رابطه قرآن و بهداشت و پزشكى

محمدرضا حاتمى

مقدمه:

قرآن كريم رساترين پيام الهى براى بشريت است كه مهمترين هدف آن، هدايت انسان به سمت فلاح و رستگارى است. از آنجاكه انسان سالم در انجام وظايف خود و رسيدن به رستگارى موفقيت بيشترى دارد، اسلام برحفظ سلامتى بدن و عدم تحميل وظايف بيش از حد توان برخودتاكيد مى كند.

پيشينه پزشكى در اسلام

پيامبر اسلام(ص) با تاكيد براينكه عقل سليم نيازمند جسم سليم است در کنار ساير علوم، علم طب را نيز براى دستيابى به تندرستى بدن ها محترم شمرد، و بر اين پايه بود كه پيامبر اکرم(ص) بيماران را براى درمان حتى نزد پزشكانى مى فرستاد كه هنوز به اسلام نگرويده بودند. و به دانش پزشكى گذشتگان از هر مرام و نژاد ارج مى نهاد و مؤمنان را برآن مى داشت كه طب را نيز چون سايرتخصص‌ها در هر كجا و نزد هر كس كه باشد بيابند و برآن دست يازند.[1] و از پيامبر نقل است كه «تداووا فان الذى انزل الداء انزل الدواء» به مداواى خويش پردازيد كه هر كه دردى داد، درمان نيز داد.[2]

روش و سيره پيامبر اكرم (ص) باعث ايجاد تمدن عظيمى توسط اعراب و ملتهاى مسلمان شد و چشم جهانيان را خيره ساخت به گونه اى كه رشد علوم پزشكى در جهان اسلام چنان اوج گرفت كه «پى ير روسو» در تاريخ علم خود مى نويسد: «يكى از پادشاهان اروپا (منطقه باستيل) هنگامى كه بيمار شد براى معالجه به نزد دشمنان خود يعنى مسلمانان به شهر قرطبه آمد».[3]

در كشورهاى اسلامى بيمارستانهاى متعدد و پيشرفته بنا نهاده شد به صورتى كه در روزگار قديم، درحدود هشتاد بيمارستان دركشورهاي‌اسلامى به پا شده بودكه بعضى از آنها قرنها تمام بيماران را به صورت رايگان معالجه مي‌كردند و بزرگترين بيمارستان قرون وسطى در مصر ساخته شد كه براى بيماران مختلف بخش هاى جداگانه داشت و در شهرهاى بزرگ براى ‌مراقبت از بيماران روانى، تيمارستان‌ها ساخته وحتى اولين مدرسه پزشكى را در اروپا (ساليدين ايتاليا ) مسلمانان ايجاد نمودند.[4] و پزشكان صاحب نامى همچون زكرياى رازى، ابوريحان بيرونى، و ابو على سينا آثار جاويدانى به جهان عرضه نمودند كه تا کنون در مراكز علمى بزرگ دنيا مورد استفاده قرار مى گيرند. راز توجه مسلمانان به علوم مختلف همچون پزشكى را بايد در پيام هاى قرآن كريم و مفسران آن يعنى پيامبر (ص) و اهل بيت پيامبر جستجو كرد. در كنار دعوت عمومى آيات قرآن به دانش و تعمق و تفكر درپديده هاى طبيعت، موارد خاصى نيز وجود دارد كه انسان را به تعليم و تعلّم در شاخه هاى علوم پزشكى هدايت مى ‌كند.[5] شايداز همين روى بوده است كه در حوزه هاى علميه علم طب، همچون ساير رشته هاى علوم تدريس مي‌شده است.

قرآن و بهداشت

و از آنجا كه انسان موجودى دو بعدي(مادى و معنوي) است ، قرآن كريم نيز به هر دو بعد نظر دارد و مي‌خواهد جسم و جان هر دو را شفا دهد.

آيات مرتبط با پزشكى و بهداشت روح و روان را مي‌توان در دو دسته جداگانه مطرح نمود:

الف ـ بهداشت رواني:

در متن تعاليم اسلامى، روشهايى براى مقابله با ناكاميها و سازگارى با سختي‌ها ذكر شده‌كه آنها را در سه بخش «روشهاى شناختي» « روشهاى رفتاري» و« روشهاى عاطفي» مورد بررسى قرار مي‌دهيم.

1ـ روشهاى شناختي:

دراين روشها كه برشناخت‌هاى فرد نسبت به جهان و زندگى فردى و اجتماعى تأكيد مي‌شود فرد با استفاده از شناختها در صدد مقابله با تنيدگي‌ها بر ‌مي‌آيد و به كمك توانايى فكرى و ذهنى خود، با مشكل برخورد مي‌كند. از جمله روشهاى شناختى مي‌توان به موارد زير اشاره نمود:

– ايمان به خدا: ايمان به خدا باعث مي‌شود كه فرد متكى بر موجودى شود كه علم، قدرت و خير خواهى بي‌نهايت دارد، ولذا ترس و دلهره و اضطراب و تزلزل در فرد ايجاد نمي‌شود و احساس بي‌نيازى و آرامش به او دست مي‌دهد. «هوالذى انزل السكينه فى قلوب المؤمنين…. او (خدا) كسى است كه آرامش را در دلهاى مؤمنان نازل كرد…»فتح/ 4

– بينش فرد نسبت به وقوع سختي‌ها و مشكلات: در تعاليم اسلامى تأكيد شده كه طبيعت زندگى، آميخته با سختي‌هاست. «لقد خلقنا الانسان فى كبد ما انسان را در رنج آفريديم(زندگى او پر از رنجهاست) »./ بلد/ 4 بدين‌ترتيب اگر انسان وقوع سختيها را اجتناب‌ناپذير بداند، خود را براى مقابله با آنها آماده مي‌كند.

– توكل به خدا : توكل به خدا، پشتيبان قدرتمندى براى انسان در حل مشكلات است، آنان كه توكل كرده‌اند نااميد نشده و از انجام تكاليف نمانده‌اند و نگران آينده نيستند: چون در هر صورت به وظيفه عمل مي‌كنند. «…و من يتوكل على الله فهو حسبه … و هر كس بر خدا توكل كند كفايت امرش مي‌كند..طلاق/3 »

– اعتقاد به مقدرات الهي: چنين اعتقادى از مراتب بالاى ايمان بوده و برآن تأكيد شده است، چرا كه اين اعتقاد سازگارى فرد را با تبعات يك حادثه آسان‌تر خواهد كرد.« قل لن يصيبنا الا ما كتب الله لنا هو مولينا …. بگو هيچ حادثه‌اى براى ما رخ نمي‌دهد، مگر آنچه خداوند براى ما نوشته و مقرر داشته است؛ او مولا (و سرپرست) ماست….توبه/51 »

2ـ روشهاى رفتاري:

در روشهاى رفتارى، دستورات و توصيه‌هاى عملى، از جمله آداب برخورد و رفتار متقابل مورد نظر است. برخى از اين روشها عبارتند از:

صبر و خوشتن‌داري: تعاليم قرآنى، افراد را در شرايط تضادهاى اجتماعى و مشكلات، به صبر و عكس‌العمل منطقى دعوت مي‌كند چرا كه اگر فرد واكنشهاى عجولانه و حساب نشده‌اى نشان ندهد دچار استرس كمترى خواهد شد.

تفريحات سالم :مقتضاى فعاليت و كار مداوم، وارد آمدن فشار جسمى و روحى بر فرد است، و لذا بايد تفريحات سالمى باشد كه به فرد روحيه دهد و به او آرامش بخشد همانند مصاحبت و شوخى با دوستان، تا ورزش و مسافرت و…..

ازدواج و روابط خانوادگي: اسلام به ازدواج و روابط خانوادگى بسيار اهميت مي‌دهد و از عزلت و گوشه‌گيرى نهى مي‌كندكه اين خود حكايت از تأثيرعميق دينى، اجتماعى و روانى آن بر فرد است. «و من ءاياته ان خلق لكم من انفسكم ازواجاً لتسكنوا اليها….واز نشانه‌هاى او اينكه همسرانى از جنس خودتان براى شما آفريد تا در كنار آنان آرامش يابيد… روم / 21»

حمايت اجتماعي: گستره حمايت اجتماعى در اسلام، از محدوده كوچك خانواده آغاز مى شود و خويشاوندان، همسايگان، شهروندان، و حتى به گونه‌اى كل جامعه بشرى را در بر مي‌گيرد.« انما المؤمنون اخوه … مؤمنان برادر يكديگر هستند… حجرات/10 »

3- روشهاى معنوي-عاطفي:

در اين روشها فرد نوعى ارتباط عاطفى با خدا و اولياى دين برقرار مي‌كند به گونه اى كه اين روابط انسان را در مواجهه با مشكلات و حل آنها يارى مي‌رساند.

ياد خدا: يكى از امورى كه به انسان آرامش مى بخشد ياد خداست،«….اَلا بذكرالله تطمئن القلوب آگاه باشيد، تنها با ياد خدا دلها آرامش مي‌يابد. رعد/28 »،و اين موضوع باعث ايجاد آرامش زود هنگام در روان و جسم فرد مي‌شود،«…ثم تلين جلودهم و قلوبهم الى ذكرالله…سپس برون و درونشان نرم و متوجه ذكر خدا مي‌شود… زمر/23 »،ودر مقابل دورى از ياد خدا ، زندگى را دشوار مي‌سازد،«و من اعرض عن ذكرى فان له معيشه ضنكا…و هر كس از ياد من روى گرداند، زندگي(سخت و) تنگى خواهد داشت… طه/124»

دعا: يارى خواستن از قدرت بي‌نهايت خداوند نوعى رابطه بين انسان و پروردگار برقرار مي‌سازد، «امن يجيب المضطر اذا دعاه و يكشف السوء ….يا كسى كه دعاى مضطر را اجابت مي‌كند و گرفتارى را بر طرف مي‌سازد…..نمل/62»

نماز: راز و نياز با خدا با آداب مخصوص بصورت منظم مي‌باشد، « واستعينوا بالصبر و الصلوه…. از صبر و نماز يارى بجوييد… بقره/45 »

توسل: توسل به ائمه معصومين (عليهم‌السلام) و اولياى خدا، برقرارى ارتباط با كسانى است كه در نظام هستى قدرت تصرفى بيش از ساير انسانها دارند و داراى صفات والاى اخلاقى هستند. از همين روى فرد به نيرويى ماوراى طبيعى دلبسته مي‌شود كه به طور متقابل به فرد توجه و عنايت فراوان دارد، و لذا در اين حالت، فرد احساس تنهايى و درماندگى نمي‌كند.[6]

ب- بهداشت جسماني:

برخى از احكام دينى ذكر شده در قرآن كريم داراى فوايد پزشكى و بهداشتى نيز مي‌باشد به گونه‌اى كه رعايت آنها باعث جلوگيرى از بيماريها مي‌شود. و البته با پيشرفت علوم پزشكى مصالح و حكمت هاى آنها بيشتر آشكار خواهدشد.در اين قسمت به موارد زير مى توان اشاره نمود[7]:

دعوت به خوردن غذاهاى پاكيزه و پرهيز از غذاهاى مضر: قرآن كريم از طرفى انسان را به خوردن غذاهاى پاك و مفيد توصيه مى كند واز طرف ديگر او را نسبت به مصرف غذاهاى مضر باز مى دارد، و اين دو دستور، سلامتى و بهداشت جسم انسان را تامين مي‌كند، همانگونه كه آرامش روانى و بهداشت اجتماعى انسانها را با قيد حلال بودن تامين مى كند.«يا ايها الذين ءامنوا كلوا من طيبات ما رزقناكم …. اى كسانيكه ايمان آورده‌ايد! از نعمتهاى پاكيزه‌اى كه به شما روزى داده‌ايم بخوريد…بقره/172» ، «و كلوا مما رزقكم الله حلالا طيباً ….و از نعمتهاى حلال و پاكيزه‌اى كه خداوند به شما روزى داده‌است، بخوريد.مائده/88 »

حرمت خوردن چيزهاى پليد: اسلام غذاهاى پليد و خبيث را حرام كرده‌است. «…و يحرم عليهم الخبائث. ..ناپاكيها را بر شما حرام مي‌كند… اعراف /157» ، خبائث به چيزهايى گفته مي‌شود كه پليد است، يعنى امور پست و فاسد و متعفن كه تنفر آميزند و طبع انسان آنها را نمي‌پسندد و از نظر پزشكى براى سلامت انسان ضرر دارد.

پرخورى و اسراف: پرخورى و اسراف در قرآن مورد نكوهش قرار گرفته است. «..كلوا و اشربوا و لا تسرفوا انه لا يحب المسرفين .(از نعمتهاى الهي)بخوريد و بياشاميد، ولى اسراف نكنيد كه خداوند مسرفان را دوست نمي‌دارد.عراف/31 » و لذا اگر تغذيه از حالت اعتدال خارج شود براى انسان ضرر دارد و سلامت جسمى او را به خطر مى اندازد.

ممنوعيت خوردن گوشت مردار و خون وگوشت خوك: «انما حرم عليكم الميته و الدم و لحم الخنزير…. خداوند، تنها (گوشت) مردار، خون، گوشت خوك و … را بر شما حرام كرده‌است ….بقره/173»

ممنوعيت نوشيدن شراب:

« يا ايها الذين ءامنوا انما الخمر والميسر و الانصاب و الازلام رجس من عمل الشيطان فاجتنبوه لعلكم تفلحون.

اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! شراب و قمار و بتها و ازلام(نوعى بخت آزمايي)، پليد و از عمل شيطان است، از آنها دورى كنيد تا رستگار شويد. مائده/90»

پى نوشتها:
[1] . عيسى بك، احمد، تاريخ بيمارستانها در اسلام، ترجمه نورالله، كسايى،مؤسسه توسعه دانش و پژوهش ايران، چاپ اول 1371، ص4.
[2] . حسن زاده آملى، حسن، طب و طبيب و تشريح، نشر الف.لام‌.ميم، چاب اول‌،1381 ،ص 51 .
[3] . رضايى اصفهانى، محمد على، پژوهشى در اعجاز علمى قرآن،جلد دوم، نشر كتاب مبين، چاپ دوم، 1381 ،ص 297 .
[4] . همان، ص 298.
[5] . همان، ص299.
[6] . ديماتئو، رابين، روانشناسى سلامت،ترجمه مسعود آذربايجانى و همكاران،جلد دوم،انتشارات سمت،چاپ اول،1378،ص750-762 .
[7] . ر.ك. رضايى اصفهانى ص304-315 .
منبع : مركز مطالعات و پژوهش هاى فرهنگى حوزه علميه