگشا باشد .

نامه به سعید العلماء و جواب ایشان

با معرفی مرحوم صاحب جواهر و با روند تکاملی و اشتهار علمی که شیخ درحوزه نجف پیدا کرده بود، مرجعیت و زعامت‌به او منتقل می‌گشت، ولی او از این امراباء داشت و قبول نمی‌کرد . نامه‌ای در این خصوص به هم درس و هم مباحثه سابق خوددر کربلا، مرحوم سعید العلماء مازندرانی، به مازندران نوشت و از او دعوت کرد تا به‌نجف بیاید و این تکلیف را عهده‌دار شود، اما او این پیشنهاد را نپذیرفت و در پاسخ‌نوشت : «هنگامی که در کربلا بودم و من و شما با هم از محضر شریف العلماء استفاده‌می‌بردیم، استفاده و فهم من از شما بیشتر بود، اما در این مدت شما در آنجا مشغول‌تدریس و مباحثه بوده‌اید و من در اینجا گرفتار امور و مراجعات مردم هستم . شما دراین امر از من سزاواتر هستید . »
این داستان، نوعی ورع و تقوی و تکلیف پذیری مردان خدا را نشان می‌دهد که‌چه سان از پذیرش اموری که شائبه‌های مادیت و احتمال عوارض آلودگی دارد، گریزان‌بوده‌اند و در ترک آن با یکدیگر به مسابقه می‌پرداختند !
او بدین ترتیب از سال‌۱۲۶۶ تا ۱۲۸۱ ه . ق، پانزده سال تمام ریاست و زعامت‌علمی حوزه علمیه نجف را در اختیار داشت و مردم مسلمان از او تقلید و پیروی می‌کردند و آن چنان در عرصه فقه و اصول تبحر داشت که با گذشت‌یک قرن و نیم ازوفات او هنوز هم تالیفاتش در فقه و اصول در حوزه‌ها مورد استفاده اساتید می‌باشد .

حفر کانال نجف اشرف

از دیگر آثار شیخ در راه رفاه عمومی و آسایش مردم نجف، آبیاری نجف اشرف‌و حفر کانال معروف، به نام نهر صاحب جواهر»است که از فرات تا نجف کانال بسیاروسیع و عمیقی بازگشود که هزینه‌های بسیاری را صرف کردند تا مردم را از بی‌آبی‌نجات دادند و اجرای این تصمیم با همت جمعی از مردم نیکوکار صورت گرفت . او درپاسخ کسانی که او را از اقدام به چنین عمل بزرگ و پرهزینه می‌ترساندند، گفته بود :
«اگر به اندازه ریگ هایی که از این نهر بیرون می‌آید . احتیاج به صرف طلا و نقره‌باشد، باز هم صرف خواهم کرد و دست از این اقدام نخواهم برداشت . »
این پاسخ از یک تصمیم جدی و عزم بزرگ حکایت می‌کند که کوهها را می‌توانداز جا برکند و گامهای بزرگ علمی و فنی را در برمی‌گیرد که از امثال کسانی مانندنویسنده جواهر با آن عظمت‌ ساخته است . این نهر دو سال قبل از فوت صاحب جواهربه اتمام رسید و نجف را سیراب نمود، ولی در اثر سهل انگاری مردم رو به خرابی نهاد ودر اثر ضعف صنعت آن روز، ریگها و شنها آن را پر ساخت، تا شاگرد بزرگوارش آیه الله‌سید اسد الله اصفهانی به تعمیر و مرمت آن پرداخت و شش سال تمام در تعمیر وآبادانی آن وقت و مال صرف نمود، تا در سال ۱۲۸۸ مجددا به حالت نخستین خودبازگشت . سپس باز در اثر کوتاهی مردم، باد و طوفان آن را پرساخت و نجف مجددا به‌حال عطش خویش بازگشت . از دیگر آثار شیخ، تاسیس ساختمانهای مجاور مسجدکوفه است .
شیخ به مسجد سهله علاقه فراوان داشت و هم او بود که حرکت‌به سوی مسجدسهله را چهارشنبه شبها، پایه‌گذاری نمود و جمعی از شاگردانش با او حرکت می‌کردندو شب را در آنجا بیتوته و عبادت می‌نمودند و احداث این ساختمان در رابطه با این برنامه‌ها بود .
او با شاگردان و اصحاب خود با عطوفت و مهربانی کامل رفتار می‌نمود و نسبت‌به آنان همانند پدر مهربان بود .

گفتار دیگران درباره او

بیشتر علماء و مورخین که در مورد رجال نامی اسلام قلم زده‌اند، در حق اومطالبی گفته‌اند که به عنوان نمونه به چند نفر از آنان اشاره می‌گردد :
مرحوم محدث نوری درباره او گوید :
«شیخ محمد حسن صاحب جواهر، شخصیتی است که ریاست امامیه در عصرخویش به او منتهی گردید و کتاب او نظیر و همانند ندارد و در اسلام کتابی همانند آن‌در حلال و حرام نوشته نشده است .
مرحوم شیخ عبد الحسین تهرانی، استاد نوری(ره)گفته است : «اگر مورخ زمان‌صاحب جواهر، تصمیم گیرد که حوادث عجیبه آن زمان را ثبت اوراق نماید، هر آینه‌عجیب‌تر از تصنیف کتاب جواهر الکلام چیز دیگری را سراغ نتواند کرد . »

وفات

وفات صاحب جواهر، در اول شعبان سال‌۱۲۶۶ هجری قمری در نجف اشرف‌واقع شد و در مقبره‌ای که هم اکنون به نام او معروف است، مدفون گردید . سید حسین‌بروجردی از تلامذه‌اش، در باب او گوید :
ثم محمد حسن بن الباقر شیخ جلیل صاحب الجواهر منه استفدنا برهه مما سلف کان وفاته علا ارض النجف
(جمله علا ارض النجف ۱۲۶۶)
(ترجمه : سپس محمد حسن فرزند باقر، شیخ بزرگواری است صاحب کتاب الجواهر» . از او مدتی از دوران گذشته را استفاده نمودیم . تاریخ وفات او، جمله بر سرزمین نجف برتری جست است . )سید حسین آل بحر العلوم که از حاضرین تشییع جنازه صاحب جواهر بوده، درماده تاریخ وفاتش گوید : تبکیه شجوا و تنعاه مؤرخه «ابکی الجواهر هما فقد ناثرها»
(جمله ابکی الجواهر هما فقد ناثرها»۱۲۶۶)(ترجمه : با سوز دل در مرگ او می‌گریی، و با حال عزا تاریخ او را می‌نویسی که‌فقدان جواهر گرد آورنده آن را به گریه واداشت . )
شیخ عبدالحسین مؤلف آثار الشیعه الامامیه که نوه صاحب جواهر است، درتاریخ وفات جد مذکورش انشاء نموده و بر لوح قبرش ثبت‌شده است :
ذا مرقد الحسن الذات الذی دفنت اسرار احمد فیه بل سرائره اودی و قد ایتم الاسلام ارخه «بین الانام یتیمات جواهره
(جمله بین الانام یتیمات جواهره ۱۲۶۶)
(ترجمه : این مرقد حسن است، فردی که اسرار احمد(ص)، بلکه مکنونات‌پنهانی او در او مدفون شده است . با رفتن او اسلام یتیم شد، ولی در بین مردم درهای‌جواهر او هنوز موجود است . ) (۲)

پی‌نوشت:

۱- آشنایی با علوم اسلامی، ص ۳۰۸ .
۲- شرح حال او در کتابهای : نظم اللئالی، تالیف سید مهدی هندی- تکمله امل الآمل، سید حسن صدر، نخبه‌المقال، سید حسین بروجردی- روضات الجنات سید محمد باقر خوانساری، ص ۱۸۱- مستدرک‌الوسائل، میرزا حسین نوری، قصص العلماء، میرزا محمد تنکابنی- نجوم السماء، مولا محمد علی، ص‌۴۰۹- ماثر و آثار، ص ۱۳۵- ریحانه الادب، ج‌۳، ص‌۳۵۷- فوائد رضویه، ج ۲، ص ۴۵۲- الکنی والالقاب، تالیف شیخ عباس قمی- اعلام الشیعه و الکرام البرره فی القرن الثالث‌بعد العشره، ص ۳۱۰- الذریعه، ج ۵، ص ۱۵۵- ماضی النجف و حاضرها، شیخ جعفر محبوبه، ج ۲، ص ۱۳۸- پیشگفتار چاپ‌جدید جواهر به قلم آیه الله محقق محمد رضا مظفر آمده است . طالبین می‌توانند مطالب بیشتری را از این‌منابع در مورد این فقید علم و ادب اسلامی استفاده کنند .