سيماى مسجد امام حسن عسکرى(ع)

 تاريخچه مسجد

سپاس و ستايش خداوندى را که در قرآن مجيد، از «مسجد» ياد کرده است. و درود و سلام بر پيامبر اسلام (صلي الله عليه و آله وسلم) که «مسجد شريف نبوى» را به دست مبارک خويش بنا نمود و با درود به بزرگانى که به سنّت او اقتدا کرده اند.

يکى از مساجد قديمى، معروف و مورد احترام قم، که همواره يادآور نام گرامى يازدهمين اختر تابناک آسمان امامت و ولايت است، مسجد مقدّس «امام حسن عسکرى عليه السلام » مي باشد.

اين پايگاه فضيلت و تقوا، که امروزه يکى از «مساجد جامع» قم محسوب مي شود؛ سابقه درخشان بيش از هزار ساله دارد و علاوه بر نقش حسّاسى که در فضاى فرهنگى و مذهبى قم داشته، نشانگر هويّت ملّى و تمدّن اسلامى نيز هست.

اين مسجد از جهت معنويت و عظمت، مورد توجّه علماى بزرگ و پيروان اهل بيت عليهم السلام قرار داشته و هميشه به عبادت و پرستش خداى متعال معمور بوده و پس از صدها سال که از احداث آن مي گذرد، هنوز شادابى، شکوه و حيات روحانى خود را حفظ کرده است.

با مطالعه و نگاهى به سابقه ديرينه اين مسجد، در مي يابيم که مردم قم از دير زمان معتقد بوده اند که بخشى از مسجد کنونى، به امر مبارک امام حسن عسکرى عليه السلام (1) و بنا بر مشهور، توسّط وکيل خاصّ ايشان، جناب احمد بن اسحاق اشعرى قمي(2) و از محلّ سهم مبارک امام عليه السلام در قرن سوم هجرى احداث شده است. و شهرت چيزى در ميان مردم، که از نسلى به نسل ديگر رسيده است، جزء معتبرترين اسناد محسوب مي شود.

گرچه ظاهر بناى کنونى اين مسجد، زياد قديمى نيست. اما در قدمت و سابقه ديرينه ساختمان و بناى اصلى آن گفته اند:

«بعيد نيست که آن، همان «مسجد عتيق» ـ نخستين مسجد بنا شده در اين منطقه ـ باشد که در روزگاران قديم، معبد آتش پرستان زرتشتى بوده است که پس از طلوع خورشيد اسلام و محو دوران آتش پرستى، «احوص بن سعد اشعرى» آن را ويران ساخته، برجاى آن مسجد مزبور را ساخته باشد.»(3)

خداى خير دهاد آنکه اين عمارت کرد!

نيز مي تواند«مسجد جامع ابوالصّديم حسين بن على بن آدم اشعرى» باشد.(4)

آنچه احمد بن اسحاق بناکرده، از جهات زيادى با آنچه امروز مي بينيم، تفاوت دارد؛ زيرا در زمينى محدودتر و با بنايى ساده تر بوده است.

مي دانيم محلّى که مسجد در آن بنا شده، ابتدا بيرون شهر جاى داشته و با گسترش شهر در وسط آن قرار گرفته است.

توليت، امامت و خطابت اين مسجد، که مقامى بزرگ بوده، از دير زمان با علما و مراجع بزرگ شهر قم بود.

انتساب اين مسجد به امام عسکرى عليه السلام و اخلاص بانيان و احياگران آن و موقعيت جغرافيايى و برخورداري اش از امامان جمعه و جماعتِ درد آشنا و عادل، موجب شکوه مسجد شد و در طول قرن ها، کانون عبادت و مرکز ترويج اسلام و علوم دينى و نيز محلّ ديدار مؤمنان، استوارى پيوندها و الفت دلها و جايگاه مهمّ امر به معروف و نهى از منکر و اصلاح اخلاق و اعمال گرديد. در تمام ايّام سال، از جمعيت نمازگزار، مجلس وعظ، حوزه درس علماى بزرگ و جلسات مباحثه، خالى نيست و در گذر زمان، توسعه يافته و مورد نوسازى و بازسازى قرار گرفته است. سنگرداران و ائمّه جماعت لايقى چون آيات عظام: شيخ ابوالقاسم قمى، ميرزا محمّد فيض، سيد صدرالدّين صدر، محمّد کبير قمى، ميرزا ابوالفضل زاهدى، مرتضى حائرى يزدى،آقا شيخ عباسعلى شاهرودى و آقا سيد ابوالقاسم روحانى به هدايت مردم پرداخته اند.

اين مسجد که از شمال به خيابان آذر، از غرب به رودخانه (خيابان حضرتى) و از سمت شرق به خيابان آستانه محدود است، داراى چند شبستان مي باشد. شبستان هاى مسجد، با ستون هاى آجرى قديمى، و سه(5)در ورودى که از خيابانهاى اطراف به درون آن باز مي شود، جلوه اى خاص به آن بخشيده است.

از پشت بام مسجد نيز براى برگزارى نماز جماعت، در ايّام تابستان، استفاده مي شود. ضرورت تلاش براى توسعه، آبادانى و رونق درخور اين جايگاه ملکوتى،6 مرحوم آية اللّه العظمى حاج سيّد محمّد رضا گلپايگانى قدس سره را واداشت با خريد هفت هزار متر از زمين هاى سمت قبله، به بازسازى و توسعه آن بپردازد تا ان شاءاللّه «مسجد» جوابگوى نمازگزاران و معتکفان باشد.

پس از ارتحال آن فقيه سعيد، کلنگ توسعه مسجد، در سال 1377 ش. با زيربناى بيست و چهار هزار متر توسّط مرجع عالي قدر حضرت آية اللّه العظمى حاج شيخ لطف اللّه صافى گلپايگانى ـ دام ظلّه الوارف ـ زده شد و با نظارت و عنايات ايشان و همّت و تلاش بيت آية اللّه العظمى گلپايگانى و هميارى دلسوزانه مؤمنان نيکوکار، ساخت و ساز اين بناى بزرگ آغاز گشته و به طرز با شکوهى در حال انجام است. نکته بسيار جالب اين است که شبستان بزرگ و زير گنبد آن، با آيات قرآن کريم مزيّن شده است.

اين مسجد خرّم که بقم شد بنياد

از لطف امام عسکرى شد ايجاد

در نيمه شعبان که در آن شد مولود

فرزند امام عسکرى مظهر داد

شعبان هزار و چارصد، نوزدهم

گسترده شود به همّت مردم راد

از موهبت و مرحمت ربّ جليل

احداث شود بيت خدا نو بنياد

کز لطف حق آيت اللّه صافى زد

شايسته کلنگِ خانه عدل و داد

در محضر حضرت امام قائم

حق، بر شرف مسجد و اهلش افزاد (7)

سرچشمه برکت

فعّاليت هاى دينى، فرهنگى و اجتماعى اين پايگاه ارزشمند، بسيار است که مهم ترين آنها عبارتند از:

الف) فعّاليت عبادى

  1. برگزارى فريضه هاى دينى از قبيل نماز جماعت، جمعه و عيدين با حضور گسترده و صميمى نمازگزاران در اين مسجد، روح معنوى و قدسى دو چندانى را به نماز مؤمنان مي بخشد. هنوز مردم قم نماز عبادى ـ سياسى جمعه آية اللّه العظمى سيّد محمّدتقى خوانسارى و آية اللّه العظمى اراکى را به خاطر دارند.
  2. برپايى سنّت پرفيض اعتکاف.

در دوران اخير، گويا از زمان مرجعيّت زعيم بزرگ شيعه آية اللّه العظمى حاج آقا حسين طباطبايى بروجردى، «اعتکاف» در اين مسجد شروع شد و پس از آن، بر ميزان استقبال اقشار مردم مؤمن و متديّن افزوده گرديد و در سال هاى اخير، رشد و گسترش فوق العاده اى پيدا کرد؛ به گونه اى که در بعضى از سال ها از شهرهاى اطراف نيز براى درک برکات و فيوضات «اعتکاف»، به قم آمده و در اين مکان مقدّس، معتکف شده اند.

شايان توجّه اينکه: «ستاد اعتکاف قم» در اين مسجد مستقر است.

ب) کارکرد تعليمى و تبليغى

  1. هماره در اين مسجد، مجتهدان و مدرّسان عالي مقام و نامورى، صاحب کرسيِّ تدريس بوده و حوزه هاى بزرگ علمى در شبستان هاى مسجد تشکيل مي گرديد. چنانکه بزرگانى چون حضرات آيات: سيّد محمّد محقّق داماد، سيد محمّد رضا گلپايگانى، محمّد تقى ستوده، سيد محمد باقر سلطانى طباطبايى و سيّد کاظم حائرى در اين مسجد به امر مهمّ آموزش فقه و اصول اشتغال داشتند و برخى از اساتيد نيز تفسير قرآن، تفسير نهج البلاغه، ادبيات و طب تدريس مي کردند.

بيشتر شبستان ها، محلّ مباحثات و گفت و گوى علمى طلاّب علوم دينى مي باشد.(8)

  1. برپايى جلسات، به مناسبت ايّام خاص (ولادت يا شهادت ائمّه معصوم عليهم السلام) و اجراى برنامه هاى وعظ و خطابه در ماه هاى محرّم و صفر، ايّام فاطميه، ماه مبارک رمضان و مناسبت هاى ملّى.
  2. تشکيل جلسات منظّم هفتگى رزمندگان اسلام.

مردم دين باور و جوانان متعهّد و انقلابى، بخشى از آگاهي هاى مذهبى، اجتماعى و سياسى خود را از اين گونه مجالس دريافت مي کنند.

کتابخانه مسجد

از عمده ترين ابزار آگاه سازى افراد جامعه ـ خصوصاً قشر جوان ـ کتاب و کتابخانه مي باشد. از اين رو، حضرت آية اللّه ميرزا ابوالفضل زاهدى قمى، اين پايگاه فرهنگى را در زيرزمين مسجد نيز تأسيس نمود که اينک در حدود 000/4 جلد کتاب در آن موجود است و طبق برنامه تنظيمى از طرف مسئولان محترم، مورد استفاده مراجعه کنندگان و پژوهشگران مي باشد.

در اين کتابخانه هر آنکس که پا نهاد

گفتا درود باد بر او کاين بنا نهاد

ج) امداد رسانى

در اين مسجد، براى رفع مشکل مادّى و معنوى افراد بي بضاعت و مستمندان، اقداماتى صورت مي گيرد و در رابطه با حوادث عام و بلاياى طبيعى و غير مترقّبه، برنامه هاى گسترده اى به اجرا در مي آيد.

بعضى از ائمّه جماعت مسجد، به احوال نيازمندان توجّه دقيق و کامل داشته و در رفع حوائج برادران و خواهران دينى خود، از هيچ کوششى دريغ نمي ورزند!

د) تشکيل مجالس ترحيم

مراسم تشييع جنازه مؤمنين، به ويژه علماى ربّانى، همچنين مراسم ترحيم شخصيّت هاى دينى، هماره در اين مسجد برگزار مي شود.

اميد است اين «سنگر الهى» هميشه با حضور خداجويان و پارسايان، از شکوه روزافزونى برخوردار گردد. ان شاءاللّه

باقرى بيدهندى

پي نوشت ها:

  1. در خلاصة البلدان، (ص 95) چنين نگاشته شده است:

«حضرت امام حسن عسکرى(ع) وکلايى به جهت «اخذ خراج» تعيين فرموده و به ايشان گفته بود که از وجوه مقاسمه و خراج قم در آن مسجدى بنا نهند و ايشان صفّه اى در مسجد جامع ـ واقع در بيرون قم، به قرب روضه مقدّسه فاطميّه، در کنار رودخانه ـ که مشهور و معروف است به مسجد حضرت امام حسن عسکرى(ع)، به فرموده آن حضرت از وجوه خراج ساختند که الحال، آن مسجد کثيرالفيض باقى و نمازگاه شيعيان است.»

  1. براى اطلاع از زندگانى و جايگاه علمى و معنوى نامبرده، ر.ک: مفاخر اسلام، على دوانى، ج 2، ص 10؛ احمد بن اسحاق قمى، امين امامت، از نگارنده.
  2. کتاب قم، ترجمه، ص 37 و 251.
  3. خلاصة البلدان، ص 43، به نقل از تربت پاکان، ج 2، ص 115.
  4. در طرح توسعه مسجد، سه در ورودى به آن اضافه خواهد شد.
  5. شرح جزئيات تاريخ توسعه مسجد امام حسن(ع) در سده هاى پيشين تاکنون نيازمند مقالتى جداگانه و فرصتى بيشتر است.
  6. بناى تقواى مسجد امام حسن عسکرى(ع)، محمدتقى ربّانى، ص 132، دارالقرآن الکريم، قم، دوم، 1380 ش.
  7. نگارنده، سال ها در همين مکان مقدّس نزد استادانى چون: آية اللّه سيد کاظم حائرى ـ مدّ ظلّه العالى ـ و مرحوم آية اللّه محمد تقى ستوده، سطوح عاليه را آموخته و با دوستان خود به بحث پرداخته است.

منبع :کوثر ، زمستان 1382، شماره 60