روش‌هاى تربيت كودك از ديدگاه حضرت امام خمينى(ره)

صابر محمدى‌

اگر بچه‌ها را نياوريد، اذيت مى ‌شوم‌

درباره انديشه حضرت امام‌ره سخن گفتن كار مشكلى است. مخصوصا در باب انديشه و روش‌هاى تربيتى ايشان، زيرا وسعت وجود، ظرافت فكر و انديشه حضرت امام‌ره در بخش تربيتى افكار ايشان تجلى يافته است. اگر براى افكار امام‌ره‌هرمى تصور كنيم، مسائل تربيتى در قاعده و امور ديگر به طرف راس هرم قرار دارند و همه بر اين قاعده و پايه متكى هستند و با روح تربيت زنده‌اند. نظام تربيتى مورد نظر حضرت امام‌ره متاثر از ويژگي‌هاى انسان كامل است.

انسان كامل كه مطلوب نظر دين مبين اسلام بود و جلوه‌اى از تمام صفحات حق الهى و جلوه‌گاه نور مقدس حق تعالى است. به عقيده آن حضرت، اساس عالم بر تربيت انسان است و تربيت انسان در راس همه امور است. اين مساله خود، بيش از پيش، اهميت تربيت را مي‌نماياند و اين‌كه تربيت در راس همه امور بوده و اساس عالم برتربيت انسان است.

انديشه‌ها و رهنمودهاى تربيتى حضرت امام(ره) درباره تربيت كودكان، نشأت گرفته از تعاليم اسلامى و توجه به محيط فرهنگى در همين راستا قابل بررسى و تحليل است. تاكيد حضرت امام راحل بر اين اصل است كه فطرت انسان خوب است و اين مربيان (محيط) هستند كه مي‌توانند بچه‌هاى انسان يا شيطان تربيت كنند.

در انديشه‌هاى امام توجه داشتن به خداوند، محور فعاليت‌هاى تربيتى است و امام با تاكيد مكرر بر اين امر لزوم توجه به كودك در سال‌هاى اوليه رشد (نقش مادر) برنامه‌ريزى تربيتى براى شكل دادن به رفتار كودك، خانواده و نقش مكان‌هاى آموزشى در پرورش اعتقادات و معيارهاى ارزشى (مدرسه)، را از محورهاى اساسى تربيت دانسته‌اند. در اين مقاله براى شناخت بيشتر با انديشه‌هاى تربيتى حضرت امام‌ره به روش‌هاى تربيتى آن حضرت اشاره كرده‌ايم.

تربيت از نظر امام از اهميت فوق‌العاده برخوردار بوده است، لذا پيوسته آن را با توجه به آثار آن گوشزد مي‌كردند و فقدان آن را به خطر بزرگ تعبير مي‌نمودند. و مي‌فرمودند: «از خطر مغول هم بالاتر است». «انسانى كه از طرف خداى تبارك و تعالى آمده براى همين تربيت بشر و براى انسان‌سازى آمده، تمام كتب انبياء خصوصا كتاب مقدس قرآن كريم كوشش دارند چه با اين كه انسان را تربيت كنند، براى اين‌كه با تربيت انسان، عالم اصلاح مي‌شود.

آنقدر كه انسان تربيت شده براى جوامع مفيد است، هيچ ملائكه و هيچ موجودى آن قدر مفيد نيست، اساس عالم بر تربيت انسان است، انسان عصاره همه موجودات است و فشرده تمام عالم است و انبياء آمده‌اند براى اين‌كه دين عصاره بالقوه را بالفعل كنند و انسان يك موجود الهى بشود.» «انسان اگر درست بشود همه چيز عالم درست مي‌شود.»

«علم و دانش اگر در كنار آن تربيت نباشد مضر است. تربيت كنيد مهم تربيت است، علم تنها فايده ندارد، علم تنها مضر است.»

مسامحه و سهل‌انگارى در تعليم و تربيت خيانت به اسلام و جمهورى اسلامى و استقلال فرهنگى يك ملت و كشور است و بايد از آن احتراز كرد. تربيت از نظر امام به قدرى اهميت دارد كه مي‌فرمايند: «در صورتي‌كه امر دائر باشد، بين علم و تربيت و اين‌كه كدام [را] رها كنيم، بايد علم رها شود.»

اهداف تربيتى‌

 – شكوفايى استعدادهاى بالقوه در انسان و تبديل انسان اين جهانى به موجودى الهى‌

– پرورش بعد مادى و معنوى انسان‌

– شناخت پيامبران به عنوان نخستين و آخرين پيشگامان تعليم و تربيت انسان‌

– آگاهى از مقصد، راه و روش و برنامه تربيتى پيامبران‌

– مراتب رشد در انسان‌

– تهذيب و تزكيه نفس انسان و آگاهى از كتاب و حكمت‌

– پرورش انسانى برخوردار از توازن و هماهنگى درونى‌

– خارج كردن انسان از ظلمت گناه و تربيت آن‌

– تربيت افرادى كه به طور مداوم و تا لحظه مرگ فراگيرنده باشند

– شناختن انسان‌هايى كه علم و عمل و اخلاقشان نورانى باشد

– شناخت ميراث فرهنگى اسلام و درك هويت اسلامى خويشتن‌

– ايجاد اعتماد و اطمينان به توانايي‌هاى خويشتن و مقابله با از خود باختگى‌

– دستيابى به استقلال فرهنگى، سياسى و اقتصادى‌

– پرستش خداوند، ترويج اخلاق نيك و گسترش ارزش‌هاى انسانى‌

روش‌هاى تربيت در رفتار امام‌

تكريم كودكان: يكى از روش‌هاى تربيت در اسلام، كه در قرآن مورد توجه است و امام(ره) به بهترين شكل آن در منزل رفتار مي‌كرده‌اند، روش تكريم به كودكان است. در مصاحبه‌هايى كه با اعضاى محترم بيت معظم ايشان به عمل آمده، پيوسته اين روش امام را يادآور شده‌اند. يكى از نكات اين است كه امام جواب نامه‌هايى را كه بچه‌ها به ايشان مي‌نوشتند، با ابراز علاقه خاصى پاسخ داده‌اند.

به عنوان مثال امام در جواب نامه دانش‌آموزان كلاس پنجم دخترانه فاطميه اين طور مي‌نويسد: فرزندان عزيزم، نامه محبت‌آميز شما را قرائت كردم. كاش شما عزيزان مرا نصحيت مي‌كرديد كه محتاج آنم. اميد است با نشاط و خرمى درس‌هايتان را خوب بخوانيد و در همان حال، به وظايف اسلامى كه انسان‌ها را مي‌سازد، عمل كنيد و اخلاق خود را نيكو كنيد و اطاعت و خدمت پدران و مادرانتان را غنيمت شماريد و آنها را از خود راضى كنيد و به معلم‌هايتان احترام زياد بگذاريد. سعى كنيد براى اسلام و جمهورى اسلامى و كشورتان مفيد باشيد.

از خداوند تعالى، سلامت و سعادت و ترقى در علم و عمل براى شما نور چشمان آرزو مي‌كنم. سلام بر همه شماها. 29 شهر صفر 1403 روح‌الله الموسوى الخمينى‌

توجه به ذوق هنرى بچه‌ها: محمدحسن رحيميان نقل مي‌كنند كه يكى از دوستان همراه با خانواده، به دستبوسى حضرت امام نائل شدند. بعد از دستبوسى، به حقير مراجعه كرد و گفت اين پسرم كه كلاس پنجم دبستان است، دفتر نقاشي‌اش را براى تقديم به امام آورده بود كه محافظان مانع آوردن آن به خدمت امام شدند. براى همين خيلى ناراحت شده است.

دفتر نقاشى را گرفتم و در روز بعد ضمن توضيح، خدمت امام تقديم كردم. حضرت امام با دقت تمام اوراق آن را ملاحظه كردند و بويژه با روِيت پشت آن كه عبارت بود از تانكى كه چرخ‌هاى آن را مداد تراش و تنه آن را كتاب و لوله شليك آن را يك مداد و سرنشين آن را يك طفل دانش‌آموز تشكيل داده بود و… متبسم شدند.

سپس دستور دادند براى تشويق اين دانش‌آموز خردسال و همچنين طراحى آن دفتر كه به وسيله امور تربيتى يكى از مناطق آموزش و پرورش تهران تهيه شده بود جايزه‌اى مناسب پرداخت شود كه جايزه همراه با نامه‌اى از سوى دفتر به ايشان تقديم شد.

همچنين از قول يكى از خانواده‌هاى حضرت امام‌ره نقل مي‌شود كه من وقتى خدمت امام مي‌رسيدم، سلام مي‌كردم. اما ايشان سعى داشتند زودتر به من سلام كنند. وقتى ايشان سلام مي‌كردند، من جواب سلام ايشان را مي‌دادم خيلى مهربان و دلنشين با ما برخورد مي‌كردند.

يكى از نوه‌هاى ايشان نقل مي‌كند امام در خانواده علاقه زيادى به كودكان داشتند. هر گاه كه من به خدمت ايشان مي‌رسيدم و فرزندم را نمي‌بردم، ايشان مي‌پرسيدند، چرا حسين را نياوردي؟ مي‌گفتم حسين خيلى شيطنت و بدى مي‌كند، شما اذيت مي‌شويد.

امام‌ره مي‌فرمودند: بچه بايد بدى بكند، اين كار بچه‌ها بدى نيست، شما اشتباه مي‌كنيد كه مي‌گوييد بچه بدى مي‌كند، بچه‌ها بايد اين كارها را بكنند از اين‌كه شما بياييد و بچه‌ها را نياوريد، من اذيت مي‌شوم.

به علت اين برخورد حضرت امام‌ره و احترامى كه به كودكان قائل مي‌شوند، كودكان نسبت به ايشان شديدا مشتاق و مأنوس بودند، به طورى كه علاقه فرزند يادگار حضرت امام‌ره يعنى على آقا به امام فوق‌العاده بوده است.

بچه‌هاى خردسال معمولا به پارك، مهمانى و تفريح علاقه دارند، اما اين بچه از اوان كودكى تنها دلخوشي‌اى كه داشت، اين بود كنار حضرت امام‌ره باشد. ملاحظه مي‌كنيم شخصيتى كه در همه ابعاد رشد كرده و به كارهاى خيلى عظيم سياسى و اجتماعى اقدام مي‌كند، در داخل خانه رسالت تربيتى خود را فراموش نمي‌نمايد و اين برخورد عاطفى و تكريم اخير با كودكان به تعبير يادگار امام‌ره، حجت الاسلام حاج احمد آقا خمينى، يك ذره روى مسائل اساسى و روى تصميم‌گيري‌هاى ايشان اثر نمي‌گذاشت.

يعنى كه پرداختن به كارهاى بزرگ باعث نمي‌شد ايشان كارهاى كوچك را فراموش كنند و نه اين كار عاطفى كوچك باعث مي‌شد در تصميم‌گيري‌هاى كشورى خودشان متاثر و متوقف شوند.

 روش مطايبه و تفريح: مطايبه به معنى شوخى است. حضرت امام‌ره گاهى نوه‌هاى خود را سرگرم كرده و از اين راه با آنها مطايبه مي‌كردند و مطالب لازم را مي‌آموختند. يا مشاعره مكالمه (بيان جمله‌ها و درخواست از طرف مقابل براى آغاز كردن جمله‌اى كه كلمه اول آن، آخرين كلمه جمله رقيب باشد) و… از جمله تفريحات سالمى است كه ايشان با نوجوانان و منسوبين به كار مي‌بردند.

روش احسان در مقابل احسان: يكى از روش‌هايى كه در اسلام به آن توجه مي‌شود، احسان كردن در مقابل احسان است. اگر يك بزرگ از خردسال رفتار انسانى ببيند با انجام دادن رفتار مشابه نسبت به كودك، باعث تقويت آن رفتار در كودك مي‌شود. اين روش از جانب حضرت امام‌ره مورد توجه بوده است.

از فرزند چهارمين شهيد محراب حضرت آيت‌الله اشرفى اصفهانى نقل مي‌كنند كه مي‌گويد: حدود 40 سال پيش كه 1514 ساله بودم، روزى براى استحمام به گرمابه‌اى در قم رفته بودم، در بدو ورود مشاهده كردم يكى از آقايان كه سر خود را صابون زده و روى چشمانش را نيز كف صابون پوشيده است، با دست به دنبال ظرف آب مي‌گردد.

بلافاصله ظرفى را كه نزديكم بود برداشته و از خزينه پر آب ساختم و دو بار روى سر ايشان ريختم. آن مرد نورانى نگاه تشكرآميزى به من انداخت و پرسيد آيا شما هم سر خود را شسته‌ايد؟ عرض كردم خير تازه به حمام آمده‌ام. سرانجام به گوشه‌اى رفته و سر و صورت خود را صابون زدم، قبل از اين‌كه آب بر سر خود بريزم، ناگاه دو ظرف آب روى سرم ريخته شد. چشم خود را باز كردم ديدم آن مرد بزرگ به تلافى خدمت من با كمال بزرگوارى محبت كرده است. در خانه موضوع را به مرحوم پدرم گفتم، لكن چون او را نمي‌شناختم نتوانستم معرفى كنم.

يكى از روزهاى عيد مذهبى كه با پدرم به منزل علما رفتيم، ناگاه چشمم به ايشان افتاد و او را به پدرم نشان دادم. پدرم فرمود: عجب! ايشان حاج آقا روح‌الله خمينى است!

رفتار در عمل: رفتار مربى، بيش از كلام او در افراد بويژه در كودكان تاثير مي‌كند. كودك سعى مي‌كند در رفتارهاى خود از بزرگسالانى كه با او در ارتباط هستند، تقليد نمايد. تقليد تاثير فوق‌العاده‌اى در تربيت دارد. نكته ظريف اينجاست كه هر قدر بين بزرگسالان و كودك رابطه عاطفى قوي‌ترى حاكم باشد، اين تاثيرپذيرى بيشتر است، لذا حضرت امام‌ره به رابطه مادر و كودك اشاره مي‌كنند و مي‌فرمايند: آنقدر كه بچه از مادر چيزى مي‌شنود، از پدر نمي‌شنود. آنقدر كه اخلاق مادر در بچه كوچك نورس تاثير دارد به او منتقل مي‌شود، از ديگران عملى نيست. مادران مبدا خيرات هستند و اگر خداى نخواسته مادرانى باشند كه بچه‌هاى بد تربيت كنند، مبدا شرند.

اين تاثير به اين علت است كه علاقه بچه به مادر بيشتر از همه علايقش هست و هيچ علاقه‌اى بيشتر از علاقه مادرى و فرزندى نيست.

به همين نسبت پدر، معلم و مربى با رفتار خودشان متربى را تحت تاثير قرار مي‌دهند و هر قدر معلم موفق باشد در ايجاد الفت و عاطفه سالم بين خود و شاگرد، به همان نسبت در شكل دادن شخصيت شاگرد موفق‌تر خواهد شد. اگر مادر و پدر در خانه و معلم در كلاس رفتار صحيح اسلامى داشته باشند لكن در سطح جامعه رفتارها با گفتارها نخوانند، هدف‌هاى تربيتى در دبستان‌ها و دبيرستان‌ها عقيم مي‌مانند.

پرورش با شيوه آسان‌گيرى و جذب: يكى از فرزندان امام مي‌گويد: سن تكليف من در تابستان بود و قم بسيار گرم بود. روزها نيز بلند بود. امام مرا به مسافرت بردند كه مسافر باشم و نتوانم روزه بگيرم، ولى در طول زمستان، هفته‌اى 3 شب ما را بيدار مي‌كردند براى سحرى خوردن، سحرى ما را مي‌دادند و خود به نماز مي‌ايستادند.

يكى از نوه‌هاى امام هم مي‌گويد: خانه حاج احمدآقا بوديم، امام وارد شد. سوال كردند نماز خوانده‌ايد؟ گفتيم: نه. گفت: بلند شويد بخوانيد. گفتيم: تلويزيون فيلم دارد و اگر بخواهيم نماز بخوانيم بايد پشت به تلويزيون كنيم.

گفت: عيب ندارد رو به تلويزيون بخوانيد. گفتيم: اگر ركوع و سجود كنيم فيلم را نمي‌بينيم. گفت: بدون آنها بخوانيد. فقط حمد و سوره بخوانيد… امام مخصوصا اين طور كردند كه روحيه نماز خواندن در ما زنده بشود.

ايجاد روحيه خودباوري: در سخنان زيادى، امام از خودباختگى در برابر غرب و شرق (روسيه آن روز) همه مردم و از جمله جوانان را برحذر داشته است و دائما تاكيد نموده كه «مي‌توانيم يك ملت مستقل باشيم و يك ملت آزاد باشيم، پيوند به غير نداشته باشيم و خودمان سر پاى خودمان بايستيم و كارهاى خودمان را خودمان انجام بدهيم…» آزاد باشيم، آزاد فكر كنيم، آزاد عمل كنيم.

در روزگارى كه ملت ما، بويژه جوانان از هر نوع ابتكار، اختراع و نوآورى ممنوع بودند و جايى براى تحقق خودباورى و خوداتكايى نداشتند، امام، جوان‌ها را به آزادگى و استقلال روحى و فكرى متوجه كرد. اگر در وزارت آموزش و پرورش واحدى به نام «مركز پژوهش و نوآورى دانش‌آموزان» وجود دارد، از بركات انگيزشى است كه امام در جوان‌ها ايجاد كرد.

پرورش به شيوه محبت: در سخنى امام به معلمان يادآور شده‌اند: اين جوان‌ها و… پيش شما مي‌آيند، اينها فرزندان شما هستند يك تربيت با محبت و همان‌طورى كه فرزند خودتان را مي‌خواهيد تربيت بكنيد.

امام با فرزندان خويش نيز چنين عمل كرده‌اند. خانم دكتر طباطبايى عروس حضرت امام ره مي‌گويد: گاهى على با امام به حسينيه (جماران) مي‌رفتند. من به آقا عرض مي‌كردم على با شما به حسينيه نيايد… اين كه امام با آن عظمت در آنجا (حسينيه) بايستد و يك بچه هم در كنار ايشان باشد و همراه امام دست تكان بدهد، بد است.

ايشان فرمودند: چرا بد است؟ بچه كه دلش مي‌خواهد بيايد كنار من بايستد؛ بدى ندارد. بگذار بيايد و راحت باشد و هر كارى دلش مي‌خواهد بكند؛ بدى ندارد.

پرورش بر مبناى فطرت: امام با توجهى كه به فطرت در خلقت انسان دارند، در تربيت نسل جوان هم مي‌خواهند اين منبع درونى كاويده شود و پرورش از درون جوان سرچشمه گيرد. به همين مناسبت فرموده‌اند: چنانچه اين اطفال را از اول يك نحو تربيت بكنند كه در آن انحراف نباشد، تربيت‌هاى مناسب با ايشان باشد… آنها را به آن راهى كه فطرتشان اقتضا دارد هدايت كنند… كشور را كشور نورانى، كشور انسانى، كشور به فطرت‌الله، تربيت مي‌كنند.

فطرت جوان، حق‌جويى، حق‌خواهى، دادگرى، ظلم‌ستيزى، تساوى فرصت‌ها و آزادى و آزادگى و امكان رشد براى همه استعداد‌ها را داراست. در چند سال گذشته ما شاهد حركت عظيم نسل جوان با توجه به همين خواست هاى فطرى بوديم. امروز هم از طريق تلويزيون ملاحظه مي‌كنيم در بسيارى از كشورهاى جهان در صف مبارزه با ستم و استبداد و استعمار جوانان پيشقدم هستند، در نظام آموزشى، با توجه به فطرت، كتاب‌ها و مقالات خوب و گوناگونى در چند سال اخير نوشته شده است.

نقش خانواده در تربيت: امام خميني‌ره در زمينه نقش خانواده و خصوصا مادر در تعليم و تربيت فرزندان بيانات متنوع و مبسوطى دارند كه به ذكر برخى از آنها اكتفا مي‌شود.

اولين مدرسه‌اى كه بچه دارد، دامن مادر است. مادر خوب، بچه خوب تربيت مي‌كند؛ چون بچه‌ها آن علاقه‌اى كه به مادر دارند به هيچ كس ندارند و در دامن مادر كه هستند تمام… آرزوهايى را كه دارند، خلاصه مي‌شود در مادر و همه چيز را در مادر مي‌بينند.

بچه‌ها از اول كه در دامن مادر نباشند عقده پيدا مي‌كنند و اكثر مفاسد از اين عقده‌هايى است كه بچه‌ها پيدا مي‌كنند. تحقيقات به عمل آمده نشان مي‌دهد كه چنانچه خانواده در رفع مشكلات رفتارى و آموزشى كودك نقش عاملانه و فعال داشته باشد، در آن صورت اقدامات درمانى درمانگر تاثير خواهد گذاشت.

تكرار و تلقين

در ديدگاه امام‌ره يكى از روش‌هايى كه مي‌توانست مفيد باشد «تلقين» بود: انسان خودش هم اگر بخواهد ساخته شود بايد آن مسائلى كه مربوط به ساختن خودش است، تلقين كند و به خودش تكرار كند. مطلبى كه تاثير در نفس و انسان بايد بكند، با تلقينات و تكرارها، بيشتر در نفس انسانى نقش پيدا مي‌كند.

از روش‌هاى معمول، در شيوه تربيت امام‌ره موضوع «تلقين و تكرار» است، همچنان‌كه خود مي‌فرمود: خط عقل همان اعتقاد جازم برهانى است و اين حاصل برهان اگر با مجاهلات و تلقين به قلب نرسد، فايده و اثرش ناچيز است…

قرآن كه يك كتاب تربيتى است بخصوص در مسائل اخلاقى، به طور آشكار از اين ابزار بهره مي‌گيرد و مسائل مربوط به اين موضوع را به تكرار و تلقين به قلب مؤمنان وارد مي‌كند. اين مساله گاهى در كلمات امام‌ره به صورت توصيه در به كارگيرى آن در امر خودسازى مطرح مي‌شود. مثل اين‌كه خطاب به فرزند گرامي‌شان مي‌فرمايند: … پسرم!

چه خوب است به خود تلقين كنى و باور خود بياورى يك واقعيت را، كه مدح مداحان و ثناى ثناجويان چه بسا انسان را به هلاكت برساند و از تهذيب دورتر و دورتر سازد…

گاهى اوقات خود آن حضرت با اعمال اين روش به كار تربيت خلق مي‌پردازد: آقايان مي‌دانند، ليكن تذكر باز خوب است…

منبع: روزنامه  جام جم