رساله الحقوق امام سجاد(علیه السلام)؛ منشور سبک زندگی اسلامی

حضرت امام سجاد (ع) در دوره ای که ارزش های جاهلی توسط خلافت بنی امیه ترویج می شد و عصبیت قبیله ای، محور ومدارنظام فکری جامعه را تشکیل می داد ،توانستند با تدوین «رساله حقوق » ، بنیادهای حقوقی واخلاقی جامعه را به مسیرمستقیم خود رهنمون شوند ودرفضای «یا لثارات الحسین (ع) »طنین انداز شده در جهان اسلام ،نهضت تجدید حیات اسلام امام حسین (ع) را با نگارش منشور سبک زندگی اسلامی (رساله حقوق) استمراربخشند . براین اساس می توان گفت که نهضت امام سجاد (ع) درفضای سراسراختناق وفشاربنی امیه، بُعد دیگر قیام امام حسین(ع) وتداوم بخش فرهنگ عاشوراست. چرایی نگارش رسالهالحقوق

یکی ازویژگی های دوران امامت امام سجاد (ع) که ازعصرعاشورای سال ۶۱ (هـ.ق) تا سال ۹۵ (هـ.ق) را دربرمی گیرد ،یکه تازی واستیلای تام وتمام بنی امیه برجهان اسلام است. این سلطه آن چنان جبارانه ومستبدانه بود که درواقعه «حره» وقتی که مسلم بن عقبه، فرمانده لشکریزید ،مدینه را تصرف وغارت کرد، مردم مدینه را وادارکرد که به عنوان بنده یزید با او بیعت کنند .یعقوبی، مورخ معروف درجلد دوم تاریخ خود این رویداد را چنین گزارش می کند: «سپس مردم را گرفت که بیعت کنند برآن که بندگان یزید بن معاویه باشند .مردی ازقریش را می آوردند وبه او گفته می شد :بیعت کن ،نشان آن که بنده خالص یزیدی .می گفت : نه .پس اورا گردن می زدند.»

ابن ابی الحدید هم درتوصیف این ایام دهشتناک می نویسد:«همان گونه که گله هاى شتر و اسبان را داغ مى نهادند و علامت گذارى مى کردند تا اشتباه نشود که این حیوان در مالکیت فلان شخص است ، بنى امیه نیز به گردن هاى مردم داغ مى گذاشتند که این ها بندگان معاویه ، یزید و بنى مروان هستند.»(به نقل ازشرح رساله حقوق آیت ا…یثربی )

درچنین شرایطی ، طبیعی است که مردم از امام(ع) دورباشند .چنان که ابن ابى الحدید از امام سجاد(ع) نقل مى کند که فرمودند: «بیست نفر در مکه و مدینه یافت نمى شدند که ما خانواده رسول ا…( ص)را دوست داشته باشند». راهبرد امام (ع) در این شرایط شعب ابی طالب گونه، این بود که به نوشتن صحیفه سجادیه ونگارش رساله الحقوق روی آوردند وحلقه تعلیم وتربیت غیرمستقیم وبا واسطه را شکل دادند .افزون برآن، با خریدن بردگان وتربیت و آزادکردن آن ها به تدریج حلقه محبان وولایتمداران را گسترش دادند. محتوای رسالهالحقوق

رسالهالحقوق که درکتاب هایی چون «تحف العقول» و«خصال شیخ صدوق »نقل شده است، اندکی باهم اختلاف دارد .درحالی که تعدادحقوق ذکرشده درروایت تحف العقول ۵۰ حق است ، در کتاب خصال ۵۱ حق نقل شده است .علاوه براین، رساله حقوق نقل شده درتحف العقول مقدمه ای دارد که درروایت خصال نیست.

این رساله، ماهیتی حقوقی اخلاقی دارد وبا نگاهی آسیب شناسانه، درصدد ترمیم وترسیم هندسه رابطه انسان باخدا ، انسان باخود و انسان با جامعه وانسان های دیگراست . دریک دسته بندی کلی می توان گفت که رساله حقوق هفت نوع حق را برمی شمارد: اول: حق خداوند؛ (حق مربوط به رابطه انسان با خدا) دوم: حق نفس و اعضای بدن (حقوق مربوط به رابطه انسان باخود) سوم: حق افعال عبادی (حق مربوط به رابطه انسان با خدا) چهارم: حق پیشوایان وسرپرستان (حقوق مربوط به رابطه انسان بادیگران) پنجم: حقوق زیردستان (حقوق مربوط به رابطه انسان بادیگران) ششم: حقوق خویشاوندان (حقوق مربوط به رابطه انسان بادیگران) هفتم: حقوق سایر اصناف جامعه (حقوق مربوط به رابطه انسان بادیگران)

لحن تربیتی اخلاقی رساله حقوق

یکی ازویژگی های رساله حقوق ،لحن بیان آن است.این لحن به دور ازادبیات خشک رایج حقوقی است وبیشتر رویکردی اقناعی دارد ونه تحکم آمیز و آمرانه.به همین دلیل باید گفت که این رساله پیش ازآن که یک متن فقهی حقوقی به شماررود، منشوری اخلاقی تربیتی است که می خواهد آسیب ها وکاستی های روابط اجتماعی را درمان وفضایی اخلاقی انسانی برآن حاکم کند . مهم ترین بنیان حقوقی سبک زندگی اسلامی

درنگی کوتاه در رساله حقوق امام سجاد (ع) مشخص می کند که «حق ا…» مهم ترین وزیربنایی ترین اصل حقوقی سبک زندگی اسلامی است .

تصریح آن حضرت درمقدمه رساله حقوق به خوبی موید این ادعاست. امام (ع) در مقدمه می فرمایند:« اِعلَم رحمک ا… أن ّ لله علیک حقوقا مُحیطه بک فی کُل حرَکَه تحرکتها…واَکبرُ حقوق ا… علیک ما اوجبه لنفسه تبارک وتعالی من حَقه الذی هُو اصلُ الحقوق …؛بدان خدایت رحمت کند که خدا برتو حقوقی دارد که سراپای وجودت را فراگرفته درهرحرکت وسکون ،هرفرود آمدن ،تکان دادن اعضا ،به کارگرفتن ابزارها ،درهمه حقوقی دارد،بعضی بزرگ تروبعضی کوچک تر.ازهمه بزرگ تر، حق خود اوست که رعایتش را لازم کرده واصل سایرحقوق است وآن ها همه فرع.»

محوریت این حق درسبک زندگی اسلامی چندان پوشیده نیست؛ زیرا درجهان بینی الهی، جهت گیری زندگی به سمت خدا وتقرب به اوست .به این دلیل مدار زندگی واصول حقوقی حاکم برآن نیز برخاسته از «حق ا…» وحقوقی است که خداوند متعال برای سعادت انسان ها تشریع کرده است . فرازهایی از رسالهالحقوق

حق مادر: امام سجاد (ع) در بخش حق نزدیکان، اولین حقی را که مطرح می کنند ،حق مادراست .آن حضرت درباره این حق، ابتدا مقام مادر ورنج وزحمتی را که درحمل وتولد وپرورش فرزند متحمل می شود ،یادآورمی شوند ودرپایان از وظیفه حق شناسی وسپاسگزاری فرزند نسبت به مادر به عنوان حق مادریاد می کنند و می فرمایند:«حق مادراین است که بدانی جایی تو را (نگه داشته ) وجا به جا کرده (رحم) که هیچ کس دیگر را درآن جا حمل نکند .میوه ای ازدلش به تو خورانده که به هیچ کس دیگری نخوراند .

گوش وچشم ودست وپا ومو وپوست وخلاصه همه اعضایش را با شادمانی وخرمی ومراقبت ،سپرجان تو کرد .همه ناملایمات ،دردها ،سختی ها وغصه های دوران حمل رابه جان خرید تا آن گاه که دست قدرت پروردگار، تورا ازتنگنای رحم به پهنه زمین آورد.مادردلخوش بوده تورا سیرکند وخود گرسنه ماند ،تورا بپوشاند وخودبرهنه باشد ،تورا سیراب کند وخود تشنه ماند، برتو سایه افکند وخود درآفتاب به سربرد …توباید به همین اندازه ازاو تشکرکنی واین حق شناسی را جز به یاری وتوفیق خدا نتوانی .»

حق سالمندان: یکی ازحقوق مطرح شده دراین رساله ،حقوق سالمندان است .امام سجاد (ع) دراین فراز ، مردم را به تکریم سالمندان وپیشکسوتان توصیه می کنند ومی فرمایند:« حق سالخورده این است که حرمت پیری اش را بداری ،اگرسوابق فضیلت دراسلام دارد تجلیلش کنی ، اورا مقدم داری ،دراختلافات (خصمانه) با او روبه رونشوی ،درراه براو سبقت نگیری ،پیشاپیش او نروی ،نادانش نشماری ،اگررفتارجاهلانه ای کردتحمل کنی .به مقتضای سوابق مسلمانی وسالمندی احترامش کنی که حق سن وسال نیز چون حق اسلام است.»

حق کودکان: امام (ع) پس ازبیان حق بزرگسالان ،به حقوق کودکان اشاره می کنند.مهم ترین نکته درباره این حق ،حق تعلیم وتربیت کودکان است .آن حضرت دراین باره می فرمایند:« حق خردسال این است که بر او رحمت آری، در تربیت(فکری) و تعلیمش بکوشی، از خطایش بگذری، و پرده پوشی کنی، با او بسازی، کمکش کنی، جرم های کودکانه اش را بپوشی، که این خود سبب بازگشت و (اصلاح کار) اوست، باید با کودک مدارا کرد، با او درنیفتاد، این روش (پدرانه) برای رشد و هدایت او مناسب تر است.»

منبع: پایگاه خبری تحلیلی تعامل