شیخ عباس قمی

محل زندگی قم، مشهد، نجف اشرف

استادان  سید محمد کاظم طباطبائی یزدی، میرزا حسین نوری، میرزا محمد تقی شیرازی، سید حسن صدر کاظمی، سید ابوالحسن نقوی لکنهوئی

شاگردان آقا بزرگ طهرانی، احمد موسوی مستنبط، آقا تستری جزائری، شیخ حسین مقدس مشهدی، شیخ میرزا حیدر قلی خان سردار کابلی، سید شهاب الدین مرعشی نجفی، عبدالحسین رشتی، ملا علی واعظ خیابانی تبریزی، سید محمد هادی میلانی و…

آثار مفاتیح الجنان، سفینه البحار، منتهی الآمال و…

عباس بن محمد رضا القُمی (۱۲۹۴-۱۳۵۹ق) مشهور به شیخ عباس قمی و نیز محدّث قمی عالم شیعه قرن چهاردهم قمری است. او محدّث، مورخ و خطیب بود. مفاتیح الجنان، سفینه البحار و منتهی الآمال از مشهورترین تألیفات اوست. محدث قمی در سال ۱۳۵۹ ق در نجف درگذشت و در حرم علی بن ابیطالب (ع) دفن شد.

شیخ عباس در سال ۱۲۹۴ قمری در قم به دنیا آمد.[۱] پدرش محمد رضا قمی فردی متدین و مرجع مردم برای آگاهی از وظایف شرعی بود. مادر شیخ عباس به نام «بانو زینت» نیز از زنان متدینه و پارسا بود.[۲]

محدث قمی درباره وی می‌گوید:

من هر موفقیتی که دارم از برکت مادرم است؛ زیرا ایشان سعی داشت همیشه مرا با طهارت کامل شیر دهد.[۳]

ازدواج

ازدواج اول شیخ عباس در بازگشت از نجف به قم صورت گرفت. وی دختر سید زکریا قزوینی از علمای قم را به همسری برگزید که این وصلت پس از چندی به جدایی انجامید. ازدواج دوم محدث قمی هنگامی که در مشهد اقامت می‌کند، اتفاق افتاد، وی دختر آیت الله حاج سید احمد طباطبایی را به همسری برگزید.

اساتید

تمبر یادبود محدث قمی به مناسبت هفتادمین سالگرد

شیخ عباس تحصیلات دوران کودکی و نوجوانی را در قم گذراند. برخی اساتید وی در این شهر عبارتند از:

میرزا محمد ارباب قمی

شیخ ابوالقاسم قمی

سید احمد طباطبایی قمی پدرخانم محدث قمی

شیخ محمد حسین قمی استاد خط نستعلیق.[۴]

سفرها

محدث قمی برای تکمیل علوم و معارف سفرهایی را به بلاد اسلامی داشته است.

سفر به نجف اشرف

شیخ عباس قمی در سال ۱۳۱۶ قمری سن ۲۲ سالگی وارد شهر نجف شد. برخی از اساتید او در ان شهر عبارتند از:

سید محمد کاظم طباطبائی یزدی صاحب کتاب فقهی العروه الوثقی

میرزا حسین نوری معروف به محدث نوری صاحب کتاب المستدرک

میرزا محمدتقی شیرازی مشهور به میرزای دوم

سید حسن صدر کاظمی

سید ابوالحسن نقوی لکنهوئی.[۵]

حاج شیخ در همین دوره اقامت در نجف در سال ۱۳۱۸ق به حج رفت.

بازگشت به ایران

محدث قمی پس از درگذشت محدث نوری در سال ۱۳۲۲ قمری نجف را ترک کرد و به ایران بازگشت. وی در مدت اقامت در ایران چند بار به زیارت عتبات عالیات رفت و مجددا به حج مشرف شد.[۶]

شیخ عباس قمی در روز جمعه اول ربیع الثانی ۱۳۳۲ق به قصد اقامت وارد شهر مشهد شد. علت اقامت وی در مشهد به تقاضای حاج آقا حسین قمی بود و تا سال ۱۳۵۴ق در آن جا سکونت داشت.[۷] وی در مقدمه کتاب فوائد الرضویه می‌نویسد: به جهت شدت ابتلا و گرفتاری و کثرت هموم و غموم که بر این داعی روی داد و شرح آن طولانی است به خاطرم رسید که پناه برم به امام اتقیا و پناه غربا حضرت ابوالحسن علی بن موسی الرضا(ع).[۸]

برخی اساتید وی در مشهد عبارتند از:

آقا بزرگ حکیم شهیدی

میرزا محمد خراسانی فرزند آخوند خراسانی

شیخ مرتضی آشتیانی

آقا حسین قمی

میرزا عبدالجواد ادیب نیشابوری.

وی در مدت اقامت ۲۲ ساله خود در مشهد به تألیفات متعدد مشغول گردید و مجالس وعظ و خطابه فراوانی داشت که زبانزد عام و خاص گردید.[۹]وی همچنین در این منابر به افشاگری علیه آمریکایی‌ها و روشنگری مردم می‌پرداخت که از سوی کمیته مجازات حزب دموکرات مشهد تهدید به مرگ شد.[۱۰]

بازگشت به نجف

شیخ عباس قمی پس از حادثه مسجد گوهرشاد و قتل عام مردم و تبعید حاج آقا حسین قمی در سال ۱۳۵۴ قمری به نجف بازگشت و تا پایان عمر در آن جا ماند.[۱۱]

ویژگی‌های شخصیتی و اخلاقی

آقا بزرگ تهرانی از دوستان و ارادتمندان شیخ عباس می‌گوید: وی مثال بارز انسان کامل و مصداق فردی عالم فاضل و زیبنده صفات عالیه مانند حسن خلق و تواضع بود. سلیم الذات و شریف النفس بود و از غرور و شهرت طلبی دوری می‌جست و زندگی زاهدانه‌ای داشت. من در مدتی که با او بودم انس گرفتم و جانم با جان او درآمیخت.[۱۲]

به گزارش دوانی شیخ عباس قمی با تهی دستی و نبود امکانات به نگارش آثار متعدد ادامه می‌داد دوانی هم چنین از آقا بزرگ نقل کرده که هیچ چیزی او را از تالیف و تحقیق باز نداشت او خود نیز در نامه‌ای به آیت الله فیض قمی به مشکلات پیش رویش اشاره کرده است.[۱۳] داستان‌های فراوانی در وصف منش، رفتار و اخلاق وی بیان شده است.

شاگردان و راویان

شیخ آقا بزرگ طهرانی

سید احمد موسوی مستنبط

سید احمد مشهور به سید آقا تستری جزائری

شیخ حسین مقدس مشهدی

شیخ میرزا حیدر قلی خان سردار کابلی

سید شهاب الدین مرعشی نجفی

شیخ عبدالحسین رشتی

حاج ملا علی واعظ خیابانی تبریزی

سید علی مدد قائنی خراسانی

سید علی نقی فیض الاسلام طهرانی

شیخ محمد تقی مقدس طهرانی

شیخ محمد صادق صدر الشریعه تنکابنی

شیخ محمدعلی اردوبادی

شیخ محمد مهدی شرف الدین واعظی تستری

سید محمد هادی میلانی

سید مصطفی صفایی خوانساری

سید میرزا مهدی شیرازی

شیخ یوسف بیارجمندی حائری

شیخ یوسف بن عبد علی رجایی مغزی.[۱۴] [۱۵]

منازل الاخره

کتاب نفس المهموم

کتاب منتهی الآمال

الانوار البهیه

آثار و تألیفات

مفاتیح الجنان؛ مشهورترین اثر شیخ عباس قمی که مجموعه‌ای از ادعیه، زیارات و مناجات‌های صادره از پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) و مورد اقبال همه شیعیان است.

تحفه الاحباب. (در علم رجال)

الدر النظیم فی لغات القرآن العظیم.

کحل البصر فی سیره سید البشر.

کتاب نقد الوسائل شیخ حر عاملی.

تقسیم بدایه الهدایه اثر شیخ حر عاملی.

شرح کتاب الوجیزه شیخ بهائی.

فیض القدیر فیما یتعلق بحدیث الغدیر

علم الیقین (خلاصه حق الیقین، اثر علامه مجلسی)

مقالید الفلاح فی عمل الیوم و اللیله

مقلاد النجاح (خلاصه کتاب مقالید الفلاح)

خلاصه جلد یازدهم بحارالانوار، اثر علامه مجلسی

شرح کلمات قصار نهج البلاغه

هدیه الانام الی وقایع الایام (خلاصه کتاب فیض العلوم)

فیض العلام فی وقایع الشهور و الایام (درباره وقایع ماه‌ها و روزها)

سفینه البحار و مدینه الحکم و الآثار؛ این کتاب تلخیص موضوعی بحارالانوار است.

تحفه الاحباب فی تراجم الاصحاب. (درباره اصحاب حضرت محمد(ص) و ائمه اطهار(ع) به زبان فارسی)

فوائد الرجبیه فیما یتعلق بالشهور العربیه. (وقایع روزها و آداب مستحبی و اعمال ماههای عربی)

الدره الیتیه فی تتمات الدره الثمینه. (شرح فارسی نصاب الصبیان و تتمیم شرح نصاب فاضل یزدی)

هدیه الزائرین و بهجه الناظرین. (درباره زیارت قبور ائمه اطهار علیهم السلام و ثواب آن و تعیین قبور علما و مؤمنان مشهور و مدفون در کنار مشاهد مشرف امامان).

اللئالی المنثوره فی الاحراز و الاذکار المذکوره. (در مورد دعا وسایر مستحبات)

الفصول العلیه فی المناقب المرتضویه. (مناقب و مکارم اخلاقی علی بن ابی طالب(ع)

سبیل الرشاد.

حکمه بالغه و مأه کلمه جامعه. (سخنان کوتاه علی(ع) در عقاید و اصول دین).

ذخیره الابرار فی منتخب انیس التجار. (خلاصه انیس التجار ملا مهدی نراقی، در مورد معاملات).

غایه القصوی فی ترجمه العروه الوثقی. (ترجمه فارسی العروه الوثقی آیت الله سید محمد کاظم یزدی)

التحفه الطوسیه و النفحه القدسیه. (در باب زیارت امام رضا(ع) و بعضی فواید مربوط به آستان قدس رضوی)

نفس المهموم (مقتل امام حسین(ع)

نفثه المصدور. (در تکمیل نفس المهموم)

الانوار البهیه فی تواریخ الحجج الالهیه. (در تاریخ اهل بیت)

قره الباصره فی تواریخ الحجج الطاهره. (در تاریخ اهل بیت)

رساله‎ای در گناهان کبیره و صغیره.

منازل الآخره. (بررسی مراحل دشوار سفر آخرت بر اساس روایات)

ترجمه مصباح المتهجد اثر شیخ طوسی.

نزهه النواظر.

المقامات العلیه. (خلاصه معراج السعاده اثر ملا احمد نراقی).

ترجمه جمال الاسبوع اثر سید بن طاووس.

الباقیات الصالحات. (در حاشیه مفاتیح الجنان چاپ شده است).

منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل. (درباره تاریخ پیامبر(ص) و امامان شیعه)

تتمه المنتهی فی وقایع ایام الخلفاء.

ترجمه مسلک دوم لهوف اثر سید بن طاووس.

تتمیم تحیه الزائر اثر محدث نوری.

الکنی و الالقاب. (درباره زندگانی علما و شعرا و غیر ایشان).

هدیه الاحباب فی ذکر المعروفین بالکنی و الالقاب و الانساب.

فوائد الرضویه فی احوال علماء المذهب الجعفریه. (شرح حال علمای شیعه)

بیت الاحزان فی مصائب سیده النسوان.

مجموعه آثار محدث قمی

کنگره بزرگداشت محدث قمی

نرم‌افزار محدث قمی

نرم افزار مجموعه آثار محدث قمی با هدف نشر آثار حاج شیخ عباس قمی در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی تهیه و تنظیم شده است.

منبع: ویکی شیعه