خانواده شیعی » تربیت فرزند » کودک »

شیر مادر(۱)

مادران باید فرزندان خود را دو سال کامل شیر دهند. این براى هر کسى است که می‌‏خواهد به طور تمام، به فرزندش شیر بدهد. «قرآن کریم»

هر چند شیر مادر براى طفل شیرخوار، اهمیت حیاتى دارد و ارزش و جایگاه آن نیاز چندانى به بحث و اثبات ندارد، اما به دلیل این که زندگى ماشینى دنیاى صنعتى، منجر به دور افتادن انسان‌ها از فطرت پاک انسانى شده و زن امروز، خود را زنى مدرن می‌‏داند و روش‌هاى جدید تغذیه را براى فرزندان خود ترجیح می‌‏دهد، ارایه چنین بحثى، ضرورى است. هر چند زنان مسلمان ما به دلیل پای‏بندى به دستورات اسلامى و بنا به سفارشات مؤکد پیشوایان دینى با عشق و علاقه، به فرزندان خود شیر می‏‌دهند، لیکن این خطر نیز وجود دارد که با گذشت زمان تحت تأثیر فرهنگ غرب قرار گرفته و به شیر خشک متوسل شوند. از این‏‌ رو، در ابن نوشتار اهمیت شیر مادر را مورد ارزیابى قرار می‏‌دهیم.

شیر مادر، به خصوص در اولین روزهاى بعد از تولد و نیز در ماه‌هاى بعد براى طفل شیرخوار، بسیار مهم و باارزش است، به گونه‌‏اى که هیچ غذاى دیگرى نمی‌‏تواند جایگزین آن گردد. این شیر براى رشد جسمى و تکامل مغزى طفل بسیار مؤثر است، حاوى مواد ایمنى است و ارتباط عاطفى بین مادر و کودک را محکمتر می‌کند. طفل شیرخوار، تنها در آغوش پرمهر مادر است که احساس امنیت می‌کند و این آرامش و امنیت، در رشد شخصیت و عواطف کودک تأثیر بسزایى دارد.

در حالى که امروزه تمام کارشناسان از ارزش و اهمیت شیر مادر صحبت می‌کنند، با این وجود، بسیارى از زنان به بهانه‏‌هاى مختلف، از شیردادن به نوزاد که به قول خودشان پاره تن آنهاست، خوددارى می‌کنند. این گروه از زنان، از مضرات اقدام خود غافل و بی‌اطلاعند.

در اینجا این سؤال مطرح می‌شود که چرا برخى از زنان، به فرزند خود شیر نمی‌دهند؟

بدون شک، آگاهى، تحصیلات، کار، تعداد فرزند، رفاه اجتماعى و اقتصادى و تغذیه خانواده در این تصمیم زنان اثرات قابل توجهى دارد. درست است که در جامعه امروز ما، زنان نیز در عرصه فعالیت‌هاى اجتماعى، اقتصادى در حال کار و تلاشند و در واقع، نیمى از نیروى فعال و خلاق جامعه را تشکیل می‌‏دهند و مجبورند در طول روز در محیط کار، حاضر بوده، به ناچار از فرزند شیرخوار خود دور باشند ـ یعنى براى مدتى تماس عاطفى و تغذیه‏‌اى طفل با مادر قطع شود ـ لیکن باید تسهیلات ویژه شیردهى و حمایت از خانواده در مورد مادران شاغل اجرا گردد تا خلأ عاطفى و تغذیه‌‏اى طفل پر شود. با تمام مزایایى که شیر مادر براى طفل شیرخوار دارد و با تمام تبلیغاتى که در این راستا صورت می‏‌گیرد، با این حال آمار نشان می‌‏دهد که تغذیه با شیر مادر، دچار افت شدید شده و حتى در بین بعضى از خانواده‏‌ها به فراموشى سپرده شده است.

چه عواملى باعث شده است فرزندان، از شیر مادر محروم شوند؟

تمام ادیان الهى به دلیل این که تعالیم آنها منطبق با فطرت انسان است، جنبه‏‌هاى مختلف زندگى انسان را مورد توجه قرار داده، به مسایل غریزى، اجتماعى، فرهنگى، اقتصادى … زندگى بشر توجه خاص دارند. در این راستا، پیشوایان دینى در مورد تغذیه با شیر مادر سفارشات زیادى نموده‏‌اند. در رهنمودى از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) می‏‌خوانیم: براى کودک، شیرى بهتر از شیر مادرش نیست.*

در بعضى از کشورهاى پیشرفته و صنعتى که خانم‌ها در فعالیت‌هاى اقتصادى، اجتماعى و فرهنگى شرکت داشته و فرصت کافى جهت شیردادن به فرزندان خود ندارند، در شش ماهه اول تولد، به مادر اجازه داده می‌شود که در کنار فرزند خود بماند و به او شیر داده، مراقبت‌هاى لازم را به عمل آورد.

حتى در برخى از کشورها، هم به پدر و هم به مادر، در نه ماهه اول تولد جهت مراقبت از فرزندشان مرخصى داده می‌شود و حقوق و مزایاى خود را به طور کامل دریافت می‌کنند.

در کشورهاى توسعه‏‌یافته، کاهش شیردهى مادران سابقه طولانى ندارد، ولى به تازگى عدم تمایل مادران به شیردادن فرزند، چشمگیر شده است. این جهان صنعتى بود که شیشه و شیر خشک را جایگزین شیر مادر کرد و جداسازى مادر و نوزاد را در زایشگاه‌ها رواج داد و از این راه یک بازار مصرفى وسیع براى عرضه شیر خشک تولید شده در کارخانجات صنعتى کشورهاى پیشرفته فراهم آورد و کشورهاى فقیر نیز با غفلت از عمق ماجرا این شیوه تغذیه را پذیرفتند. این در حالى است که در کشورهاى صنعتى این پدیده در حال تغییر است و هر روز که می‏‌گذرد تغذیه با شیر مادر، جایگاه و ارزش واقعى خود را بهتر از روز قبل باز می‌‏یابد، به گونه‌‏اى که مادران در طول دوران باردارى و همین طور بعد از زایمان نیز داراى رژیم غذایى مطلوب هستند، چرا که این موضوع، در افزایش شیر مادر و شیردهى مطلوب به فرزند مؤثر است.

عکس این ماجرا در کشورهاى جهان سوم، به این شکل در حال اجراست که مادران شهرنشین از طبقات مرفه و همچنین مهاجران روستایى به دلایل مختلف اقتصادى، فرهنگى و تغییر الگوهاى زندگى از دادن شیر به طفل شیرخوار خود، اجتناب می‏‌ورزند. در واقع این کشورهاى صنعتى هستند که حتى براى تغذیه نوزادان کشورهاى جهان سوم نیز برنامه‏‌ریزى کرده‏‌اند و از این راه، سودهاى کلانى به جیب شرکت‌هاى تولیدکننده شیر خشک سرازیر می‌کنند! ضرورت توجه بیشتر گزارشات پزشکى، بیانگر این است که شیرخوارانى که کمتر از شش ماه شیر مادر را خورده‏‌اند یا اصلاً شیر مادر را نخورده‏‌اند، پنج تا ده بار بیشتر از کودکانى که شش ماه یا بیشتر شیر مادر را خورده‏‌اند، در شش ماه دوم زندگى خود، در معرض خطر مرگ قرار می‏‌گیرند.

در بیشتر مناطق روستایى کشورهاى در حال توسعه، تغذیه با شیر مادر همچنان زیاد است، لیکن بی‏‌اطلاعى از دادن غذاهاى کمکى و مناسب به شیرخوار، مشکلات سوء تغذیه، بیمارى و عدم سلامت و بهداشت کودکان را به دنبال دارد. ناگفته نماند که هر چند تغذیه با شیر مادر، مهمترین عامل رشد و تکامل کودک است اما عوامل غذایى دیگرى نیز هست که باید متناسب با سن بچه شروع شود که در غیر این صورت، طفل شیرخوار قطعا شاهد آثار بد سوء تغذیه خواهد بود. همین طور در کشورهاى جهان سوم که گرایش به تغذیه با شیر خشک فزونى یافته است، به دلیل این که مادران، تنها شیر خشک را غذاى اصلى طفل خود می‏‌دانند، هر سال، چندین میلیون کودک، به دلیل عدم آگاهى مادران و فقر اقتصادى این کشورها و تغذیه نامطلوب مادران به عواقب وخیم سوء تغذیه گرفتار و در معرض خطر مرگ قرار می‏‌گیرند و به دلیل همین فرهنگ غذایى تحمیلى است که حتى مادرانى که شیر کافى دارند با اصرار از مراکز بهداشتى، درخواست تغذیه با شیر خشک می‌کنند.

برطرف نشدن نیازمندی‌هاى زنان، عدم رفاه نسبى و وجود فقر نیز از عواملى است که برنامه‏‌هاى تبلیغى تغذیه با شیر مادر را با شکست روبه‏‌رو ساخته است. از این‏ رو، بعضى از مادران از نظر روحى و گاهى جسمى آمادگى شیر دادن به فرزند خود را ندارند. به دلیل این که شیر مادر داراى عوامل ضد بیمارى و ایمنی‏‌بخش است، عدم تغذیه با شیر مادر مشکلاتى براى سلامت و بهداشت شیرخواران به بار می‌‏آورد که قابل جبران نیست. امروزه افت تغذیه با شیر مادر، یکى از عمده‌‏ترین مسایل بهداشتى است. اینک مهمترین عوامل مؤثر در کاهش تغذیه با شیر مادر را مورد بررسى قرار می‏‌دهیم.

تغذیه نامناسب مادران

الگوهاى تغذیه در کشورهاى در حال توسعه و همچنین در کشور ما، از زیربناى نادرستى برخوردار است. در بسیارى از خانواده‏‌ها تغذیه، مراقبت و رعایت مسایل بهداشتى در مورد فرزندان پسر اهمیت بیشترى دارد. این شیوه غلط در سنین بالاتر با شدت بیشترى ادامه می‏‌یابد، به طورى که زنان معمولاً به طور دایم مشغول کارند و سخت‏‌تر از مردان کار می‌کنند. آن گروه از زنان که خانه‌‏دار هستند، نسبت به رفاه خانواده حق اعتراض ندارند، چرا که مرد خانه مدعى است که من کار می‌‏کنم و شما همه مصرف‏‌کننده هستید. در چنین خانواده‏‌هایى معمولاً بچه‌‏دارى، خانه‏‌دارى و گاه خرید مواد غذایى به عهده خانم است که در واقع باید به یک زمان چندین کار طاقت‌‏فرسا را با هم انجام دهد، در حالى که اغلب مردان این همه زحمت را کار نمی‏‌دانند. در حقیقت این زنان هستند که بیشتر و سخت‏‌تر از بقیه افراد خانواده کار می‌کنند، در حالى که از نظر استراحت و تأمین مواد غذایى لازم ـ نسبت به بقیه ـ در سطح پایین‌‏ترى قرار دارند. این وضعیت غذایى نامطلوب حتى در دوران باردارى و شیردهى نیز ادامه می‏‌یابد. این در حالى است که تغذیه صحیح در دوران باردارى و شیردهى براى تأمین سلامت و بهداشت کودکان اهمیت زیادى دارد. در صورتى که تغذیه مادران باردار، مطلوب نباشد یا استراحت کافى نداشته باشند و فشار کار، آنها را به زحمت اندازد، سلامت مادر و طفل شیرخوار به طور جدى به مخاطره می‏‌افتد. شیردادن مادر در حالى که تغذیه‌‏اش کافى نباشد، منجر به تضعیف بیشتر مادر می‌شود.

همان طور که در قسمتهاى قبل مطرح کردیم، رعایت فاصله بین دو زایمان (حداقل سه سال) و همچنین تعداد فرزندان، به طور مستقیم بر وضعیت تغذیه، بهداشت و سلامت مادر تأثیر می‏‌گذارند. از این‏ رو، عدم هماهنگى مسؤولین بهداشتى و مراکز اشتغال بانوان باعث می‌شود که جامعه، پیامدهاى ناگوار آن را تحمل کند.

عدم شناخت مزایاى شیر مادر

با این که تغذیه با شیر مادر، جزء امور غریزى است، اما چون دستخوش حوادث فرهنگى اجتماعى شده، ارزش و اهمیت آن نیز از یاد رفته است. بدین خاطر، دستگاه‌هاى مربوط باید با توجه به علل و عواملى که موجبات این فراموشى را فراهم آورده‏‌اند، به تمام اعضاى خانواده، آموزش‌هاى لازم را بدهند چرا که اگر اینجا نیز تنها مادران را مقصر بدانیم به عدالت داورى نکرده‏‌ایم. اگر ما بتوانیم وضع رفاهى و تغذیه‏‌اى مادران را سامان بخشیم و مردان جامعه و مراکز اشتغال بانوان را متقاعد و بلکه ملزم به رعایت حقوق مادران نماییم به گونه‌‏اى که مادر با خاطرى آسوده و دور از ناسازگارى شوهر و مشکلات محل کار، به فرزند دلبندش شیر بدهد، به میزان زیادى از افت تغذیه با شیر مادر جلوگیرى کرده‏‌ایم و در نتیجه، جامعه، از ضایعات بسیارى در امان مانده است. اگر جامعه قبول کند که شیردادن مادر به طفل شیرخوار خود یک امر حیاتى براى خانواده و اجتماع است، مادران نیز به شیردادن تمایل پیدا کرده و این امر مهم را به عنوان یک مسؤولیت انسانى و عاطفى، با جان و دل می‏‌پذیرند اما اگر تنها به تبلیغات بسنده کنیم، هیچ گونه تحولى در بینش و آگاهى مادران به وجود نخواهد آمد.

عدم حمایت همه ‏جانبه

تنها آگاهى دادن و تبلیغات، نمی‌‏تواند مانع افت شیردهى مادران شود. همان گونه که گذشت تمام نهادهاى تصمیم‌‏گیرنده جامعه باید به نیازهاى زن به عنوان یک مادر به طور همه‏ جانبه توجه کنند تا او خود را تنها و بی‏‌پناه احساس نکند. متأسفانه در بسیارى از خانواده‏‌ها، زن در چرخاندن امور خانه، احساس غربت و تنهایى می‌کند. اغلب شوهران براى زحمات همسر خود، ارزشى قایل نمی‌شوند و گاه همسران خود را تحقیر می‌کنند. در هر مشکلى که در محیط خانواده پیش آید، اعم از مشکلات تغذیه، لباس، بهداشت و بیمارى فرزندان، زن مقصر شناخته می‌شود. بعضى از شوهران نه تنها مادران را به شیردادن تشویق نمی‌کنند، بلکه بارها دیده شده که مادرى در حال شیردادن مورد توبیخ شوهر واقع شده، چرا که غذا یا چاى او آماده نبوده است. شوهر باید توجه داشته باشد که او هم در امور خانه سهمى دارد و باید پشتیبان همسرش باشد؛ در نظافت خانه، شستن لباس، رسیدگى به فرزندان، خرید مواد غذایى و غیره باید به همسرش کمک نماید.

در اینجا باید نقش مؤثر نهادهاى قانون‌گذارى و مسؤولین تصمیم‌‏گیرنده را در ایجاد تسهیلات رفاهى، اقتصادى و شغلى براى مادران شاغل مورد تأکید قرار دهیم تا آنان ضمن حفظ شغل خود به خصوص در شش ماه اول تولد در کنار فرزند خود باشند و در طول دوران شیردهى و در ساعات ادارى نیز بتوانند براحتى و به عنوان یک وظیفه به فرزند خود شیر بدهند که با ایجاد مهدکودک‌هاى استاندارد این مشکل نیز حل خواهد شد. بدین ترتیب، اگر جامعه، مسؤولین و شوهران از مادران شیرده حمایت کنند، این حمایت همگانى باعث ایجاد اعتماد به نفس در مادران شده و مطمئن می‌شوند که آنچه را که انجام می‌‏دهند ارزشمند است و مورد تأیید و تقدیر همگان قرار می‏‌گیرد.

عدم سلامت مادران

سلامتى مادر، عمده‏‌ترین و اساسی‌‏ترین عامل موفقیت در شیردادن است. مراد از سلامتى، رفاه کامل جسمى، روحى، روانى و اجتماعى است. در مباحث قبلى یادآور شدیم که حاملگی‌ها و زایمان‌هاى مکرر براى سلامت و بهداشت مادر و کودک بسیار خطرناک است. در کشورهاى در حال توسعه و توسعه‏‌نیافته بیشتر زنان در یک حلقه معیوب باردارى، زایمان، شیردهى، سوء تغذیه و بیماری‌هاى عفونى گرفتارند. آنها از عدم مراقبت‌هاى کافى و مناسب در دوران حاملگى و زایمان، عدم تغذیه مناسب بر اثر رعایت نکردن فاصله‏‌گذارى بین فرزندان، کم‌‏خونى، بیمارى و توسل به سقط جنین‌هاى غیر قانونى که اغلب غیر بهداشتى نیز هستند، رنج می‌‏برند. این مسایل خواه ناخواه، به تدریج در طول زندگى بر سلامت، بهداشت و شیردهى مادران تأثیر بد می‏‌گذارد.

نابسامانی‌هاى روحى، ترس و اضطراب

اضطراب و نگرانى ناشى از فشار کارهاى سخت و خستگى، به طور مستقیم شیردهى مادر را مختل می‌کند. عدم امنیت روحى مادر به علت مشکلات خانوادگى و اجتماعى، شیر مادر را کم می‌کند، در حالى که امنیت و آسایش روانى و جسمى، باعث اعتماد به نفس مادر شده، به طور چشمگیرى علاقه مادر را به شیردادن افزایش می‌‏دهد.

جداسازى مادر و نوزاد و نارسایى خدمات بهداشتى

اطلاعات ناقص در مورد دوران باردارى و تغذیه نامناسب در این دوران، یکى دیگر از علل کاهش شیر مادر است، زیرا بسیارى از مردم به وضع تغذیه و توجه به حالات روحى و روانى مادر در زمان حاملگى اهمیت نمی‌‏دهند و گمان می‌کنند هیچ ارتباطى بین این دوره با زایمان و شیردهى نیست، در حالى که زن باردار در این دوره براى یک شیردهى موفقیت‏‌آمیز آماده می‌شود.

در زایشگاه‌ها، نوزاد را بلافاصله بعد از تولد از مادر جدا می‌کنند. این قطع ارتباط عاطفى مادر و نوزاد هر چند موقت است، لیکن می‏‌تواند شیر مادر را کاهش دهد. امروزه در برخى از کشورهاى پیشرفته در زایشگاه‌ها، بی‏‌درنگ نوزاد را روى سینه مادر می‏‌گذارند، نوزاد سینه مادر را پیدا کرده، شروع به مکیدن می‌کند. به تازگى در این کشورها، توجه بسیار زیادى به ارتباط نوزاد و مادر شده است و براى حفظ این ارتباط در ماه‌هاى شیرخوارگى، مراکزى ایجاد کرده‏‌اند که طفل بیمار در کنار مادرش بسترى شده و از شیر او تغذیه کند. امید است در کشور ما که روابط خانوادگى سرشار از عطوفت و محبت است با راه‌‏اندازى مراکزى مشابه، در راه تقویت و ترویج تغذیه با شیر مادر به شکل عملى و جدى اقدام شود.

توزیع و ترویج شیرخشک

وجود شیرخشک نیز یکى از علل کاهش شیر مادر است. با توجه به عدم تولید شیرخشک در کشورهاى در حال توسعه – که مصرف‏‌کننده اصلى آن هستند ـ وابستگى اقتصادى شدیدى به شرکت‌هاى خارجى ایجاد می‌شود. این در حالى است که کشورهاى تولیدکننده شیرخشک، خود اکنون گام‌هاى عملى و مؤثرى در جهت تغذیه با شیر مادر برداشته‏‌اند که نمونه‌‏هاى آن توضیح داده شد.

وجود قوطی‌هاى شیرخشک با عکس یک خانم بانشاط و یک بچه چاق و سرحال، به طور گول‏‌زننده‌‏اى این باور را براى مادران جهان سومى ایجاد می‌کند که شیرخشک، بهتر و بهداشتی‌‏تر از شیر مادر است. اگر چه ما منکر این نیستیم که در موارد خاصى، تغذیه باید جایگزین شیر مادر شود، ولى همان گونه که مسؤولین محترم، خود، توجه دارند و تاکنون تبلیغات مفیدى در جهت آگاهی‌‏دهى به مادران داشته‌‏اند، باید هر چه بیشتر در این باره تلاش نمایند و همیشه ترویج شیوه‌‏هاى عملى تغذیه با شیر مادر و سرمایه‏‌گذارى در جهت تقویت این امر را بر وارد کردن انواع و اقسام شیرخشک ترجیح دهند. روشن است این امر مسأله‌‏اى نیست که بتوان با یک تصمیم و در یک روز به انجام رساند، بلکه باید تمام عواملى را که به تقلیل شیردهى مادر می‏‌انجامد، بررسى کرد و شیوه‌هاى جایگزین را جستجو نمود. بدیهى است که استفاده از شیوه‏‌هاى مختلف آگاهی‏‌دهى، نقش عمده‌‏اى را ایفا خواهد کرد.

دکتر آذر آذرى
منبع: راسخون