خانواده شیعی » زن و حجاب »

روسرى اسلامى، نشانه مذهبى

گفتمان غالب فرهنگ فرانسه در مورد اسلام و مسلمانان در نشان دادن تصویر منفى از مسلمانان سازمان یافته و نظامند مى نماید و همانطورى که ‌خواهیم دید در سیاست گذارى ها منعکس شده است. هیچ موضوعى درباره اسلام و مسلمانان نتوانسه است به اندازه حجاب باعث جلب توجهات، آزردن افکار، ایجاد ترس و خشم و ازدیاد شکاف بین فرانسه و پنچ میلیون ساکن مسلمان آن شود.

در سال ۱۹۸۹ ارنست چینر مدیر کالج گابریل – هاوز در کریل واقع در شمال پاریس جرقه شروع این موضوع را زد و در حالى که نیمى از ۸۷۳ دانشجوى آنجا بچه هاى عرب بودند، پوشیدن روسرى ها را ممنوع اعلام کرد. بر طبق گفته هاى چنیر پوشش دختران حکایت از تفاوت هاى مذهبى و دریک جو متنوع از لحاظ نژادى دارد و مى تواند به عنوان تلاشى براى جلب دیگران به سوى دین خود تلقى شود. قانون فرانسه تبلیغ دینى در مدارس دولتى را منع مى کند. در سال ۱۹۹۳ این مدیر یکى از اعضاى Grullist مجلس ملى شد، سخنگویی که در جهت منع قانونی روسرى اسلامى در موسسات آموزشی تلاش می کرد.

آیا اصول سکولاریسم چنیر را تحریک کردند یا اینکه سکولاریسم فقط بهانه اى براى تنفر او از ۵۰درصد دانشجوى مسلمان در مدرسه اش بود؟ از آن پس این واقعه موجب گسترش مباحث عمومى با محدودیت آزادى مذهبى در برابر سکولاریسم فرانسه در میان جامعه روشنفکر و احزاب سیاسى شد. بحث بر روى حجاب توسط زنان مسلمان که به مدت یک دهه خشمگین بوده اند هنوز هم ادامه دارد. این وقفه تلخ آنچه را که به توصیف روزنامه لوموند «نمایش اخلاقى و انتقادى ملى» نام گرفته بود را با جوامع مسلمین که خود را قربانى نژاد پرستى رسمى مى دیدند آغاز کرد،

و اغلب کارمندان و مراکز آموزشى ادعا دارند که بنیاد گرایان اسلامى براى اهداف خود دانش آموزان را تحت کنترل خود در مى آوردند. (لوموند دسامبر۱۹۹۴ص۱۰) در ۲۰ستامبر۱۹۹۴ بخشنامه وزیر آموزش و پرورش موجب ممنوعیت حجاب شد. وزیر آموزش فرانسه فرانکویس بایرو به معلمین رده بالا دستور داد تا دختران از پوشیدن روسرى اسلامى و یا هر گونه علامتی که نشانگر اعتقادات مذهبی در مدارس دولتی باشد خودداری کنند.

پس از پنج سال بحث و تبادل نظر، این محدودیت ها در قالب تحت فشار نهادن اسلام گرایان افراطى پیرو حرکات اسلامى گرایان الجزایرى به اجرا درآمد. دستور بایرو بر خلاف تصمیم سال ۱۹۹۲ شوراى حکومتى بود که ممنوعیت روسرى را محدودیتى براى آزادى هاى مدنى مى دانست. ولى وزیر آموزش بر اینکه وى با هرگونه علامتى که موجب جدایش دانش آموزان شود و یا مرتبط با تبلیغات دینى تلقى شود، اصرار مى ورزید. این تبلیغ دختران مسلمان و سختگیرى والدینشان تهدیدى براى اصول سکولاریسم و نیوترالیسم (۱) محسوب مى شد. به گفته کارمندان، این ممنوعیت درباره علائم خارجى متمایز اجرا نخواهد شد مثل کلاه مخصوص یهودیان (۲) ویا صلیب طلایى که دانش آموزان مسیحى دارند و اضطراب و خشم عمومى زمانى تشدید شد که لیونل ژوسپین وزیر سوسیالیست آموزش به معلمان توصیه کرد که با والدین از قبل قرارداد ببندند. بسیارى از خانواده ها گفته اند در صورتى که دخترانشان مجبور به برهنه کردن سرشان باشند از شرکت آنها در کلاس هاى درس جلوگیرى خواهند کرد. Guy le neouannic دبیر Federation de I’edueation nationale(FEN) پیشنهاد مى کند: «شاید بهتر باشد هیچ گونه علائم مذهبى در مدارس نباشد، خواه روسرى، خواه صلیب و کیپا». ام. بوباکرور رئیس مسجد پاریس که حجاب را به عنوان وظیفه و الزام نمى شناسد، فکر مى کند که Bayrou’s circulaire براى مسلمانان در میان ادیان توحیدى دیگر با توجه به نمادهایشان غیر منصفانه بوده است.۹ انجمن مسلمان فرانسوى در اطلاعیه اى اعلام کردند: «اگر به اظهارات وزیر ترتیب اثر داده شود چه انتخابى براى مسلمانان فرانسه غیر از فرستادن فرزندانشان به مدارس دولتى باقى خواهد ماند». انتقاد مسلمانان این است که چرا سیستم هاى مدارس که همیشه از صلیب هاى مسیحیان و کلاه یهودیان گذشت کردند حالا مخالف حجاب هستند. در مصاحبه اى که با حدود ۱۲ نفر مرد و زن مغربى که به مقصد نماز ظهر جمعه در پاریس مى رفتند، داشتم اعتراض عملى مسلمانان را در برابر ممنوعیت حجاب مشاهده کردم. همه آنها متفق القول بودند که فرانسه از میان نمادهاى مذهبى مثل صلیب و کیپا فقط روسرى را ممنوع کرده است. آنها اظهار داشته اند که حجاب، لباس سنتى اسلامى است و از روى ایدئولوژى نیست. حتى سکولارهاى مذهبى هم که شاخه اصلى مهاجرین را در فرانسه شکل داده‌اند این گونه مى اندیشند. آنها با بیان اینکه حجاب، فرهنگ مسلمانان است با آنان همدردى مى کنند. اگرچه آنان از سنت حجاب به عنوان یک چیز قدیمى و منسوخ انتقاد مى کنند، ‌ولى مخالف ممنوعیت آن هستند. آنان این عمل را مغایر با حقوق بشر مى دانند.

چرا حجاب موجب ایجاد این چنین مباحثى شده است؟ چرا نمادهاى مذهبى و علائم اختلاف فرهنگى این گونه نمایانگر مى شود و حتى تبدیل به موضوع پر بارى مى گردد؟ حجاب دیگر فقط یک شال گردن نیست، حجاب معانى و مفاهیمى را که به وسیله رسانه ها و فرهنگ مسلط بر آن تحمیل شده به همراه دارد که شامل پیشینه، ‌مسائل مذهبى، اسلام گرایى، ‌افراط و تبلیغ مذهبی است و همچنین به عنوان نشانه ای از پستى، ظلم و ستم، انفعال و تعلیم پذیرى مدنظر بوده است. رسانه‌ها و افراد سیاسى در فرانسه تعیین کرده اند که چگونه مردم باید به مسئله حجاب بنگرند: رسانه ها به روسرى توهین مى کنند، هنگامى که روزنامه هاى فرانسه مثل لوموند حجاب را در کاریکاتورهایى که عمدا اغراق آمیز شده اند به تصویر مى کشند، تاثیر مضحکى را در تصویر خواننده ایجاد مى نمایند. رسانه هاى فرانسه حجاب را در صورتى ابتدایى از پوشش فرهنگى و مذهبى زنان مسلمان نشان مى دهند. برخى حتى آن را نماد و نشانه ظهور بنیادگرایى در فرانسه مى دانند و در مورد افزایش

پایگاه اجتماعى اسلام گرایان توسط مدارس هشدار مى دهند. چرا این چنین تنفر و انزجار شدیدى از حجاب وجود دارد؟ چرا این ممنوعیت شامل صلیب و کیپا نشده است؟ اگر اسلام به تنهایى انتخاب نشده بود، ادعاى حمایت از سکولاریسم توجیح پذیرتر مى نمود. به نظر مى رسد که ممنوعیت حجاب تجلى آشکارى از تنفر رو به رشد علیه مسلمانان در فرانسه و تلاشى براى تخریب فعالیت هاى در حال افزایش اسلام گرایان و قطع پیوستگى آنان با دیگر جوامع باشد. در این باره یادداشتى در لوموند منتشر شد: «پوشش روسرى اسلامى میدان مبارزه ای را برای بنیاد گرایان رادیکال مسلمان که در حال جنگ با سکولاریسم هستند را فراهم آورده است و در همین حال مقاومت جامعه فرانسه را در حوزه بسیار حساس مدارس ارزیابی می‌کند».

رسانه ها در یک فرآیند کاهشى و گزینشى تعمیم هایى داده اند که تاثیر منفى را بر درک و فهم از مسلمانان در فرانسه و جاهاى دیگر مى گذارد.

۱٫ رسانه ها نشان دادند که این شیوه ایست که مسلمانان به دخترانشان برخورد مى کنند و به آنان آموزش مى دهند که دین شان را تبلیغ کنند.

۲٫ این افراد در کشور ما هستند و مى توانند بدل به بنیادگرایانى شوند که شریعه (قانون اسلامى) را در فرانسه اجرا کنند و ترس را این گونه نزریق مى کنند: تهدیدی اسلامی برای ازرش های آزادى. در میان رسانه ها حجاب معرف اسلام است و براى نماشى پستى و نامعقولى مذهبى تهیه شده است.

هویت اسلامى و پرسش از اتحاد نظریات فمینیست ها

استعمار و غرب گرایى دنیاى اسلام به حجاب معانى جدیدى بخشیده است. در طول تحرکات استقلال طلبانه در دهه ۱۹۵۰، حجاب نماد دوگانه اى براى حرکات فمینیست غرب زده شد؛ آن نماد انزوا و ستمدیدگی برای اسلام گرایان و برای اغلب زنان روحانى، نماد مقاومت براى استعمار و غربزدگى بود.

لیلا احمد در مطالعات متفکرانه خویش درباره زنان و جنسیت در اسلام به صراحت بیان مى دارد:

با لحاظ کردن اسلام، گفتمان هاى مخالفت و مقاومت توسط زبان هایى که به وسیله غرب انتشار و توسعه یافتند تقویت شدند که این زبان ها به طور واضحى از تقلید از غرب پشتیبانى مى کنند و کسانى که دوستدار فرانتس فانون و نوال السعدادى هستند بحران هاى غرب به شمار مى روند و فرضیات ذهنى و ایده هاى سیاسى بنا مى کنند. شامل باورهایى در مورد حقوق شخصى که توسط کاپتیالیسم بورژواى غربى به عنوان نتیجه اى از تسلط غربى در جهان منتشر شده است.

حرکات فمینیست هاى سکولارم در دنیاى مسلمانان که در متن امپریالیسم غربى ظاهر شد، پوشش را موجب انزواى زنان برمى شمارد و این انزوا به مردم به عنوان تامین کننده و محافظ زن، آرامش و اطمینان مى بخشد و به نظر مى رسد که این امر براى غربى ها به مثابه نتیجه مستقیم و انحرافى از رابطه اربابان با بردگان باشد. در این زمینه، فواد ذکریا، یک مفسر اسلامى مصرى نواندیش، مواضع خود را علیه دیدگاه هاى بنیادگرایانه سنتى درباره زنان به صراحت بیان مى دارد:

امروزه دیدگاه هاى بنیادگرایانه مسلمین درباره زنان نوعى دوگانگى را نشان مى دهد؛ تعریف و تمجید علنی و ظاهری و توهین و تخریب پنهانى. تعلیمات آنان از این بابت که براى زنان حالتى مفید شده و تنزل یافته ایجاد کنند ضرورى به نظر مى رسد که البته اینها بایستى ظاهرى آبرومندانه داشته باشند.

نوال السعدادى، فمینیست برجسته عربى، حجاب را به منزله نمادى از مطیع سازى مى داند. وى در اغلب نوشته هایش تاکید خود را بر باز کردن اندیشه زنان این چنین بر مى شمارد:

دعوت براى آزادى تفکر یا پرده برداشتن از اذهان براى رهایى انسان عرب، چه مرد و چه زن و به خصوص در مورد زنان، امرى حیاتى است. این گونه که زن در درون و بیرون از خانه تحت سلطه قرار مى گیرد و از حقوقى که در مورد جسم و فکر خویش دارد نیز محروم مى شود.

اغلب فمینیست هاى سکولار از اهمیت اساسى استقلال شخصى و اتکاى به نفس حمایت مى کنند. این اصول در تضاد در سنن ریشه دار اسلامى در مورد مفهوم خانواده و خانواده گسترده هستند. مدل رابطه مرد و زن و ازدواج به سبک غربى منجر به باورهاى متضاد و رفتارهاى گیج کننده مى شود. این امر نه تنها میان مردان و زنان موجود است، بلکه نوعى اسکیزوفرنى هم میان تفسیر از قوانین و عرف جامعه وجود دارد که قرآن در این مورد، نکاتى مهم راجع به تساوى بین جنسیت ها را شرح داده است. ایده اى که درباره زنان وجود دارد موضوع خواسته مردان است، در حالى که قوانین اسلامى از زنان مى خواهد که حجاب داشته باشند.

فاطیما مرنسى، جامع شناس مراکشى، در کتابش یک گفتمان فمینیسیتى غربى را درباره زنان و اسلام آورده است و بر این عقیده است که حجاب پاسخى به تعرضات جنسى و شیوه اى براى کنترل تمایلات جنسى است. این موجب بیشتر شدن قدرت اجتماعى، سیاسى و اقتصادى مردان نسبت به زنان در طول زمان پیغمبر شد. با وجود اینکه قرآن مردان و زنان را برابر مى داند، هنوز هم در جوامع اسلامى هنگامیکه زن پا را از محدوده خانواده فراتر مى گذارد مورد ملامت قرار مى گیرد. این امر با توجه به موقعیت زنان در جوامع مسلمانان ابهامات بیشترى را بر مى انگیزد. مرنیسی در کتابش با عنوان اسلام و دموکراسى، به دنبال این است که فمینیست‌ها و مدافعان دمکراسى چگونه مشابه بنیادگرایان که با آنان مخالفند از متون مقدس استفاده مى کنند.

زنان اسلامى با نظریات فمینیست هاى سکولار که حجاب را به عنوان نمادى از تسلط مردان و اطاعت زنان مى دانند مخالفند. زنان اسلامى آن را به عنوان نمادى براى دجال علیه تعرضات ماتریالیسم و امپریالیسم و مهم تر از اینها نماد هویت شان که ریشه در سنت هایشان دارد مى شمارند.

حجاب باید به عنوان یک نماد طبقاتى ملاحظه شود. گفتمان راجع به حجاب، اسلامى یا سکولار، بحث هاى مرتبط بیشترى را نتها راجع به نوع پوشش مطرح مى کند، بلکه به مواردى چون ساختار خانواده ، فردگرایى و گروه هاى خانواده، ‌جامعه تک جنسیتی و جامعه جدا از لحظ جنسى، مدرنیته و سنت، امپریالیسم و پایدارى؛ ‌این مباحث علایق سیاسى متنوعى را باز مى تابانند. به لحاظ سنتى حاکمان و اشراف سالاران پرچمداران نوع پوشش بوده اند. آنها از قرن هفتم به واسطه حرمسراهیشان حجاب را به غالب زنان جامعه معرفى مى کردند. همزمان در جهان اسلام طبقات متوسط جامعه با در نظر گرفتن موارد جنسى و نوع پوشش معیارهایى را براى رفتارهاى اجتماعى برگزیدند. درقرن بیستم زنان براى نشان دادن برابرى جنسى و در اغلب اوقات به دلیل پافشارى شوهران که آن را سمبل مدرنیته مى دانستند بى حجاب بودند. در مصر در سال ۱۹۲۳ هدى شعراوى یک فعال فمینیست اظهار داشت که زنان بایستى به عنوان شهروندان عادى تلقى شوند. بسیارى از محققین، غربى ها و عرب ها عمل وى را به عنوان نمادى از آزادى سازى زنان و رهایى زنان دانستند. در مصر غالبا زنان ثروتمند از نقاب استفاده می‌کردند و در دهه ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ زنان مراکشى، مخصوصا زنان بربر که در حومه شهر ساکن بودند هنگامى که به شهر ها آمدند براى نشان دادن جلوه هاى شهرى و مدرنیته نقاب نداشتند. این نوع نقاب در مراکش در حال منسوخ شدن است و اکثر مسلمانان مى پذیرند که نقاب جزء پوشش هاى لازم اسلامى نیست ولى حجاب هنوز وجود دارد و به عنوان عملى به نشانه حیا صورت مى گیرد.

مسلمانان طرفدار حجاب در فرانسه تصدیق مى کنند که فرزندانشان حجاب را انتخاب نمى کنند، ‌ولى آنها بر سر اینکه آیا بچه هاى مسیحى به دلخواه خود دامن هاى بلند مى پوشند و به کلیسا مى روند و آیا پسران یهودى به دلخواه خود کیپا مى پوشند بحث مى کنند. در مجموع مسلمانانى که من با ایشان مصاحبه داشته ام از این قضیه که چرا بچه هاى مسلمان در فرانسه مى خواهند که خودشان نمادهاى فرهنگى و مذهبى را براى خود برگزینند، متعجب بودند. براى آنها این امور انکار واضح و تنفر واقعى علیه مسلمانان و اسلام است. حقیقتى که قابل ذکر است این است که اکثریت فرزندان مسلمین خود را با پوشش هاى سنتى اسلامى وفق نمى دهند. اگر به آمار اطمینان کنیم گزارش شده است که حدود ۷۰۰دانشجوى دختر با حجاب به مدرسه مى روند. هنوز هم گفتمان های مردم غربی نمادهای اسلامى، خصوصا حجاب را نشانه عقب ماندگى جامعه مسلمانان مى دانند. هدف من از این بحث پرسش عمیق درباره حجاب از دیدگاه فمنیسیتى نیست و قصد ندارم که تسلط مردان در جامعه مسلمانان را مورد پرسش قرار دهم ولى من علاقه مندم که با مطرح کردن نژاد، دین، مهاجرت وشهروندان بحث را راجع به شهروندان مسیحى فرانسه ومهاجرین مسلمان آن پى بگیرم.

گفتمان حجاب در فرانسه چیز جدیدى نیست، و ریشه در مباحث مستعمراتى دارد. در دوره های استعمارى، نقاب نشانگر زنان جامعه افریقاى شمالى بود.

به بیان فرانتس فانون: «این امر حکومت هاى استعمار گر را به تعیین شیوه هاى سیاسى تصیقى رهنمون کرد. اگر ما بخواهیم ساختار الجزایر را نابود سازیم در ابتدا باید بر زن ها غلبه کنیم، ما باید برویم و آنها را پشت نقاب هایشان بیابیم و باید به خانه هایى که مردان و زنان را در آنها دور از دید سایرین قرارداده اند برویم . موقعیت زنان است که باید سر منشا اعمال ما قرار گیرد».

نتیجه گیرى

بحث حجاب در انتها به سیاست منفی که برعلیه مسلمانان اعمال شد منجرشد به این خاطر که ممنوعیت حجاب موجب نقض حقوق شخصی و آزای های دینی می شود. اگر چه فرانسه عهد نامه حقوق بشر اروپا را که آزادى هاى مذهبى را تضمین مى کند امضاء کرده است، ‌ممنوعیت نشانه عدم تحمل مسلمانان توسط فرانسه. افزایش اهانت و بى احترامى به مذهب و فرهنگى اسلامى است.

سیاست فرانسه درباره مسئله حجاب بازدارنده بود و از خود بیگانگى جامعه مسلمانان را افزایش داد و فرآیند اتحاد مدنى را پیچیده کرد. اکثریت مراکشی هایی که مذهبی نیستند (حتی برخی کافرین) فهمیده اند که مسلمانان چگونه دینی دارند. اسلام در رسانه ها و سخنان فرانسوى ها یک مقوله نژرادى است؛ ‌بنابراین، رسانه ها عرصه نژاد پرستى تعصب فرهنگى را برقرار مى سازند که خرد مندان در تلاشند که از آن رهایى یابند. من براین اعتقادم که مدرسه بهترین مکان براى تعلیم مردم جهت زندگى در جوامع گوناگون با تفاوت هاى زیاد است. خواه در اسلام باشد، خواه در مسیحیت، یهودیت و بودایى. شاید بهتر باشد که مدارس برنامه آموزشى مشخصى براى تعلیم فرهنگ اسلامى قرار دهند. حتى ارزش هاى سکولار که دغدغه اصلى بایرو بودند بایستى با رقابت نه با اجبار داده شوند. مسلمانانی که نگران دینشان در فرانسه بودند، مى توانند یاد بگیرند که تحت یک نظام غیر مسلمان زندگى کرده و وظایف مشخصى را براى اتحادشان پذیرفته و انجام دهند. هنگام مواجهه با مسائل ناسازگارى آموزش اسلام با قوانین فرانسه عقل سلیم انتظار سه اصل را مى کشد:

– عدالت اجتماعى، حقوق بشر و تساوى جنسى –براى اینکه پشتوانه اى محکم جهت مباحث و مناقشات براى همه احزاب و جناح ها وجود داشته باشد.

یادداشت ها

۱- بررسى گروه هاى اسلامى رادیکال چندان مورد توجه من نیست. من از حضور شبکه جهاد در فرانسه و اروپا کاملا مطلعم. این گروه هاى کوچک مثل تکفیر به جمعیت مسلمانان در فرانسه احترام نمى گذارند. این گروه ها تبعیضات اقتصادى و اجتماعى و بلاتکلیفى که اغلب مسلمانان فرانسه با آن مواجه اند را به شیوه اى رادیکال بیان مى دارند. من با مسلمانان فعالی که هیچ گونه وابستگی به گروه های سیاسی و یا مبلغین دینی ندارند هم صحبت بوده اند. من به گفتار این مسلمان که بر این باورند که با شناخته شدن مسلمانان رادیکال چهره اسلام بد جلوه داده شده است.

پى نوشت ها:

(۱) سیاست اتخاذ نکردن موضوع

(۲) کیپا،‌Kippa

۲- براى کسب اطلاعات بیشتر راجع به حجاب و منشا آن ( زن و اسلام ) فاتیما مرنیسى را ملاحظه کنید: یک جستجوی تاریخی و کلامى.

۳- اکثرمصاحبه هایم در پاریس در بهار ۱۹۹۵ انجام شده است.

۴- مصاحبه هایم در پاریس.

۵- حضور اسلام در فرانسه و کل اروپا پدیده جدیدى است. شمار روبه رشد مسلمانان ترکیب مذهبى فرانسه را تغییر مى دهد.

۶- براى بحث بیشتر در باره توهین به مسلمانان در اروپا ریواکاستوریانو را ببینید.

مترجم: جواد روح

منبع: حوراء؛ اسفند ۱۳۸۵؛ شماره ۲۳