درس اخلاق(1)

آيت الله احمد مجتهدي

طلاب و نيت صحيح داشتن

حالا که آمده اي طلبه شدي، نيتت را درست کن، يعني نيتت بايد خالص براي خدا باشد، نه اين که حالا پدرت تو را مجبور کرده، آمده اي و طلبه شدي، يا اين که پدر مي خواهد بعد از خودش محراب از دست نرود، تو را فرستاده طلبه شوي، يا براي کارت معافي آمده اي، يا براي گرفتن شهريه آمده اي، يا با خودت گفتي: حالا که پشت کنکور گير کرده ايم، برويم طلبه شويم، يا از خانه بيرونت کرده اند آمده اي حوزه، يا بيکار بوده اي آمده اي سرگرم بشوي، يا اين که بخواهي رئيس بشوي، يا مقامي يا شهرتي به دست بياوري، يا مرجع بشوي؛ اين ها هيچ فايده ندارد، بايد خالص خالص و براي خدا باشي.

بگو: خدايا آمده ام آدم شوم و بعد از اين، دست عده اي را بگيرم. حاج شيخ عبدالکريم حائري (ره) را در حرم امام حسين(عليه السلام) ديدند که گريه مي کند و به امام مي گويد: آقا جان من مجتهد شده ام، ولي مي خواهم آدم بشوم. گفتند: ملا شدن چه آسان، آدم شدن چه مشکل. حاج شيخ عبدالکريم حائري (ره) فرمودند: ملا شدن چه مشکل آدم شدن محال است. اين به خاطر اين است که ما در فکر آدم شدن نيستيم. دعا کنيد آدم شويم و بميريم. برسيم و بميريم. دعا کنيم بارِمان را به مقصد برسانيم و بميريم.

مي گويند: مرحوم آيت الله شيخ جعفر شوشتري (ره) نشسته بودند، الاغي آمد. بارش را خالي کردند. الاغ به شيخ نگاه کرد و گوش هايش را تکان داد. شيخ ابتدا گريه شديدي کردند، سپس فرمودند: گويا اين الاغ با زبان حال به من گفت: من بارم را به مقصد رساندم، آيا تو هم بارت را به مقصد رسانده اي؟!

شخصي وارد روستايي شد، ديد همه قبرها جلوي درِ خانه هاست و سِن مرده ها کم است؛ يکي شش ماه، يکي يک سال، يکي سه سال، يکي ده روز. از شخصي پرسيد: جريان چيست؟ در جواب گفت: ما اينجا مرده ها را جلوي خانه دفن مي کنيم که هر روز وقتي از خانه بيرون مي آييم، به ياد مرگ و آخرت بيفتيم و از خدا بترسيم و در روز، حواسمان جمع باشد و کارهايمان را ميزان کنيم و اين که مي بيني عمرها کم است، علتش اين است که ما عمر را از روزي حساب مي کنيم که شخص بيدار شود و خودش را بشناسد (و دست از گناه و معصيت بکشد).

اگر اين طور باشد، عقيده من اين است که ما غالباً سقط جنين شده ايم و اصلا عمري نداريم. دعا کنيد بيدار شويم و بفهميم و بميريم، و بفهميم از کجا آمده ايم و در کجا هستيم و به کجا خواهيم رفت. حضرت علي (عليه السلام) فرمودند: «رَحِمَ اللّهُ اِمْرَاً عَلِمَ مِن أينَ وَفي أينَ وَ إلي أينَ»1

گاهي وضو بگير و رو به قبله بنشين و تسبيح را بردار و صد بار بگو: «من کي هستم».2 حضرت امير مؤمنان علي(عليه السلام) فرمودند: تعجب مي کنم از کسي که به دنبال گمشده خويش مي گردد، ولي به دنبال خودش نمي گردد.3 ما خودمان را گم کرده ايم. تا به حال گشته اي خودت را پيدا کني؟

صمت

صمت يعني سکوت. حرف هايي که فايده ندارد، نزن. روايت شده است که در جنگ احد، يکي از اصحاب پيامبر اسلام (صلي الله عليه وآله) پسري داشت که شهيد شد، و آن پسر از گرسنگي سنگي را به شالي بسته و به شکم خود محکم بسته بود (تا کمتر احساس ضعف و گرسنگي کند) و چون مادر بر شهادت او مطلع شد، بر بالين او آمده و نشست و خاک از رخسار او پاک مي کرد و مي گفت: اي پسرم! بهشت بر تو گوارا باد. حضرت رسول (صلي الله عليه وآله) فرمودند: تو چه مي داني که مي گويي بهشت بر او گوارا باد (شايد اهل بهشت نباشد). شايد عادت به سخنان بي فايده داشته است.4

خداوند متعال مي فرمايد: «ما يَلفِظُ مِن قَولٍ إلا لَدَيهِ رَقيبٌ عَتِيدٌ»؛5 هيچ کلامي از دهان شما بيرون نمي آيد، مگر اين که نگهباني آماده است و آن را ضبط مي کند.

نقل مي کنند: طلبه اي از دنيا رفت، چون او را در خواب ديدند، پرسيدند: حالت چطور است. او گفت: مواظب اعمال و گفته هاي خود باشيد؛ زيرا حساب و کتاب خدا بسيار دقيق است. يک روز که باران مي باريد، من گفتم: به به عجب باران به موقعي! هنوز سر آن يک جمله گرفتارم و به من مي گويند: مگر ما باران بي موقع هم داشته ايم؟6

حضرت علي (عليه السلام) فرمودند: «ايّاکَ وَ فُضُولَ الکَلامِ فَإنَّه يُظهِرُ مِن عُيُوبِکَ ما بَطَنَ وَ يُحَرِّکُ عَلَيکَ مِن أَعدائِکَ ما سَکَنَ»؛7 از حرف زائد و بيهوده دوري کن؛ چرا که عيوب پنهان تو را آشکار مي کند و دشمنان تو را، که با تو کاري ندارند، بر عليه تو تحريک مي کند.

وقتي ما طلبه بوديم، همين که چند نفر جمع مي شديم، هم مباحثم مرحوم حاج شيخ محمود تحريري مفاتيح را دست يکي از رفقا که صداي خوبي داشت، مي داد و مي گفت: از مناجات خمسه عشر بخوان. اين مناجات باعث مي شد که از سخنان بيهوده خودداري کنيم.

شخصي نزد آيت الله العظمي سيد احمد خوانساري (ره) آمد و يک ساعت با آقا صحبت کرد. آقا فقط با يک بله جواب او را دادند.8 بعضي علوم هستند که جز از راه سکوت نمي شود به آن ها رسيد. غرض اين که حرف هاي زائد را از کلامت خارج کن و هر حرفي را که نمي داني، نگو و آن چه را هم مي داني، همه اش را نگو9 و ضمنا به هر کس هم نگو. مخفي نماند که سخن گفتن بي فايده وقتي است که سخني بگويي که اگر آن را نگويي، ضرري به دين و دنياي تو نمي رسد و گفتن آن نيز نفعي براي هيچ کس نداشته باشد.

جوع

جوع يعني گرسنگي.

اندرون از طعام خالي دار         تا در او نور معرفت بيني

تهي از حکمتي به آن علت      که پُري از طعام تا بيني

غذا کم بخور و تا گرسنه نشده اي، نخور، و هنوز سير نشده اي، دست بکش. حضرت امير مؤمنان علي (عليه السلام) به امام حسن (عليه السلام) فرمودند: آيا به تو ياد بدهم چهار خصلت را که به سبب آن ها از طبيب بي نياز شوي؟ امام حسن(عليه السلام) عرض کردند: بله. حضرت فرمودند: بر سر طعام منشين، مگر وقتي که گرسنه هستي و تا هنوز به غذا اشتها داري، بلند شو و غذا را خوب بجو و هنگامي که خواستي بخوابي، به بيت الخلاء برو که اگر اين ها را انجام دهي، از طب بي نياز مي شوي.

مخصوصا غذاي طلبه بايد سبک باشد. وقتي ما طلبه بوديم، شب ها قدري ميوه مي خورديم که سحر بتوانيم بلند شويم. ظهرها هم غذاي سبکي مي خورديم، گاهي سيب زميني را در ماست مي کوبيديم و نمک مي ريختيم و اين الويه ما مي شد. گاهي هم آب دوغ خيار، گاهي هم اشکنه درست مي کرديم و مي خورديم. گوشت زياد نخوريد. حضرت امير مؤمنان علي (عليه السلام) گوشت کم مي خوردند و مي فرمودند: «لاتَجعَلُوا بُطُونَکُم مَقابِرَ الحَيوانِ»؛11 شکم هايتان را قبور حيوانات نکنيد. امروزه با اين همه غذاهاي مفصل و چرب و نرم و چلو کباب و نوشابه و… شيخ انصاري (ره) درست نمي شود.

غذاهاي ما امروز طاهر واقعي نيست و همين هم اثر دارد. امام صادق (عليه السلام) فرمودند: «أَورَعُ النّاسِ مَن وَقَفَ عِندَ الشُّبهَة»؛12 با ورع ترين مردم کسي است که هنگام شبهه توقف کند. يعني دقت کند. مبادا اين لقمه و يا اين غذا حرام باشد.13

هر غذايي را نخور. در حلال و حرام وسواس داشته باش، ولي در طهارت و نجاست وسواسي نشو. هرجايي مرو. در غذاي شبهه ناک بگو شايد حرام باشد و نخور، ولي در طهارت و نجاست شک نکن و بگو ان شاء الله پاک است و هر جا که علم و يقين داشتي به حدي که قسم حضرت عباس (عليه السلام) بخوري که نجس شده است، آن چيز نجس مي شود و الا پاک است. البته زياد در حلال و حرام وسواسي مشو و الاّ غذا گير نمي آوري. همين که از بازار مسلمان ها چيزي را مي خري، حلال است. ديگر چه کار داري، بسم الله گفته اند و سر بريده اند يا نگفته اند. چه کار داري دستگاه سر بريده يا غير دستگاه. زياد وسواسي نباش، که گرفتار مي شوي.

وقتي مرحوم آيت الله اثني عشري، صاحب تفسير معروف اثني عشري، را به زندان بردند، ايشان غذاي زندان را نخوردند و فرمودند: همان نان و پنير خودم را از خانه براي من بياوريد. وقتي آيت الله حاج شيخ محمد تقي بافقي (ره) را به زندان بردند، ايشان هم غذاي زندان را نخوردند و به سربازي پول مي دادند و مي فرمودند: از بيرون برايم غذايي تهيه کن.14

سگ ها هم نمي خوردند: بهلول شب ها در خرابه مي خوابيد. روزي از طرف هارون الرشيد براي او غذايي آوردند. او گفت: نمي خواهم، ببريد بريزيد جلوي سگ ها. گفتند: هارون اين غذا را فرستاده است. بهلول گفت: آرام حرف بزنيد، اگر سگ ها بفهمند اين غذايِ هارون است، آن ها هم نخواهند خورد.

مي گويند: قبل از انقلاب شخصي سيب خريد، ولي بعد از خريدن فهميد که سيب ها از باغ شاه چيده شده است. لذا سيب ها را آورد و به ميوه فروش پس داد. پولش را هم نگرفت و رفت. شخصي گفت: زمان شاه مرغ هاي بسته بندي شده را از خارج براي ما مي آوردند و به زور به ما مي فروختند که ما به مردم بفروشيم، ولي چون ذبح شرعي نشده بود، من نمي فروختم و در خرابه اي مي ريختم.

تاجري آيت الله العظمي مرعشي (ره) را به مهماني دعوت کرد. ايشان بعد از مهماني شب، در خواب حضرت مهدي(عليه السلام) را ديدند که فرمودند: دستت را سر هر سفره اي دراز مکن. وقتي ايشان تحقيق کردند، فهميدند مال صغير در اموال تاجر بوده است و از آن به بعد بيشتر از قبل، دقت مي کردند و به هر مهماني نمي رفتند.

به منزل شخصي رفتم، شب در خواب ديدم که در غذايم فضله موش است؛ لذا فهميدم غذاي او شبهه ناک بوده است.

وقتي آيت العظمي گلپايگاني (ره) طلبه بودند، ظهرها چند طلبه جمع مي شدند و غذاهايشان را روي هم مي ريختند و مي خوردند، ولي ايشان غذايشان را داخل غذاهاي آن ها نمي کردند و مي فرمودند: از کجا معلوم پدر و مادر اين ها راضي باشند که من از غذاي آن ها بخورم.16 زماني که شيخ انصاري (ره) طلبه بودند، مهمان طلبه ديگري شدند. شيخ به طلبه پولي داد که وقتي نان مي خري، يک نان هم براي من بخر. طلبه رفت و نان خريد. شيخ ديد نان، شيره اي شده است. پرسيد: پول شيره را از کجا آوردي؟ طلبه گفت: نسيه خريدم. شيخ فرمود: از کجا معلوم زنده باشيم و پول اين شيره را بدهيم. لذا از قسمتي که شيره اي نبود، استفاده کرد.

منبع :شميم ياس ؛آبان 1384، شماره 32