امام حسين(سلام الله عليه)

صَومُ رَجَبٍ وشَعبانَ تَوبَةٌ مِنَ اللَّهِ(عزوجل)

روزه رجب و شعبان توبه ‏اى از جانب خداى عزيز است.

حكمت‏نامه امام حسين: ج 1 ص 438 ح 358

ویـژگـی هـای مـاه مبارک رمضان در احادیث اهل بیت علیهم السلام

وجـوب روزه گـرفتن

قرآن کریم :

یا أیّها الّذینَ آمَنوا کُتِبَ عَلَیکُمُ الصّیامِ کَما کُتِبَ عَلَی الَذینَ مِن قَبلِکُم لَعَلَّکُم تَتَّقونَ .

اى کسانى که ایمان آورده اید! روزه بر شما نوشته (واجب) شده است ، آن گونه که بر کسانى که پیش از شما بودند ، نوشته شده بود . باشد که پروا کنید! .[۱]

امام زین العابدین (علیه السلام) :

إنَّ اللّه افتَرَضَ خَمسا ولَم یَفتَرِض إلاّ حَسَنا جَمیلاً : الصَّلاهَ ، وَالزَّکاهَ ، وَالحَجَّ ، وَالصِّیامَ ، ووِلایَتَنا أهلَ البَیتِ . خداوند ، پنج چیز را واجب کرده است و جز نیکو و زیبا ، واجب نکرده است : نماز ، زکات ، حج ، روزه و ولایت ما اهل بیت .[۲]

امام رضا (علیه السلام) فیما جَمَعَه الفضل بن شاذان من کلامه فی علل الفرایض :

فَإِن قیلَ : فَلِمَ اُمِروا بِصَومِ شَهرِ رَمَضانَ ؛ لا أقَلَّ مِن ذلِکَ ولا أکثَرَ؟ قیلَ : لِأَ نَّهُ قُوَّهُ العِبادِ الَّذی یَعُمُّ فیهِ القَوِیُّ وَالضَّعیفُ . وإنَّما أوجَبَ اللّه ُ الفَرائِضَ عَلى أغلَبِ الأَشیاءِ وأعَمِّ القُوى ، ثُمَّ رَخَّصَ لِأَهلِ الضَّعفِ . و إنَّما أوجَبَ اللّه ورَغَّبَ أهلَ القُوَّهِ فِی الفَضلِ ، ولَو کانوا یَصلُحونَ عَلى أقَلَّ مِن ذلِکَ لَنَقَصَهُم ، ولَوِ احتاجوا إلى أکثَرَ مِن ذلِکَ لَزادَهُم .

امام رضا علیه السلام در مجموعه اى که فضل بن شاذان از سخن ایشان درباره حکمت واجبات گردآورده است :

پس اگر بگویند : چرا به روزه ماه رمضان فرمان یافته اند ، نه کمتر از آن و نه بیشتر؟ گفته مى شود : براى آن که انجام دادن این مقدار روزه در توان بندگان است و نیرومند و ناتوان را فرا مى گیرد. همانا خداوند ، واجبات را بر پایه چیزهاى غالب تر و نیروهاى فراگیرتر ، مقرّر داشته و سپس ناتوانان را رخصت داده است . خداوند بر توانمندان واجب ساخته و به بیشتر ، تشویق کرده است ؛ و اگر شایسته کمتر از آن بودند ، از تکلیفشان مى کاست و اگر به بیش از آن نیاز داشتند ، بر تکلیفشان مى افزود .[۳]

فضایـل مـاه مبارک رمضـان

رسول الله (ص) : شَعبانُ شَهری ، وشَهرُ رَمَضانَ شَهرُ اللّه .[۴]  شعبان ، ماه من است و ماه رمضان ، ماه خداست .

رسول الله (ص):

فی وصفِ شَهرِ رَمَضانَ : هُوَ شَهرٌ دُعیتُم فیهِ إلى ضِیافَهِ اللّه ، وجُعِلتُم فیهِ مِن أهلِ کَرامَهِ اللّه .[۵] ماه رمضان ماهى است که در آن به میهمانى خدا دعوت شده اید و در آن ، از اهل کرامت خدا قرار داده شده اید .

امام باقر (علیه السلام) :

شَهرُ رَمَضانَ شَهرُ رَمَضانَ ، وَالصّائِمونَ فیهِ أضیافُ اللّه وأهلُ کَرامَتِهِ ، مَن دَخَلَ عَلَیهِ شَهرُ رَمَضانَ فَصامَ نَهارَهُ وقامَ وِردا مِن لَیلِهِ وَاجتَنَبَ ما حَرَّمَ اللّه ُ عَلَیهِ ، دَخَلَ الجَنَّهَ بِغَیرِ حِسابٍ .[۶] ماه رمضان ، ماه رمضان! روزه داران در آن ، میهمانان خدا و اهل کرامت الهى اند . هر کس ماه رمضان بر او وارد شود و او روزش را روزه بگیرد و بخشى از شبش را به عبادت و نماز بایستد و از آنچه خداوند بر او حرام کرده ،پرهیز کند ، بدون حساب وارد بهشت مى شود .

رسول الله (ص) : لَو یَعلَمُ العِبادُ ما فی رَمَضانَ لَتَمَنَّت أن یَکونَ رَمَضانُ سَنَهً .[۷] اگر بندگان مى دانستند که در رمضان چه [برکاتى] هست ، آرزو مى کردند که رمضان ، یک سال باشد .

امام علی (علیه السلام) :

 إنَّ أوَّلَ کُلِّ سَنَهٍ أوَّلُ یَومٍ مِن شَهرِ رَمَضانَ .[۸] آغاز هر سال ، نخستین روز از ماه رمضان است .

امام صادق (علیه السلام) :

إذا سَلِمَ شَهرُ رَمَضانَ سَلِمَتِ السَّنَهُ . وقالَ : رَأسُ السَّنَهِ شَهرُ رَمَضانَ .[۹] هر گاه ماه رمضانْ سالم باشد ، [همه] سالْ سالم است . و فرمود : سَرِ سال ، ماه رمضان است .

برکات ماه رمضان

رسول الله (ص) :

إنَّما سُمِّیَ رَمَضانُ ؛ لِأَ نَّهُ یُرمِضُ الذُّنوبَ .[۱۰] رمضان را به این خاطر رمضان نامیده اند که گناهان را مى سوزاند .

رسول الله (ص) :

 مَن صامَ رَمَضانَ ؛ وعَرَفَ حُدودَهُ ؛ وتَحَفَّظَ مِمّا کانَ یَنبَغی لَهُ أن یَتَحَفَّظَ فیهِ ، کَفَّرَ ما قَبلَهُ .[۱۱] هر کس رمضان را روزه بدارد و حدود آن را بشناسد و خود را از آنچه سزاوار خویشتندارى در این ماه است ، نگه بدارد ، گناهان پیشین را پاک کرده است.

رسول الله (ص) :

 إنَّ مَن تَمَسَّکَ فی شَهرِ رَمَضانَ بِسِتِّ خِصالٍ غَفَرَ اللّه لَهُ ذُنوبَهُ : أن یَحفَظَ دینَهُ ، ویَصونَ نَفسَهُ ، ویَصِلَ رَحِمَهُ ، ولا یُؤذِیَ جارَهُ ، ویَرعى إخوانَهُ ، ویَخزُنَ لِسانَهُ . أمَّا الصِّیامُ فَلا یَعلَمُ ثَوابَ عامِلِهِ إلاَّ اللّه .[۱۲] همانا هر کس در ماه رمضان ، شش کار را با قوّت انجام دهد ، خداوندْ گناهانش را مى آمرزد : دین خود را حفظ کند ، خویشتن را نگه دارد ، به خویشاوندانش نیکى کند ، همسایه اش را نیازارد ، حال برادرانش را مراعات کند و زبان خویش را در کام نگه دارد . امّا روزه ! پس پاداش روزه دار را جز خداوند نمى داند .

رسول الله (ص)  فی فضل شهر رمضان : هُوَ شَهرٌ أوَّلُهُ رَحمَهٌ ، وأوسَطُهُ مَغفِرَهٌ ، وآخِرُهُ الإِجابَهُ وَالعِتقُ مِنَ النّارِ .[۱۳] ماهى است که آغاز آن رحمت ، میانه آن آمرزش و پایان آن اجابت [دعا] و آزادى از آتش است .

رسول الله (ص) :

مَن صامَ شَهرَ رَمَضانَ فَحَفِظَ فَرجَهُ ولِسانَهُ وکَفَّ أذاهُ عَنِ النّاسِ ، غَفَرَ اللّه لَهُ ذُنوبَهُ ما تَقَدَّمَ مِنها وما تَأَخَّرَ ، وأعتَقَهُ مِنَ النّارِ ، وأحَلَّهُ دارَ القَرارِ ، وقَبِلَ شَفاعَتَهُ فی عَدَدِ رَملِ عالِجٍ مِن مُذنِبی أهلِ التَّوحیدِ .[۱۴] هر کس ماه رمضان را روزه بدارد و پاک دامنى ورزد و زبانش را حفظ کند و آزارش را به مردم نرساند ، خداوند ، گناهان گذشته و آینده او را مى آمرزد و از آتش آزادش مى کند و در سراى ابدى جایش مى دهد و شفاعت او را درباره موحّدان گنهکار به تعداد کوه هاى به هم پیوسته ، مى پذیرد .

تأکید بر بهره وری از برکات ماه رمضان

رسول الله (ص) : إنَّ الشَّقِیَّ مَن حُرِمَ غُفرانَ اللّه ِ فی هذَا الشَّهرِ العَظیمِ .[۱۵] بدبخت ، کسى است که در این ماه بزرگ ، از آمرزش الهى محروم بماند .

رسول الله (ص) :

إنَّ الشَّقِیَّ حَقَّ الشَّقِیِّ مَن خَرَجَ عَنهُ هذَا الشَّهرُ ولَم یُغفَر ذُنوبُهُ ، فَحینَئِذٍ یَخسَرُ حینَ یَفوزُ المُحسِنونَ بِجَوائِزِ الرَّبِّ الکَریمِ.[۱۶] بدبخت واقعى ، کسى است که این ماه از او بگذرد؛ ولى گناهانش آمرزیده نشوند . پس آنگاه که نیکوکاران به جوایز پروردگار کریمشان دست مى یابند ، او زیانکار (بازنده) مى گردد .

رسول الله (ص) : َ

د جاءَکُم شَهرُ رَمَضانَ ؛ شَهرٌ مُبارَکٌ … فیهِ لَیلَهُ القَدرِ خَیرٌ مِن ألفِ شَهرٍ ، مَن حُرِمَها فَقَد حُرِمَ .[۱۷] ماه رمضان ، شما را فرا رسید ، ماهى مبارک … . در آن ، شب قدر است که بهتر از هزار ماه است . محروم ، کسى است که از آن بى بهره بماند .

امام صادق (علیه السلام) :

 مَن لَم یُغفَر لَهُ فی شَهرِ رَمَضانَ لَم یُغفَر لَهُ إلى قابِلٍ ، إلاّ أن یَشهَدَ عَرَفَهَ .[۱۸] هر کس در ماه رمضان آمرزیده نشود ، تا سال آینده آمرزیده نمى شود ، مگر آن که روز عرفه را درک کند .

شیاطین در ماه رمضان

تحلیل و بررسى روایات دینى در موضوع به بند کشیده شدن شیاطین و جلوگیرى از آنها در ماه رمضان ، دو علّت را نشان مى دهد ، با این توضیح که علّت دوم در طولِ علّت اوّل است :

۱- طبیعت پیشگیرانه روزه

روزه به طور طبیعى ، زمینه اى را که شیطان بر اساس آن ، انسان را به گم راهى مى کشاند ، از بین مى برد . به تعبیر دقیق تر ، زنجیرى که در ماه رمضان ، شیطان را به بند مى کشد، چیزى جز خودِ روزه نیست. از این رو، در حدیث پیامبر خدا(ص) آمده است:

إنَّ الشَّیطانَ لَیَجرى مِنِ ابنِ آدَمَ مَجرَى الدَّمِ فَضَیِّـقوا مَجارِیَهُ بِالجُوعِ [۱۹](۱) شیطان در انسان جارى مى شود ، همچون جریان خون . پس با گرسنگى ،مجارى او را تنگ کنید .

این حدیث ، به روشنى بر این نکته دلالت دارد که روزه به طور طبیعى ، مانع تسلّط شیطان بر انسان مى شود . زنجیرى که روزه دارد ، نه تنها شیطان را به بند مى کشد ، بلکه کشش هاى نفْس امّاره را هم مهار مى کند ، آن را به اسارت در مى آورد و جلوى سلطه آن را بر انسان مى گیرد ، و به فرموده امیر مؤمنان (علیه السلام) : نِعمَ العَونُ عَلى أسرِ النَّفسِ وَ کَسرِ عادَتِهَا التَّجَوُّعُ [۲۰](۲) گرسنگى ، چه خوب یاورى براى اسیر کردن نفْس و شکستن عادت آن است!

بر این اساس ، همه روایاتى که در ستایش گرسنگى و نقش آن در خودسازى و تربیت نفْس ، وارد شده اند ، هدف آنها ایجاد مانع طبیعى در برابر سلطه شیطان بر انسان و نگهدارى انسان از کشش ها و اغواگرى هاى نفْس و نیز آزادسازى نیروهاى عقلى و شکوفاسازى استعدادهاى انسانى است ، آن گونه که از این دو روایت ـ که از مجموعه احادیث این گونه برگزیده ایم ـ روشن مى شود .

پیامبر خدا(ص) فرمودند : جاهِدوا أنفُسَکُم بِالجُوعِ وَ العَطَشِ ، فَإِنَّ الأجرَ فى ذلِکَ کَأَجرِ المُجاهِدِ فى سَبیلِ اللّه .[۲۱] (۳) به وسیله گرسنگى و تشنگى ، با نفس خویش جهاد کنید ؛ چرا که پاداش آن ، مثل پاداش جهادکننده در راه خداست .

همچنین فرمودند : أحیوا قُلُوبَکُم بِقِلَّهِ الضِّحکِ وقِلَّهِ الشَّبَعِ ، وَ طَهِّروها بِالجُوعِ تَصفو[ تَصفُ] وَ تَرِقُّ[۲۲] (۴) دل هاى خود را با کم خندیدن و کم خوردن، زنده کنید و آن را با گرسنگى، پاک سازید تا صاف و رقیق شود .

۲- عنایت ویژه خداوند

افزون بر پشتوانه اى که روزه به طور طبیعى براى روزه داران جهت جلوگیرى از سلطه شیطان و اغواگرى هاى او پدید مى آورد ، این برنامه عبادى ، خود به خود ، زمینه ساز شمول عنایت هاى خدا بر آنان مى گردد . آنچه در روایات با عنوان به بند کشیدن شیاطین در این ماه آمده است ، به همین نکته اشاره دارد . به عبارت دیگر ، عنایت الهى گزاف نیست تا سؤال شود : چرا خداى سبحان ، مانع سلطه شیطان نمى شود و در بقیّه ماه ها بین انسان و سلطه او فاصله نمى اندازد؟ هرگز؛ بلکه ریشه این توفیق و عنایت الهى، در انتخاب خود انسان و ورود او به میهمان سراى رمضان نهفته است .

علّت سود نبردن از به بند کشیده شدن شیاطین

در چارچوب تحلیلى که گذشت ، که مى رساند؛ در این ماه ، شیاطین نسبت به انسان و دست کم نسبت به روزه داران ، سلطه ندارند .

سؤال اساسى دومى مطرح مى شود؛ چرا که مى بینیم گاهى روزه داران هم در این ماه دچار غفلت و گناه مى شوند . تشریع کفّاره هایى که براى درمان این حالت ها هست نیز گواه آن است .

سیّد ابن طاووس رحمه الله در تصویر این نکته مى گوید :

یکى از دینداران از من پرسید : من از به بند کشیده شدن شیاطین بهره چندانى نمى برم ؛ چون همان حالت غفلت را که پیش از ماه رمضان داشتم ، دارم و گویا فرقى نکرده است و با زنجیر شدن یاران شیطان ، از آن کاسته نشده است … .[۲۳]

دو پاسخ به این پرسش مى توان داد :

۱ . شیطان ، به تنهایى زمینه ساز گناهان نیست .

این پاسخ ، بر این نکته استوار است که خطاها و گناهانى که از انسان سر مى زند ، تنها به شیطان و اغواگرى او مربوط نمى شود ؛ بلکه دو منشأ اساسى دیگر هم دارد : نفْس امّاره ، و زنگارهاى متراکمى که پیامد گناهان پیشین اند و دل را آلوده و سیاه ساخته اند .

در واقع ، عنایت الهى اى که در ماه رمضان شامل انسان مى شود ، تنها تأثیر عامل نخستین را که مربوط به شیطان است ، از بین مى برد؛ امّا دو عامل دیگر همچنان نقش ایفا مى کنند و جهت زمینه سازى براى انحراف انسان و سر زدن گناهان از او و غافل ماندن وى ، کافى اند .

بر فرض که روزه بتواند همه کشش هاى نفْس امّاره را بپوشاند و تأثیر آن را در کشاندن انسان به طرف خطاها و گناهان از بین ببرد ، زنگارهاى متراکم از گناهان گذشته ، کافى اند که براى روزه دار ، خطرآفرین باشند و او را در معرض غفلت و گناه قرار دهند .

۲ . در بند بودن شیطان ها ، نسبى است .

از تحلیل گذشته روشن شد که زنجیرى که شیطان را به بند مى کشد ، از خود روزه ماه رمضان فراهم مى شود و نه از چیز دیگرى . بنا بر این ، هر چه روزه مستحکم تر و کامل تر باشد ، زنجیرى که شیطان را به بند مى کشد و جلوى نفْس امّاره را مى گیرد ، محکم تر خواهد بود و از میزان غفلت و انحراف هاى ناشى از آن ، خواهد کاست .

بر این پایه ، مى توان گفت : روزه آنان که در ماه رمضان ، گناهانى مرتکب مى شوند ، روزه کاملى نیست .

۱- حکمت روزه گرفتن

امام علی (علیه السلام) :

حَرَسَ اللّه عِبادَهُ المُؤمِنینَ بِالصَّلَواتِ وَالزَّکَواتِ ومُجاهَدَهِ الصِّیامِ فِی الأَیّامِ المَفروضاتِ ؛ تَسکینا لِأَطرافِهِم ، وتَخشیعا لِأَبصارِهِم ، وتَذلیلاً لِنُفوسِهِم ، وتَخفیضا لِقُلوبِهِم ، وإذهابا لِلخُیَلاءِ عَنهُم ، ولِما فی ذلِکَ مِن تَعفیرِ عِتاقِ الوُجوهِ بِالتُّرابِ تَواضُعا ،وَالتِصاقِ کَرائِمِ الجَوارِحِ بِالأَرضِ تَصاغُرا، ولُحوقِ البُطونِ بِالمُتونِ مِنَ الصِّیامِ تَذَلُّلاً .[۲۴] خداوند ، بندگان مؤمن خویش را با نمازها ، زکات ها و تلاش براى روزه گرفتن در روزهاى واجب شده ، نگهدارى کرده است تا اعضایشان آرامش یابد و چشمانشان خشوع پیدا کند و جان هایشان رام گردد و دل هایشان متواضع شود و غرور از آنان زدوده گردد ، به سبب حکمت هایى که در آنهاست ، چون : خاکى شدن چهره هاى عزّتمند از روى تواضع ، به زمین چسبیدن اعضاى شریف از روى فروتنى، و چسبیدن شکم ها به پشت ها از روى رام شدن .

امام علی (علیه السلام) :

 فَرَضَ اللّه الصِّیامَ ابتِلاءً لاِءِخلاصِ الخَلقِ .[۲۵] خداوند ، روزه را واجب فرمود ، تا آزمونى براى اخلاص آفریدگان باشد .

امام صادق (علیه السلام) فی بیان علّه الصّیام : إنَّما فَرَضَ اللّه عز و جل الصِّیامَ لِیَستَوِیَ بِهِ الغَنِیُّ وَالفَقیرُ ؛ وذلِکَ أنَّ الغَنِیَّ لَم یَکُن لِیَجِدَ مَسَّ الجوعِ فَیَرحَمَ الفَقیرَ ؛ لِأَنَّ الغَنِیَّ کُلَّما أرادَ شَیئا قَدَرَ عَلَیهِ ، فَأَرادَ اللّه  عز و جل أن یُسَوِّیَ بَینَ خَلقِهِ ، وأن یُذیقَ الغَنِیَّ مَسَّ الجوعِ وَالأَلَمِ ؛ لِیَرِقَّ عَلَى الضَّعیفِ فَیَرحَمَ الجائِعَ .[۲۶]

امام صادق علیه السلام درباره حکمت روزه دارى فرمودند : خداوند متعال ، روزه را واجب ساخته است تا ثروتمند و تهى دست ، برابر شوند؛ چون [بدون روزه] ثروتمند ، رنج گرسنگى را نمى چشید تا به فقیر ترحّم کند؛ زیرا ثروتمند هر گاه چیزى را بخواهد ، بر آن تواناست . پس خداى متعال خواست تا میان بندگانش برابرى پدید آورد و ثروتمند هم طعم گرسنگى و رنج را بچشد تا بر ناتوان ، رقّت قلب یابد و بر گرسنه ترحّم نماید.

امام رضا (علیه السلام) : فیما جَمَعَه الفضل بن شاذان من کلامه فی علل الفرایض :

فَإِن قیلَ : فَلِمَ اُمِروا بِالصَّومِ ؟ قیلَ : لِکَی یَعرِفوا ألَمَ الجوعِ وَالعَطَشِ ، ویَستَدِلّوا عَلى فَقرِ الآخِرَهِ ، و لِیَکونَ الصّائِمُ خاشِعا ذَلیلاً مُستَکینا ، مَأجورا مُحتَسِبا عارِفا ، صابِرا عَلى ما أصابَهُ مِنَ الجوعِ وَالعَطَشِ ؛ فَیَستَوجِبَ الثَّوابَ مَعَ ما فیهِ مِنَ الإِمساکِ عَنِ الشَّهَواتِ ، ولِیَکونَ ذلِکَ واعِظا لَهُم فِی العاجِلِ ، ورائِضا لَهُم عَلى أداءِ ما کَلَّفَهُم ، ودَلیلاً لَهُم فِی الأَجرِ ، ولِیَعرِفوا شِدَّهَ مَبلَغِ ذلِکَ عَلى أهلِ الفَقرِ وَالمَسکَنَهِ فِی الدُّنیا فَیُؤَدّوا إلَیهِم ما فَرَضَ اللّه لَهُم فی أموالهِمِ .[۲۷]

امام رضا (علیه السلام) در مجموعه اى که فضل بن شاذان از سخن ایشان درباره حکمت واجبات گردآورده است . فرمودند :

پس اگر گفته شود : چرا مأمور به روزه شدند ؟ گفته مى شود : تا رنج گرسنگى و تشنگى را بشناسند و نشانى بر نیاز آخرت بیابند و تا روزه دار ، خاشع ، فروتن ، شکسته ، پاداش یافته ، امیدوار به اجر الهى و عارف گردد و بر گرسنگى و تشنگى اى که به او مى رسد ، شکیبا شودتا شایسته پاداش گردد ، به علاوه خوددارى از برآوردن خواسته هاى نفْس، و براى این که روزه ، در دنیا مایه پند آنان شود و سبب تمرین آنان بر انجام دادن تکلیف هاى خدا و راهنماى آنان در پاداش گردد و تا بدانند که چه سختى هایى بر فقیران و بینوایان در دنیا مى گذرد؛ پس آنچه را خداوند براى فقیران در اموال آنان واجب ساخته ، به آنان بپردازند .

امام رضا (علیه السلام) : فی علّه الصّوم :

اِمتَحَنَهُم بِضَربٍ مِنَ الطّاعَهِ کَیما یَنالوا بِها عِندَهُ الدَّرَجاتِ ؛ لِیُعَرِّفَهُم فَضلَ ما أنعَمَ عَلَیهِم مِن لَذَّهِ الماءِ وطیبِ الخُبزِ ، وإذا عَطِشوا یَومَ صَومِهِم ذَکَروا یَومَ العَطَشِ الأَکبَرِ فِیالآخِرَهِ، وزادَهُم ذلِکَ رَغبَهً فِیالطّاعَهِ .[۲۸]

امام رضا علیه السلام درباره حکمت روزه می فرمایند :

خداوند ، از آن رو بندگان را با انواع طاعت ها آزموده است که نزد خداوند به درجاتى برسند ، تا ارزش آنچه را خداوند از لذّت آب و گوارایى نان ، روزىِ آنان ساخته است ، دریابند و هر گاه در روزِ روزه دارى خود تشنه شوند ، به یاد روز تشنگى بزرگ در قیامت بیفتند و این ، مایه رغبت بیشتر آنان در طاعت گردد .

فضیلـت روزه

قال رسول اللّه (ص) : جَعَلَ اللّه … قُرَّهَ عَینی فِی الصَّلاهِ وَالصَّومِ .[۲۹] خداوند ، فروغ دیدگانم را در نماز و روزه قرار داده است .

قال رسول الله (ص) :

قالَ حَبیبی جَبرَئیلُ : إنَّ مَثَلَ هذَا الدّینِ کَمَثَل شَجَرَهٍ ثابِتَهٍ ؛ الإِیمانُ أصلُها ، وَالصَّلاهُ عُروقُها ، وَالزَّکاهُ ماؤُها ، وَالصَّومُ سَعَفُها .[۳۰] حبیب من جبرئیل گفت : مَثَل این دین ، همچون مَثَل درختى ثابت و استوار است . ریشه اش ایمان است و رگ هایش نماز . آب آن ، زکات است و شاخ و برگش ، روزه .

قال امام صادق علیه السلام :

من صام لله عزوجل یوما فى شده الحر فاصابه ظما و کل الله به الف ملک یمسحون وجهه و یبشرونه حتى اذا افطر.[۳۱]

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس که در روز بسیار گرم براى خدا روزه بگیرد و تشنه شود خداوند هزار فرشته را مى‏گمارد تا دست‏به چهره او بکشند و او را بشارت دهند تا هنگامى که افطار کند.

پی نوشتها

[۱] . البقره : ۱۸۳ .

[۲] . علل الشرایع : ص ۲۷۰ ، ح ۹ . بحارالانوار : ج ۶ ، ص ۸۰ ، ح ۱ ، و ج ۹۶ ، ص ۳۷۰ ، ح ۵۱ .

[۳] . علل الشرایع : ص ۲۷۰ ، ح ۹ . بحارالانوار : ج ۶ ، ص ۸۰ ، ح ۱ ، و ج ۹۶ ، ص ۳۷۰ ، ح ۵۱ .

[۴] . فضایل الاشهر الثلاثه : ص ۴۴ ، ح ۲۰ . بحارالانوار : ج ۹۷ ، ص ۶۸ ، ح ۴ .

[۵] . فضایل الاشهر الثلاثه : ص ۷۷ ، ح ۶۱ . بحارالانوار : ج ۹۶ ، ص ۳۵۶، ح ۲۵٫

[۶] . فضایل الاشهر الثلاثه : ص ۱۲۳، ح ۱۳۰ .

[۷] . فضایل الاشهر الثلاثه : ص ۱۴۰، ح ۱۵۰ . صحیح ابن خزیمه : ج ۳ ، ص ۱۸۹ ، ح ۱۸۸۵ .

[۸] . الإقبال : ج ۱ ، ص ۱۹۳ . بحارالانوار : ج ۹۷ ، ص ۳۵۰ .

[۹] . تهذیب الاحکام ج ۴ ، ص ۳۳۳ ، ح ۱۰۴۶ . الإقبال : ج ۱ ، ص ۳۱ و ۳۲ نحوه .

[۱۰] . الفردوس : ج۲ ، ص ۶۰ ، ک ۲۳۳۹ . کنزالعمال : ج ۸ ، ص ۴۶۶ ، ح ۲۳۶۸۸ .

[۱۱] . مسند ابن حنبل : ج ۴ ، ص ۱۱۰ ، ح ۱۱۵۲۴ . فضایل الاشهر الثلاثه : ص ۱۳۱ ، ح ۱۳۸ .

[۱۲] . مستدرک الوسایل : ج ۷ ، ص ۳۷۰ ، ۸۴۴۳ نقلاً عن القطب الراوندی فی لبّ اللباب .

[۱۳] . الکافی : ج ۴ ، ص ۶۷ ، ح ۴ .صحیح ابن خزیمه : ج ۳ ، ص ۱۹۲ ، ح ۱۸۸۷ .

[۱۴] . الامالی للصدوق : ص ۷۱ ، ح ۳۸ . بحارالانوار : ج ۹۶ ، ص ۳۵۶ ، ح ۲۴ .

[۱۵] . فضایل الاشهر الثلاثه : ص ۷۷، ح ۶۱٫ بحارالانوار : ج ۹۶، ص ۳۵۶، ح ۲۵ .

[۱۶] . فضایل الاشهر الثلاثه : ص ۷۳، ح ۵۳٫ بحارالانوار : ج ۹۶، ص ۳۶۲، ح ۳۰٫

[۱۷] . تهذیب الاحکام : ج ۴ ، ص ۱۵۲ ، ح ۴۲۲ . سنن النسائی : ج ۴ ، ص ۱۲۹ .

[۱۸] . الکافی : ج ۴ ، ص ۶۶ ، ح ۳ . بحارالانوار : ج ۹۶، ص ۳۴۲ح ۶٫

[۱۹] . إحیاء علوم الدین : ج ۱ ، ص ۳۴۷ . المحجه البیضاء : ج ۵ ، ص ۱۴۸ . بحارالانوار : ج ۷۰ ، ص ۴۲ . و نیز بدون جمله : فَضَیِّـقوا مَجارِیَهُ بِالجُوعِ در منابع زیر آمده است : صحیح بخاری : ج ۶ ، ص ۲۶۲۴ . سنن ابن ماجه : ج ۱ ، ص ۵۶۶ ، ح ۱۷۷۹ . مسند ابن حنبل : ج ۴ ، ص ۳۱۳ ، ح ۱۲۵۹۳ .

[۲۰] . عیون الحکم و المواعظ : ص ۴۹۴ . غرر الحکم : ح ۹۹۴۴ .

[۲۱] . إحیاء علوم الدین : ج ۳، ص ۱۲۴ . المحجه البیضاء : ج ۵ ، ص ۱۴۶ .

[۲۲] . إحیاء علوم الدین : ج ۳ ، ص ۱۲۹ . المحجه البیضاء : ج ۵ ، ص ۱۵۴ .

[۲۳] . الاقبال : ج ۱ ، ص ۷۳

[۲۴] . نهج البلاغه : خطبه ۱۹۲ .

[۲۵] . نهج البلاغه : حکمت ۲۵۲ .

[۲۶] . کتاب من لا یحضره الفقیه : ج ۲ ، ص ۷۳ ، ح ۱۷۶۶ .

[۲۷] . علل الشرایع : ص ۲۷۰ ح ۹ ، عیون أخبار الرضا علیه السلام : ج ۲ ص ۱۱۶ ح ۱ وفیه الانکسار بدل الإمساک والآجل بدل الأجر ، بحار الأنوار : ج ۶ ص ۷۹ ح ۱ وج ۹۶ ص ۳۶۹ ح ۵۱ .

[۲۸] . المناقب لابن شهرآشوب : ج ۴ ص ۳۵۵ ، بحار الأنوار : ج ۶ ص ۱۱۳ ح ۶ .

[۲۹] . مکارم الأخلاق : ج ۱ ص ۸۳ ح ۱۴۱ ، بحار الأنوار : ج ۱۶ ص ۲۴۹ .

[۳۰] . علل الشرایع : ص ۲۴۹ ح ۵ ، بحار الأنوار : ج ۶ ص ۱۰۹ ح ۲ وج ۶۸ ص ۳۸۰ ح ۳۰ .

[۳۱] . الکافى، ج ۴ ص ۶۴ ح ۸; بحار الانوار ج ۹۳ ص ۲۴۷٫

ویژگی های ماه رمضان در خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

ویژگی های ماه رمضان در خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

حضرت امام رضا علیه السلام از پدر گرامی خود و او از پدر بزرگوارش، سلسله ی سند به حضرت امیرمؤمنان علیه السلام امام علی می رسد که آن حضرت فرمود:

« إن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم خطبنا ذات یوم؛ » روزی پیامبر به ما خطاب کرد و چنین فرمود: «أیها الناس إنه قد أقبل الیکم شهر الله؛» ای مردم، ماه خدا به شما روی آورد.

سال را، ماه را، هفته را، روز را، ساعت را، زمان را، شب را، تاریکی را، نور را، فرشتگان را، درندگان و چرندگان و پرندگان را و انسانهای عالم خلقت را خدا آفریده است. پس چرا وقتی راجع به ماه مبارک رمضان می رسد به گونه ای دیگر سخن می گوید و می فرماید، رمضان ماه خدا است. چرا در میان تمام دوازده ماه، خداوند ماه رمضان را برگزیده است؟ و چرا این ماه، ماه خداست؟ در حالی که همه ی ماه ها مخلوق خدا هستند؟

برخی از خصوصیات این ماه

پیامبر بزرگوار اسلام علت آن را چند چیز بیان می کند که جزو خصوصیات ماه رمضان است. در این مورد می فرماید:

«قد أقبل الیکم شهر الله، بالبرکه و الرحمه و المغفره؛»(۲)

چرا ماه خداست؟ چون این ماه:

۱- ماه برکت است.

۲- ماه رحمت است.

۳- و ماه مغفرت و آمرزش است.

خیلی ها ممکن است بخشندگی و مهربانی داشته باشند، لیکن بی توقع نیستند. گاهی ممکن است بعضی از ما وجوهات شرعی خود را بپردازیم و در کنارش امکان دارد تقاضایی هم داشته باشیم، ولی یک وعده هستند که در زندگی منظم و مرتب هستند و به وظیفه و تکلیف شان عمل می کنند و هرگز توقعی هم ندارند.

خداوند رحمان و رحیم است، یعنی بخشنده است و بدون توقع در ماه رمضان که ماه خدا و ماه رحمت است می خواهد بگوید که خداوند عالم در این ماه شما را می بخشد، آن هم بدون کمترین توقع و چشمداشت. ماه رمضان ماه مغفرت و بخشش است، یعنی فصل بخشش گناهان است. عفو خداوند همیشه است، ولی یک زمان ویژه هم دارد و آن زمان مخصوص، ماه مبارک رمضان است. برنامه ی عفو خدا، عفو عمومی است و لذا می فرماید ماه رمضان ماه مغفرت و ماه بخشش و ماه آمرزش است.

«شهر هو عندالله أفضل الشهور، و أیامه افضل الایام، و لیالیه أفضل اللیالی، و ساعاته أفضل الساعات؛»(۲)؛ ماه رمضان ماهی است که در پیشگاه خداوند از همه ی ماه های سال با فضیلت تر است، و روزهایش بهترین روزهاست. شب های رمضان مانند روزهای آن در میان تمام شب های سال با ارزش ترین شبهاست، و ساعاتش هم از تمام اوقات دیگر ماههای سال با ارزش تر است.

این حقیقت که رسول خدا فرمود: ماه رمضان ماه برکت است، بسیار در خور توجه است.

واژه ی «برکت» از نظر لغت به معنی بسیاری و فراوانی است که توأم با سلامت و سعادت باشد.(۳) در زندگی دنیا، خیلی ها کار می کنند و درآمد خوبی هم دارند، اما جانشان به لب می رسد و آسایش ندارند. فردی است که کار می کند و پر درآمد است ولی در زندگی مرتب رنج می برد، این درآمد با برکت نیست. بعضی ها صدسال عمر می کنند اما صد قدم ارزشمند و مفید برای جامعه بر نمی دارند، ولی یکی بیست سال عمر می کند و بیست قدم بر می دارد. این قدمش هزاران نفر جمعیت را تا دویست سال بهره مند می کند این عمر و این زندگی با برکت است.

علامه طباطبایی

علامه ی بزرگوار سیدمحمد حسین طباطبایی در سن پنج سالگی مادرش و در سن نه سالگی پدرش را از دست داد و کاملا یتیم شد. او با هزاران رنج و مشقت و یتیمی بزرگ شد، اما با اتکال به خداوند متعال و با امید و تلاش و خودباوری بسیار، صبر و استقامت را پیشه ی خود کرد و به تحصیل علوم دینی پرداخت، و توانست در رشته های مختلف علمی، به ویژه در تفسیر قرآن کتابی مانند المیزان بنویسد، و در سایر رشته ها، کتابهای ارزشمندی را به یادگار بگذارد که امروز در خدمت اسلام و نسل جوان قرار دارد و با ۸۹ سال عمر، بهترین ذخیره را به دست آورد. این عمر و این زندگی است که با برکت است.(۴)

دانشمند بی نظیر جهان اسلام

«ابوعلی سینا» این دانشمند بی نظیر جهان اسلام در سن ۱۶ سالگی تمام علوم دنیای آن روز را فراگرفت. فقه، اصول، فلسفه، هیئت، هندسه، ریاضیات، طب و… و نیز ده ها کتاب در رشته های مختلف و مورد نیاز آن روز و امروز بشر را تألیف کرد و با ۵۳ سال عمر توانست بزرگترین افتخارات را کسب کرده و به فضائل عظیمی نائل آید.(۵)

داستان ملامحسن فیض کاشانی

این عمر و این زندگی است که ارزشمند و با برکت است.

مرحوم آیهالله محمد بن مرتضی، معروف به ملامحسن فیض کاشانی چنین می گوید: خداوند در سنین کوچکی سه چیز به من عطا کرد:

۱- هوای تحصیل کمال در سرم افکند.

۲- درد طلب در دلم پدید آورد.

۳- اخلاص نیتی همراه با توفیق به من کرامت فرمود.

به همین جهت این مرد بزرگ با ۸۴ سال عمر توانست ۱۱۶ جلد کتاب و رساله بنویسد و فضائل و کمالات بالایی به دست آورد که امروزه در خدمت جامعه و اسلام است.(۶)

این عمر و این زندگی است که ارزشمند و با برکت است.

به هرحال یکی عالم و دانشمند است، و از علم و قلم خویش و زبان و بیانش در زمینه های فقه و فقاهت، اصول و رجال، تفسیر و کلام، فلسفه و ریاضیات، هندسه و طب، علوم آزمایشگاهی و دانش تجربی و علوم مختلف کتاب نوشته و بحث می کند، و اسلام و جامعه ی اسلامی از او بهره مند می شوند، چنین کسی عمر با برکتی دارد.

این عمر و این زندگی است که ارزشمند و با برکت است.

اما دیگری تاجر است، لکن تاجر با معرفت و کسبی حلال دارد و از درآمدش نه تنها خود و عائله اش را بهره مند و اداره می کند، که با به کاراندازی سرمایه و فکرش و با ایجاد مؤسسات و کارگاه های تولیدی و سازنده، ده ها و بلکه صدها خانواده را نان می رساند و باعث رونق اقتصادی جامعه می گردد؛ افزون بر این، این تاجر با معرفت در زندگی خودپل، راه، حمام، مسجد، مدرسه، بیمارستان، دارالایتام و… می سازد و آنها را در خدمت مردم قرار می دهد و باعث عمران و آبادی جامعه می شود این درآمد و کسب با برکت است.

پس «برکت»، آن فراوانی را می گویند که توأم با سعادت و آسایش است، و اگر سعادت و آسایش دنیا و آخرت در کنار این درآمد و این شغل حلال تأمین شد، آن درآمد و شغل با برکت است، وگرنه جهنم و وبال و گناه است و بس.

چرا ماه خدا؟

پیامبر عزیز اسلام در ادامه ی خطبه ی خویش می فرماید: در میان دوازده ماه، ماه رمضان با آن ویژگی هایش ماه خداست، چراه ماه خداست؟ رسول خدا در ضمن بیانات خویش به نکات مهم و ارزشمندی اشاره دارد که فلسفه ماه خدا را روشن می کند، آن حضرت چنین فرمود:«هو شهر دعیتم فیه إلی ضیافه الله؛»(۷)

این ماه ماهی است که شما دعوت شده اید به میهمانی خدا، پس صاحب سفره و میزبان خداست، هرکس صاحب خانه و سفره باشد به نام اوست، همه ی ماه ها از آن خداست، اما در این ماه، خداوند سفره ویژه ای انداخته و دعوت نامه ای مخصوص صادر کرده است، لذا ماه میهمانی خدا، ماه بندگان عاشق و روزه داران مخلص است، و گرنه خدا در همه ایام و لیالی و به همه ی موجودات رزق و روزی می دهد. آیا آن خدایی که کرم را در دل سنگ و در اعماق دریا، برگ سبز، به دهانش می رساند، سفره ی میهمانی اش همه جا باز نیست؟

خدایی که درندگان، چرندگان، پرندگان وحوش و انسانهای عالم و جاهل، مردم کافر و ملحدی که حتی خدا را نمی شناسند و انکار می کنند و مار و عقرب می پرستند، خدا نان و هوا و رزق و روزی آنان را هم می دهد، همه و همه ریزع هئلر سفره ی احسان و بخشش خدا هستند، آیا اینها سفره ی میهمانی گسترده ی خدا نیست؟

ای کریمی که از خزانه ی غیب

گبر و ترسا وظیفه خور داری

دوستان را کجا کنی محروم

تو که با دشمنان نظر داری

آری، با این که سفره ی میهمانی و خوان احسان خدا همیشه و همه جا و برای هر موجودی گسترده است، اما نمی گوید خدا سفره انداخته است، فقط به ماه مبارک رمضان که می رسد، می گوید یکی از ویژگیهای این ماه آن است که خدا سفره ی میهمانی اش در این ماه گسترده است و مهمانی اش به گونه ی خاصی است که بندگان مخلص باید از خوردن و آشامیدن و گناه و لغزش و ستم و حق کشی پرهیز نمایند.

عنایات مخصوص پروردگار

رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد مرحله ی ویژگی های این ماه عزیز و عنایات مخصوص پروردگار رحمان و رحیم می وشد و چنین می فرماید: «وجعلتم فیه من اهل کرامه الله»؛(۸)؛ همه شما در این ماه عزیز رمضان، جزو کسانی قرار داده شده اید که خدا به آنان کرامت و عنایت کرده است.

بعضی ها ممکن است توفیق پیدا نکنند که به این سفره میهمانی حاضر شوند، و به این میهمانی بزرگ راه پیدا نکنند و حال آنکه شما را از توفیق شرکت نصیبی داده اند، و شما جزو کسانی هستید که خداوند به آنان کرامت فرموده است.

یک وقت شما شخصی را خیلی دوست دارید و می خواهید به او خدمتی بنمایید، اما نمی دانید که او به چه چیزی نیازمند و علاقمند است. از خودش می پرسید که چه چیزی را دوست داری؟

می گوید:دعای من این است که یک بار حلقه ی درب خانه ی کعبه را بگیرم و این دو لب من برسد به «حجرالأسود» و تبرک شود، تا این لب گرفتار آتش جهنم نشود.

البته شرط دارد، «حجرالأسود» مثل «تیزاب» است. فلزی در دست شماست، و به طلا فروش می گویید: این فلز چیست؟

او می گوید: نمی دانم به طلا شبیه است. با «تیزاب» مشخص می شود، «حجرالأسود» ، «تیزاب» است، انسان هر خطایی داشت وقتی کنار خانه ی خدا رفت و با اظهار ندامت و توبه گفت: بارخدایا، بنده گنهکاری به در خانه ات آمده است، مرا ببخش، و بعد از آن هم دیگر دست به گناه نزده است، این «تیزاب»، آن ناخالصی ها را از بین می برد و او را خالص می کند، و اگر باز هم به آلودگی، دروغ، هرزگی و خیانت ادامه بدهد، آن «حجرالأسود» خرابش کرده و آبرویش را می برد و رسواتر می شود.

خداوند می فرماید:

حال که موفق شدی و به میهمانی من آمدی، جزو کسانی خواهی بود که واقعا محبوب من هستند، و می دانیم که عشق و محبت هم طرفینی است، لذا می فرماید: شما در این ماه جزو کرامت شده ها هستید.

باز هم ویژگی ماه رمضان

به دنبا بیان ویژگی های ماه عزیز رمضان رسول خدا ادامه داد و چنین فرمود:

«أنفاسکم فیه تسبیح، و نومکم فیه عباده»(۹) نفس های شما رد ماه رمضان تسبیح خدا شمرده می شود و خوابتان عبادت اوست.

یک مثال کوچک، با محاسبه کردن دقیقه ها و ساعت ها و شبانه روز می شود تعداد نفس هایی را که انسان می کشد حساب کرد و مشخص خواهد شد که در ماه رمضان، بدون کوچک ترین کار و عمل چه قدر انسان نفس می کشد، به همان اندازه در نامه ی عمل او تسبیح و ذکرخدا و حسنه ثبت می شود.

انسان به طور متوسط در هر دقیقه، ۱۷ تا ۱۸ مرتبه نفس می کشد و در یک ساعت ۱۰۸۰ مرتبه و در ۲۴ ساعت ۲۵۹۲۰ مرتبه نفس می کشد. یعنی طبق فرموده ی پیامبر عزیز اسلام در ماه رمضان شخص به تعداد نفس هایی که می کشد، به او ثواب و حسنه می دهند، و این که فرموده اند که ماه رمضان ماه برکت است، یکی از برکت هایش همین است، چه برکتی بهتر از این، بدون اینکه انسان زحمتی بکشد، این قدر حسنه و ثواب کسب کند، و این عنایت فقط در ماه مبارک رمضان مقدور است، و در ماه های دیگر سال ممکن و مقدور نیست.

اینک اگر ذکری داشته باشد و یا قرآن را هم تلاوت کند و یا کارهای نیک دیگری انجام دهد و یا نمازهای مستحبی بخواند، و یا دستگیری فقرا و ضعفا و ایتام را داشته باشد و یا در کار تدریس و تعلیم و تربیت تلاش نماید، روشن است که بهره های فراوان دیگری هم از ماه رمضان خواهد داشت.
پی ‌نوشت‌ها:
۱- بحارالانوار/ج۹۶/ص ۳۵۶٫
۲- بحارالانوار/ج۹۶/ص ۳۵۶٫
۳- اقربا الموارد/ واژه ی «برکت».
۴- چراغ تجربه/ ص ۳۵۲٫
۵- چراغ تجربه/ ص ۳۹
۶- چراغ تجربه/ ص ۴۳۴ و ۴۴۴٫
۷- بحار/ج۹۶/ص ۳۵۶٫
۸- خطبه ی شعبانیه ی رسول خدا.
۹- بحار/ج۹۶/ص ۳۵۶٫

چند حديث در عبادت حضرت فاطمه زهرا (سلام الله عليها) در شبهاى قدر

قدرشناس قدر

قال على(ع):و كانت فاطمة(س) لا تدع احدا من اهلها ينام تلك الليلة – ليلة القدر – و تداويهم بقلة الطعام‏و تتاهب لها من النهار و تقول: محروم من حرم خيرها.

حضرت على(ع) فرمود: فاطمه(س) نمى‏ گذاشت كسى از اهل خانه در شبهاى قدر به خواب رود به آنان غذاى كم مى ‏داد و از روز قبل براى احياى شب قدر آماده مى ‏شد و مى‏ فرمود:

محروم كسى است كه از بركات اين شب محروم باشد.

دعائم الاسلام، ج 1: 282.

 دو ركعت نماز

قال ابوعبدالله الصادق(ع): كان لامى فاطمة صلاة تصليها علمها جبرئيل، ركعتان تقرء فى الاولى: الحمد مرة و: انا انزلناه فى ليلة القدر، ماة مرة و فى الثانية: الحمد مرة و ماة مرة: قل هو الله احد، فاذا سلمت‏سبحت تسبيح الطاهرة عليها السلام.

امام صادق(ع) فرمود: مادرم فاطمه (س) همواره دو ركعت نماز را مى‏ خواند كه جبرئيل به او آموخته بود، در ركعت اول آن پس از حمد صد بار سوره قدر و در ركعت دوم پس از حمد صد بار سوره توحيد را مى ‏خوانى، و پس از سلام نماز تسبيحات حضرتش را نيز مى‏ گويى.

پی نوشت :
جمال الاسبوع:173.
منبع: ماهنامه كوثر شماره