ویژه نامه » ماه مبارک رمضان »

سر سفره کرامت خدا

اشاره:

براى روزه ابعاد گوناگونى وجود دارد و آثار فراوانى از نظر مادى (جسمانى و بدنی) و معنوى (روحى و روانی) در وجود انسان مى گذارد. تقویت نیروى اراده به واسطه سرکوب کردن نفس طغیانگر ، تقویت روحیه نوع دوستى به واسطه یاد کردن درد دردمندان ، لطافت روح و نورانیت و صفاى روح ، در نتیجه اصلاح و تربیت نفس ، تقویت جنبه شکیبایى روح از جمله این ابعاد است. مقاله حاضر نگاهى است مختصر به ابعاد مختلف روزه و روزه داری.

واژه آشنا و زیباى رمضان یا برگرفته از کلمه «رمض» به معناى «تافته شدن سنگها از شدت گرما» است و چون در ابتدا ، واجب شدن روزه در ماه رمضان ، مصادف با شدت گرما بوده بنابراین نام این ماه را رمضان گذارده اند. به دیگر سخن ، ماه رمضان ماه سوزاندن گناهان و بلکه بالاتر ، سوزاندن زیاده خواهى هاى نفس و درون آدمى است که فرمول حکیمانه نوشته شده از جانب پروردگار براى آن ، انسان خام را پخته مى کند تا حجاب بازدارنده خودخواهى از روى قلب و دلش برداشته شود یا این که این کلمه مى تواند برگرفته از «رمیض» به معناى «ابر و باران در پایان چله تابستان و ابتداى فصل پاییز» باشد که گرماى تابستان را دور مى سازد و براین اساس مى توان گفت که این ماه را ماه رمضان گفته اند چون بدنهاى آدمیان را از گناهان دور مى سازد و پاک مى کند. برخى نیز (رمضان) را برگرفته از رمض النصل به معناى گذاشتن نیزه در میان دو سنگ و کوفتن بر آن تا حدى که نازک شود، دانسته اند. با این برداشت ، ماه رمضان یعنى این که انسان خود را در این ماه میان طاعت و عبادت و در میان فرمول ها و احکام عملى ویژه این ماه قرار مى دهد و خود را تحت سیطره و اختیار آنها قرار مى دهد تا نفس او با تمرین و به انجام رساندن این احکام عبادات ، نرم و آماده بندگى و کشش به سوى خداى خود باشد.در باب بزرگداشت و احترام جایگاه این تعبیر مبارک ، گفتنى است در بسیارى از احادیث و روایات ، اهل بیت ع ما را از به کار بردن کلمه رمضان به تنهایى نهى کرده و توصیه نموده اند که آن را ماه رمضان بخوانند زیرا رمضان یکى از نامهاى خداوند است و ماه رمضان ، ماه خداست.

آن چنان که از امیرمومنان ع نقل است که فرمودند: «نگویید رمضان بلکه بگویید ماه رمضان و به این طریق ، احترام آن را رعایت کنید.» امام پنجم ع نیز مى فرمودند: «نگویید این رمضان و رمضان رفت یا رمضان آمد زیرا رمضان نامى از نامهاى الهى است که نمى آید و نمى رود، چرا که رفتن و آمدن ، از ویژگى هاى موجودات زائل شدنى و از بین رفتنى است حال آن که خداوند و اسمها و صفتهاى او پایدار و ماندگارند.

روزه ، برنامه خودسازى و تکامل

روزه در لغت به معناى امساک و خوددارى از هر چیزى است و در اصطلاح فقه ، عبارت است از امساک و خوددارى از موارد هشتگانه (خوردن و آشامیدن و…) از هنگام صبح تا اذان مغرب ، به قصد و نیت انجام دادن فرمان خدا. براساس صریح آیه ۱۸۳ از سوره بقره ، روزه براى امتهاى گذشته نیز واجب بوده است آنجا که مى فرماید: «اى ایمان آورندگان به حقیقت اسلام ! بدانید که روزه بر شما واجب شد آن چنان که بر پیشینیان از شما نیز واجب بوده است». ۱ در اثبات این ادعاى قرآنى گفتنى است که حسب روایات و نقلهاى موفق تاریخ ، روزه یکى از برنامه هاى مذهبى مردمان روم هند و یونان و مصر باستان بوده و به نقل از گفتار تفسیر نمونه ، در قاموس کتاب مقدس آمده است که : «روزه در همه دوره ها در میان هر طایفه و هر ملت و مذهبى در مواقع اندوه و زحمت و سختى هاى پیش بینى نشده ، رایج بوده است.

از تورات نیز چنین بر مى آید که موساى نبى ع ۴۰ روز روزه داشته اند:

«هنگام برآمدنم بر کوه (طور)، لوحهاى سنگى (لوحهاى عهدى که خداوند با شما بست) را بگیرم.

آن گاه در کوه ، ۴۰ روز و ۴۰ شب ماندم. نه نان خوردم و نه آب نوشیدم ». همچنین از انجیل لوقا (یکى از انجیل هاى چهارگانه معتبر مسیحیان) برمى آید که حواریون مسیح ع روزه مى گرفتند. روزه به عنوان یک برنامه و دستور عبادى ، در میان یهود رواج دارد ولى فقط در روز کیپور (کافر) این عمل صورت مى گیرد و در این روز یهودیان از مغرب روز قبل تا شبانگاه این روز یاد شده ، به عنوان کفاره گناهان خود ، روزه مى گیرند و از خوردن و آشامیدن و حتى کار و استحمام ، پرهیز کرده و در کنیسه ها به عبادت و استغفار مشغول مى شوند. ۲ نکته اى که باید به آن توجه داشت این است که با تامل در گفته هاى فوق و تدبر در آیات قرآن ، همچون آیه ۲۶از سوره مریم س ، مى توان به این نتیجه رسید که روزه با اندک تفاوتى در شکل و فرمول آن و نیز زمان اختصاص داده شده براى آن ، به عنوان یک عمل عبادى در میان تمام افراد بشر ، در طول تاریخ ، رواج داشته است.

آنچنان که در سوره مریم س مشاهده مى کنیم روزه سکوت داشتن ، از اعمال رایج آن وقت بود. گاه نذر روزه سکوت مى کردند. حال آن که در شریعت اسلام از این نحو روزه دارى و نیز افطار نکردن و دو یا چند روز پى در پى روزه دارى (بدون افطار کردن) نهى شده است.

حقیقت فلسفه روزه دارى

فلسفه و چرایى روزه دارى را باید با دو دید و تقسیم بندى (مذهبى . علمی) و (روحى . جسمی) مورد توجه قرار داد که به یقین ، هر دوى این دیدگاه ها و هدفها، با تفاوت در مراتب و درجات ، موردنظر خود پروردگار بوده است.

بعد بهداشتى روزه آن گونه که از فرمایش هاى رسول اعظم ص و سایر معصومین ع و در پى آن ، تاییدات علمى دانشمندان و پزشکان دوره معاصر برمى آید ، روزه دارى ، آن هم با صورت ویژه تعیین شده در شریعت مقدس اسلام ، عامل بزرگى در سلامت بدن به شمار مى آید.

روزه ، احیاى تقوا

رسیدن به درجه تقوا (یعنى مانع و سپر بازدارنده از گناه و معصیت) و زنده کردن روح پرهیزکارى در وجود انسان ، در نتیجه کنترل غرائز.

آنچنان که امیرالمومنین ع نیز در یکى از بیانات نغز خود فرمودند:

«صوم شهر رمضان ، فانه جنه من العقاب شیعنى

روزه ماه مبارک رمضان سپرى است از عذاب الهی»

و توضیح آن این که فرد روزه دار در راستاى روزه دارى و با رعایت تمام جوانب روزه این که ، زبان خود را از آفتهاى زبانى همچون تمسخر و دشنام و ناسزاگویى و غیبت و دروغ و تهمت و افترا و نزاع و درگیرى لفظى و گوش خود را از شنیدن همین آفات و نیز سخنان لغو و بیهوده و چشم خود را از مشاهده مناظر لهو گناه و حرام و نیز ، فکر و اندیشه خود را از اندیشه ها و نیتهاى پلیدى همچون سوءظن و سایر اعضا و جوارح پیکر خود را از تمام معصیت ها بازمى دارد و نیز به فرموده امام دوم شیعیان ، با سبقت بر طاعت و عبادت در میدان مسابقه ماه رمضان و در کل ، تسلط یافتن بر هیجانات شهوت و ضعیف ساختن آن ، در نهایت ، بر شیطان درون و برون مسلط مى گردد و به وجود آمدن آثار تجرد و روحانیت را در درون خود حس مى کند که رسیدن به این درجه از معنویت و صفاى نفس و پاکى دل ، خود ، کمک بزرگى براى معرفت و شناخت بهتر راهها از بى راهه هاى پیشنهادى شیطان خواهد بود که این درجه از معرفت بازدارنده از انحراف و تباهى ، همان ملکه نورانى تقواست که هدف بنیادین و اساسى از واجب ساختن روزه از طرف آفریدگار حکیم و داناست.

و این گونه است که در روایات مى خوانیم که پیامبر ص مى فرمودند: «در این ماه شیاطین را در غل و زنجیر مى کنند ، پس از خدا یارى بطلبید تا آنها بر شما مسلط نگردند.»

واضح است آنچنان که توضیحش گذشت ، روزه داران واقعى در این ماه ، راهها و درهاى نفوذ شیطان (از آفات زبانى و گناهان چشم و گوش و دل اندیشه) را به روى شیطان مى بندند و از این راه ، قدرت شیطان را محدود مى کنند و این همان معنا و مقصود روایت پیامبر اعظم (ص) است.

چرا که روزه ، تمام دستگاه هاى بدن را از خستگى مداوم بیرون آورده و از بهترین عوامل جوان ساز نسوج بدن بوده و نیز نیروى مقاومت بدن را افزایش مى دهد و به گفته برخى دانشمندان غیرمسلمان همچون سوفورین ، راه حل بسیارى از بیمارى ها از جمله ، آسم ، برونشیت ، روماتیسم مزمن ، نقرس ، بیمارى هاى چشم ، کم خونى و ضعف روده ها، مرض قند و بیمارى هاى کلیه و کبد و نیز بیمارى هاى عصبى و روانى به حساب مى آید (روزه درمانی).امیرمومنان ع نیز در حکمت ۱۳۶ از نهج البلاغه در یک گفتار پر مغز ، از روزه با عنوان (زکاه البدن) یاد مى کنند. با این توضیح که ، زکات در لغت به معناى پاک و خالص کردن است که با این ترتیب ، روزه نیز نسخه حکیمانه اى براى پاکسازى بدن و صحت و سلامت جسمانى اعتبار خواهد شد به این نحو که ، استراحت موقت دستگاه گوارش و دستگاه هاى تصفیه بدن ، مانند کلیه و کبد، از فرسایش این اندامها در اثر کار مداوم جلوگیرى خواهد کرد البته در این میان ذکر این نکته اساسى است که در شریعت اسلام ، معیار سنجش اعمال ، نیت و قصد تقرب به خداوند و فرمانبردارى از دستورها و فرامین اوست بنابراین اگر کسى به قصد تقرب و اطاعت و فرمانبردارى و به عبارت دیگر، به عنوان یک دستور شرعى ، روزه نگیرد بلکه هدفش از روزه گرفتن فقط بهره گیرى از فایده هاى بهداشتى آن باشد ، گرچه طبیعتا بهره خود را از آن منافع خواهد برد ولى از نظر شرع و مذهب ، روزه اش باطل است چراکه در کلیه اعمال عبادى ، نیت (قصد قربت) داشتن ، واجب بوده و از ارکان عبادات محسوب مى شود و در این راستا ، درجات و مراتب روزه و روزه دارى را در ۳ مرتبه مى دانند:

۱٫ روزه عوام که عبارت است از این که روزها شکم و فرج خود را از مقتضاى شهوت هاى آنها محافظت نماید که تنها فایده آن رفع تکلیف از روزه دار مکلف است.

۲٫ روزه خواص که علاوه بر حفظ شکم و بدن خود از حرام و شهوت ، چشم و گوش و زبان و دست و پا و سایر اعضا و جوارح خود را نیز از گناهان محافظت مى کند که نتیجه این نحو روزه دارى ، رسیدن به ثوابهاى بى پایان وعده داده شده به روزه داران است.

۳٫ روزه خواص خواص که علاوه بر رعایت موارد گفته شده در بالا ، فکر و دل خود را نیز از اشتغال به افکار پلید همچون حسد ، بدگمانى ، تکبر و کینه و حیله و مکر و اندیشه هاى غیرخدایى و اخلاق رذیله ، بازمى دارد که نتیجه این نحو روزه دارى ، علاوه بر رسیدن به وعده هاى ثواب ، روگردانیدن دل [براى همیشه] ، از غیر خدا خواهد بود. ۳

بعد تربیتى روزه

با توجه به این که براى روزه ابعاد گوناگونى وجود دارد و آثار فراوانى از نظر مادى (جسمانى و بدنى ) و معنوى (روحى و روانی) در وجود انسان مى گذارد ولى باید گفت که مهمتر از همه اینها بعد اخلاقى و فلسفه تربیتى روزه بوده و مورد تاکید آفریدگار متعال در آیه ۱۸۳ از سوره بقره واقع شده است که این آثار تربیتى عبارتند از:

۱٫ تقویت نیروى اراده به واسطه سرکوب کردن نفس طغیانگر.

۲٫ تقویت روحیه نوع دوستى به واسطه یاد کردن درد دردمندان بینوا و بینوایان دردمند درنتیجه درک گرسنگى و تشنگى شدید محرومان اجتماع.

۳٫ لطافت روح و نورانیت و صفاى روح ، در نتیجه اصلاح و تربیت نفس و نیز رسیدن به یک تحول فکرى و انقلاب روحى و معنوى ، به واسطه دریدن پرده هاى غفلت و بى خبری.

۴٫ تقویت جنبه شکیبایى روح.

با توجه به این که روزه تمرین مقاومت جسم و روح در برابر خواست هاى نامشروع جسمى و حتى برخى خواست هاى مشروع و مباح است ، بنابراین ابزار کمکى خواهد بود براى گذر از زندگى و استمرار بخشیدن به حیات.

چراکه صبر بر طاعت الهى (روزه) روح فرد را بزرگ کرده و در برابر پذیرش حق ، متواضع مى گرداند و شکیبایى و مقاومت و پایدارى او را در پیمودن راه تکامل ، به مراتب ، افزون مى سازد و این جنبه از تاثیرات روزه ، مورد تایید نص صریح آیه ۴۵ از سوره بقره است که مى فرماید:

«از صبر (که به فرموده امام ششم ع منظور همان روزه دارى است) و نیز از نماز به عنون ابزار کمکى براى زندگى خودتان استعانت و یارى بطلبید».

پى ‏نوشت‏:

۱٫ سوره بقره ، آیه ۱۸۳٫

۲٫ آشنایى با ادیان بزرگ ، ص ۹۴٫

۳٫ معراج السعاده ، فصل آداب روزه.

۴٫ بخشى از خطبه ۱۱۰٫

منبع:جام‌جم آن‌لاین

احمد مرتاضى