زن، خانه و خانواده در کلام و سیره پیامبر اعظم(ص)

نیاز به داشتن هم صحبت و همسر و ایجاد رابطه محبت آمیز دو طرفه، نخستین انگیزه شکل گیری زندگی مشترک وپیدایش خانواده است. هر گونه بی توجهی در این رابطه، موجب تزلزل بنیان خانواده و بی علاقگی دو طرف به زندگی مشترک و حتی به اصل زندگی خواهد شد. برای مثال؛ اگر زن ببیند که همسرش به او بی مهری و بی توجهی می‌کند، بی درنگ دچار احساس سرخوردگی و کاهش اعتماد به نقس می‌شود. در این میان، با در نظر گرفتن نقش‌های مهم زن در خانواده در مقام مدیر و مادر، زن چگونه می‌تواند با این احساس سرخوردگی و شکست و کاهش اعتماد به نفس، روحیه مادرانه و دیگر ویژگی‌های لازم برای ساخت زندگی روبه رشد را در خود حفظ و تقویت کند؟

باید بپذیریم که از میان سه عنصر فرد، خانواده و جامعه؛ خانواده در راس این هرم قرار می‌گیرد؛ زیرا هر گونه اختلال، تنش، تزلزل، کمبود محبت، کم رنگ بودن ارتباط عاطفی درست و نارسایی ها و گرفتاری‌های اخلاقی و تربیتی درخانواده، در شکل گیری شخصیت فرد و به دنبال آن، پایه ریزی یک جامعه، اثر مستقیم دارد.بدیهی است آنچه در همه روزگاران می‌تواند این مثلث را از خطر نابودی و فروپاشی نجات دهد، بازگشت به اصل دین و چنگ زدن به ریسمان معنویت است؛ معنویتی که کمبود آن به ویژه در جوامع غربی آشکارا درک می‌شود و به همین دلیل؛ امروزه، موج بازگشت به معنویت به ویژه گرایش به اسلام در سرزمین‌های مغرب زمین؛ معضلی آنهاست برای سیاستمداران و بزرگان و توان ایستادگی در برابر این گرایش عظیم را ندارند. در واقع، دوری از معنویت و به تبع آن کمبود عاطفی، پوچی فکری و تزلزل خانوادگی، سبب دل زدگی غربی ها از نوع زندگی موجود شده است.

همه انسان ها بر اساس فطرت خویش نیروی عظیمی‌از معنویت و خدا جویی را در وجود خود احساس می‌کنند. حال چرا انسان مدرن درشرایط زندگی کنونی، دچار احساس پوچی و کمبود روحی میشود؟ در پاسخ به این پرسش باید گفت بعضی از افراد در جوامع امروزی، همواره می‌کوشند با خدای درون خود یا همان نیروی عظیم معنوی، مبارزه وبا دست بشری،آن نیروی فرابشری را نابود کنند. بدین ترتیب؛ در طول این جنگ بی نتیجه، گرفتار نوعی احساس پوچی یا آشفتگی و افسردگی می‌شوند؛ چون آنها همواره در سرزمین جنگ زده وبا شکست و ناکامی‌بی پایان به سر می‌برند. زمانی که از این مبارزه خسته می‌شوند ودر خود قدرت ادامه این جنگ بی سرانجام را نمی‌بینند؛ خواهان بازگشت به نقطه اول واصل فطرتشان هستندو این نقطه اول، جایی نیست جز معنویت و عشق به خدا ودریک کلمه «دین».

برای فهم این مطلب و زنده کردن این نیاز در وجود خود، لازم است به رفتار و سیره عملی اسوه محبت و عاطفه، پیامبر مهربانی ها، آخرین فرستاده خداوند، محمد مصطفی (ص) بنگریم و عمل کنیم. بدون شک، در شرایط امروزی، بیش از هر زمان دیگر، به پیروی از الگوی عملی پیامبر، این اسوه حسنه نیازمندیم؛ همان گونه که در قرآن مجید به نقش اخلاق پیامبر در پیشبرد اسلام و جذب دل ها تصریح شده است:
«”فیما رحمه من الله لنت لهم ولو کنت فظا غلیظ القلب لاتفضوا من حولک فاعف عنهم و استغفر لهم و شاورهم فی الامر”(۱) ای رسول ما؛ در سایه لطف و رحمت خدا، با مردم مهربان شده ای و اگر خشن و سنگ دل بودی، مردم از گرد تو پراکنده می‌شدند. پس آنهارا ببخش وبرای آنان آمرزش بخواه وبا آنها درکارها مشورت کن».

پیروی از اصول اخلاق خانوادگی پیامبر و بیان کلام و سیره ایشان در ارتباط با زن و خانواده، امری ضروری در زندگی بشر در همه دوره هاست. بر این اساس، رفتار پیامبر اسلام در خانه وبا خانواده و سفارش‌های ایشان در این زمینه به ویژه در موضوع «زن» بهترین راه حل ها برای مشکلات زندگی همه انسان هاست. در اینجا، نمونه‌هایی از رهنمودها و سیره پیامبر را دراین زمینه بیان می‌کنیم:
۱. رفتار با همسر

«الا خیر کم، خیرکم لنسائه و انا خیرکم لنسائی».(۲)
آگاه باشید، بهترین شما کسی است که نسبت به همسرانش بهتر باشد و من بهترین شما نسبت به همسرانم هستم.
احترام و خوش رفتاری، حق شناسی، محبت، وفاداری درحق همسر و شریک بودن درغم ها ومشکلات او، از نشانه‌های نیک «همسرداری» است. مرد موظف است حتی در برابر تندی و خشونت همسر خود با صبر و حوصله، سازگاری کند، به گونه ای که پیامبرهمواره مردان امت خود را سفارش می‌کرد با بدی ها و بد خلقی‌های همسران خود کنار بیایند وبه آنها مهربانی کنند.
خداوند نیز در قرآن می‌فرماید:«و عاشروهن بالمعروف؛ با زنان به نیکی رفتار کنید».(۳) لفظ «معروف» را که در این آیه به کار رفته است، باید در رفتار پیامبر با زنان جست و جو کرد. با اینکه بیشتر زنان پیامبر، پیر و سال خورده بودند، حضرت با آنها با صبر و حوصله و مهربانی و احترام رفتار می‌کرد؛ این یعنی «معروف». پیامبر همواره مردان را به رعایت تمام جلوه‌های محبت و اصول خوش رفتاری با زنان سفارش می‌کرد. از دیدگاه پیامبر، رفتار زن در زندگی مشترک، به نوعی بازتاب رفتار مرد و میزان احترام و محبتی است که مرددر برخورد با زن از خود نشان می‌دهد. از آنجا که تحمل سختی ها و محدودیت‌های طبیعی زندگی مشترک، بیشتر بر عهده زن است، مرد باید با رفتار درست و دریغ نکردن عشق و محبت خود، زمینه ساز آمادگی زن برای تحمل این بار سنگین باشد.
در حدیثی ارزشمند از پیامبر اکرم (ص) آمده است:
برادرم، جبرئیل آن قدر سفارش زنان را به من کرد که گمان بردم مرد حق ندارد به همسرش «اف» بگوید. آنگاه به من گفت: «در رفتار با زنان از خدا بترسید. پس با آنها مهربان باشید و دل‌های آنان را با رفتار خوبتان پاکیزه کنید تا تحمل زندگی کردن در کنارتان را داشته باشند».(۴)
۲. ازدواج، سنت پیامبر

یکی از بزرگ ترین دغدغه‌های اجتماعی درجوامع امروزی، مشکلات و مسائل ناشی از ازدواج گریزی جوانان است. این پدیده می‌تواند ناشی از اندیشه ها و باورهای نادرستی همچون ترس از تعهد، ترس از مسئولیت، ترس از فقر و کاهش اعتماد به نفس باشد.
پیامبر اکرم (ص) با توکل کردن بر خداوند متعال، هیچ یک از این موارد را سد راه ازدواج نمی‌دانست و معتقد بود تحقق نیافتن این امر مهم، پیامدهای منفی بسیار بزرگ تری از چنین ترس ها و نگرانی‌هایی برای جامعه خواهد داشت. حضرت رسول (ص) در احادیث زیادی، از ازدواج به عنوان یک سنت حسنه یاد کرده است و جوانان را به این امر مقدس تشویق می‌کرد.
تأکید پیامبر به ازدواج و تشکیل زندگی مشترک، نشانه اهمیت و ارزش بسزایی است که دین اسلام برای خانواده و ثبات بنیان آن قائل است. رسول اکرم (ص) در این زمینه می‌فرماید:
«بدترین مردان آنانی هستند که بدون دلیل، ازدواج را ترک می‌کنند».
«هر کس به خاطر ترس از فقر، ترک ازدواج کند، فضل خدا را جدی نگرفته است، چون خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید: “ان یکونوا فقراء یغنهم الله من فضله”(۵) اگر فقیر و تنگ دست باشند؛ خداوند از فضل خودآنان را بی نیاز می‌کند».
«هر کس بخواهد پیرو دین حق باشد، این را بداند که زن خواستن؛ سنت و شیوه من است».
«درهای رحمت درچهار زمان گشوده می‌شود: هنگام بارش باران؛ هنگامی‌که فرزند به صورت پدر و مادر نگاه می‌کند؛ هنگام گشوده شدن درخانه خدا؛ هنگام ازدواج».(۶)
۳. اهمیت مسائل زناشویی وپرهیز از رهبانیت

دین در اذهان عمومی‌ملت ها،به عنوان عاملی بازدارنده ومحدودکننده شناخته شده وپذیرش دین موجب محروم شدن از لذت ها ومبارزه با غرایز تعریف شده است. بر این اساس، علت گرایش به بی دینی و بی خدایی که به ویژه در یکی دو قرن گذشته رواج زیادی داشته است، فرار از این محدودیت‌های متصور برای رسیدن به مفهوم خود ساخته از آزادی بود. در حالی که از زیبایی‌های دین اسلام این است که در کنار پایبندی به اصول اخلاقی و اعتقادی که مایه آزادی و تجرد روح انسان می‌شود، اهمیت بسزایی برای بهره بردن از لذت‌های جسمی‌نیز قائل است. پیامبر بارها و با هر بهانه ای تأکید می‌کرد که دین اسلام نه تنها با رهبانیت مخالف است؛ بلکه در تضاد با آن قرار دارد. توجه پیامبر به مسائل زناشویی و اهمیت دادن ایشان به رفع نیازهای زنان و بررسی مشکلات آنها در این گونه موارد؛ خود، گواهی است براین مطلب که زن هم به اندازه مرد و حتی بیشتر از او حق حاکمیت در روابط زناشویی و بهره مندی از لذت‌های مشروع را دارد.
۴. مهربانی با زن، از صفات خدا

نیاز عاطفی جنس زن،بیشتر از مردان است واز نظر روان شناسی،روح لطیف زن،تشنه درک و محبت و ابراز احساسات از سوی اطرافیان به ویژه شریک زندگی خویش است. کمترین حق یک زن این است که از همسر خود انتظار داشته باشدو محبت و علاقه راستین خودرا به او نشان دهدو زن را در احساسات کمال آفرین خود سهیم کند. در واقع؛ زن انتظار و شایستگی «عشق سخاوتمندانه» را دارد. عشق سخاوتمندانه یعنی عشق ورزی همیشگی، بی منت و بدون هیچ محدودیت و قید و شرطی. بنابر این؛ وظیفه مرد است که همواره در جهت احقاق این حق و برطرف کردن این نیاز طبیعی در زن تلاش کند، در مقام پدر به یک شکل و در مقام شوهر به شکلی دیگر. دختران نیز به نوعی دیگر و متفاوت و بسیار بیشتر از پسران، به درک محبت پدری نیاز دارند.
بدین ترتیب، مهربان بودن با زن، از صفات زیبای خداوند است. پیامبر اکرم (ص) در این زمینه می‌فرماید: «خداوند به دختران؛ مهربان تر از پسران است. هر کس دختر یا زنی یا از محارم خود را خوش حال وراضی کند؛ خداوند در قیامت،اورا خوش حال خواهد کرد».(۷)
ازامام صادق (ع) نیز روایت می‌کنند: «محبت ورزیدن به زنان؛ از اخلاق پیامبران است؛ آن امام بزرگوار در جای دیگر می‌فرماید: «فکر نمی‌کنم ایمان کسی افزایش یابد، مگر با زیاد شدن محبت او نسبت به زنان؛ همچنین پیامبر در روایت زیبایی در باره محبت کردن به دختر می‌فرماید: «هر کس دخترش را شاد کند، گویی برده ای از فرزندان اسماعیل را آزاد کرده است».(۸)
۵. رفتار پیامبر در خانه و خانواده

در سیره پیامبر آمده است زمانی که در خانه به سر می‌برد، همواره در خدمت خانواده خود بود و با آن همه مسئولیت و مشغله ای که داشت؛ زمان‌های خویش را به سه بخش تقسیم می‌کرد.جدا از وقت‌های معین برای عبادت خدا و کارهای شخصی، بخشی را هم به خانواده اختصاص می‌داد.
همان گونه که گفته شد، خانواده در راس هرم فرد، خانواده و جامعه قرار می‌گیرد. بنابراین رفتار درست زن و شوهر و فرزندان با یکدیگر، پایه‌های این هرم را استحکام وبه جامعه پاکی و صفا و آرامش می‌بخشد.
نمونه زیبا و درست این رفتار را نیز در خانه و زندگی خانوادگی پیامبر مهر و رحمت، حضرت محمد (ص) می‌توان دید.
«پیامبرخدا در خانه که بود؛ از هر نوع غذایی که فراهم می‌کردند؛ می‌خورد و از هیچ غذایی بدگویی و مذمت نمی‌کرد. سرسفره با خانواده می‌نشست و غذا می‌خورد، مگر آنکه مهمانی وارد می‌شدکه درآن صورت، با مهمان خود برسر سفره می‌نشست».(۹)
از موارد دیگری که بر محبت و همدلی میان اعضای خانواده به ویژه زن و شوهر می‌افزاید و کانون خانواده را گرم تر و پیوندشان را محکم تر می‌کند، مشارکت و همکاری در امور است. پیامبر همواره چنین بودودر ساعت‌هایی که در خانه به سر می‌برد؛ به دوختن و وصله زدن لباس‌هایش می‌پرداخت، گوسفند می‌دوشید، زانوی شتر می‌بست، به خادم خانه د رآسیاب کردن گندم کمک می‌کرد، وسایل خانه را بر پشت خود از بازار به خانه می‌برد. و همیشه می‌فرمود: «کمک به همسر و انجام کارهای خانه،صدقه و احسان درراه خداست».(۱۰)

۱. سوره آل عمران، آیه ۱۵۱.
۲. سنن النبی، ص۱۵۰.
۳. سوره نساء، آیه ۱۹.
۴. مستدرک الوسایل، محدث نوری، ج۱۴، ص ۲۵۳.
۵. سوره نور، آیه ۳۲.
۶. بحارالانوار، علامه مجلسی، ح۱۰۳، ص۲۲۱.
۷. وسایل الشیعه، ج۱۵، ص۱۰۴.
۸. بحارالانوار، ج۱۰۴، ص۶۹.
۹. مکارم الاخلاق، ص۲۶.
۱۰. بحارالانوار، ج۱۶، ص۲۲۷.

منبع: زهرا سادات هاشمی؛ماهنامه طوبی شماره ۳۶؛(باتلخیص)