خاستگاه اخلاق پژوهش

دكتر احد فرامرز قراملكى(1)

چكيده

پرستوى پژوهش را دو بال است: روش و اخلاق. اخلاق پژوهش آهوى رفتار ارتباطى در فرايند تحقيق است كه به رعايت حقوق افراد مبتنى است. اخلاق پژوهش دو روى‏آوردِ فردگرايانه و سازمان‏نگر دارد. در روى‏ آوردِ نخشست بر مسئوليت‏هاى پژوهشگر به عنوان شخصيت حقيقى تأكيد مى ‏شود و در روى‏آوردِ دوم بر مسؤليت‏هاى اخلاقى مؤسسه‏هاى پژوهشى تأكيد مى‏گردد. مسائل اخلاقى در تعارض فرايند پژوهش با حقوق افراد مرتبط بروز مى ‏كنند و خاستگاه آن عبارت است از: ماهيت مساله پژوهش، مكان، روش و شركت كنندگان.

كليد واژه: فرايند پژوهش، اخلاق پژوهش، اصول اخلاقى، منشور اخلاق.

1) طرح مسأله

اخلاق پژوهش شاخه‏اى از اخلاق حرفه‏ اى است كه به بررسى مسائل اخلاقى در حرفه پژوهش مى‏پردازد. شناخت حدود و ثغور اين شاخه از اخلاق حرفه‏اى كه مسأله تحقيق حاضر است، در گرو تحليل مفاهيم و مؤلفه‏هاى آن است. پاسخ به سؤالهاى زير، ضمن روشن كردن مفاهيم بنيادى، مبانى و روى‏آورد نوين به اخلاقِ پژوهش را نيز نشان مى‏دهد: مراد از «اخلاق» و «پژوهش» در مفهومِ اخلاق پژوهش چيست؟ اخلاق و پژوهش چه تعاملى دارند؟ جهت گيريهاى عمده در اخلاق پژوهش، حدود و ثغور آن چيست؟ خاستگاه مسائل اخلاقى در فرايند پژوهش كدام است؟

2) تحليل مفهومى اخلاق پژوهش

اخلاق پژوهش از دو مفهوم اخلاق و پژوهش تشكيل شده است و شناخت چيستى آن در گرو تحليل آن دو مفهوم و تعامل بين آنهاست.

2 ـ 1) اخلاق؛ امروزه تلقى نسبتا نوينى از اخلاق در ميان است. قدما، علم اخلاق را آموزگار خويهاى نيكو دانسته‏اند.1 اخلاق را جمع خُلق دانسته‏اند كه عبارت از صورت باطنى است و در مفهوم‏سازى عالمان اخلاق به معناى هيأتِ راسخ در نفس است كه افعال از آن به سهولت صادر شود.2 اينكه خُلق صرفا انجام امرى نيست، چرا كه آدم بخيل ممكن است در شرايطى بذل و بخشش كند، نكته مهمى در مفهوم‏سازى قدما از اخلاق است. امروزه از خُلق و خوى به الگوى رفتارى تعبير مى‏كنيم. اما، تمايز فضيلت و رذيلت در خلق و خوى از مواضع اختلاف نگرش نوين است.3 حصر مفهوم اخلاق به فضايل و رذايل صرفا شخصى و ملكات نفسانى تصوير تحويل‏نگر4 و مبتنى بر اخذ وجهى از شى‏ء بجاى همه هويت آن است. امروزه، اخلاق را الگوى خاصى از رفتار ارتباطى درون‏شخصى و برون شخصى مى‏دانند. اخلاق، بر اساس اين مفهوم‏سازى، مرهون ارتباط × با Y است. اگر × با Y، الگوى رفتارى Z را اخذ كند، × اخلاقى عمل كرده است. Y در اين تعريف اعم از انسان و غير انسان (مانند محيط زيست طبيعى و حيوانى) و نيز فراگيرِ خود شخص × و غيرِ اوست. مراد از Z ، الگوى مبتنى بر رعايت همه حقوق Y است. در اين تعريف مفهوم حقوق Y كليدى و چالش‏خيز است. به دليل جهت‏گيرى مقاله (ترويجى) به اين چالش نمى‏پردازيم. به هرروى، اخلاق مسؤوليت‏پذيرى فرد در رفتار ارتباطى است كه به رعايت حقوق ديگران معطوف است.

2 ـ 2) اخلاق حرفه‏اى؛ مسؤوليت‏پذيرى در رفتار ارتباطى بر حسبِ مصداق ×، محيط آن و نيز مصداق Y تنوع مى‏يابد: مسؤوليت فرد در زندگى شخصى (اخلاق شخصى)،5 مسؤوليت فرد در زندگى شغلى (اخلاق كار)،6 مسؤوليت سازمان نسبت به محيط7 و… . اخلاق پژوهش شامل دو قسم اخير از مسؤوليت‏پذيرى است: مسؤوليت پژوهشگر در فعاليت حرفه‏اى خود و مسؤوليت سازمانها و مؤسسه‏هاى پژوهشى. وجوه تمايز اين دو گونه مسؤوليت اخلاقى در فرايند پژوهش بيان خواهد شد.

2 ـ 3) پژوهش؛ واژه تحقيق كاربردهاى فراوان دارد. اگر پژوهش را متمايز از مطالعات پراكنده، به فرايند پردازش اطلاعات اطلاق كنيم كه به گستره خاصى از علوم متعلق و داراى هويت جمعى است، مفهومِ فراگير از آن را به دست مى‏آوريم، به گونه‏اى كه شامل هر گونه مطالعه با جهت‏گيريهاى مختلف آموزشى، اطلاع‏رسانى، ترويجى و پژوهشى (به معناى خاص) مى‏گردد8. بر اساس اين مفهوم‏سازى، مطالعات معطوف به احياء ميراث مكتوب از مصاديق پژوهش نظام‏مند است.

2 ـ 4) تعامل اخلاق و پژوهش. اخلاق به منزله يك دانش، گستره‏اى از علوم انسانى است كه در حوزه‏هاى مختلف بشرى با مسائل گوناگون روبرو مى‏شود و در حل آنها محتاج تحقيق مى‏گردد. به دليل اينكه علم از مساله فربه شود، توسعه و رشد (و نيز كارايى و اثربخشى) علم اخلاق در گرو پژوهش نظام‏مند است.

از طرف ديگر، پژوهش نيز به عنوان فعاليت آگاهانه و مختارانه و مؤثر به سرنوشت بشر مى‏تواند جهت‏گيريهاى اخلاقى، غير اخلاقى و ضد اخلاقى9 داشته باشد. دغدغه مسؤوليت‏پذيرى در فرايند تحقيق، پژوهشگر را نيازمند علم اخلاق مى‏سازد10.

3) ضرورت جهت‏گيرى اخلاقى در فرايند پژوهش

پژوهش در گستره‏هاى مختلف به ويژه در حوزه علوم انسانى، بيرون از جامعه و بى ارتباط از سرنوشت بشر انجام نمى‏شود و اين امر صرفا معطوف به نقش پژوهشگر نيست بلكه فرايند پژوهش به طور كلى و اعم از پژوهشگر، روشها، ابزار، شركت‏كنندگان در پژوهش و … با محيط پيچيده اجتماعى تعامل مى‏يابد. تأثير پژوهش در سرنوشت جامعه، ضرورت جهت‏گيرى اخلاقى به آن را از جهات مختلفى توجيه مى‏كند:

يك: فرايند پژوهش، در گام نخست گردآورى اطلاعات است و اطلاعات قدرت است. دستيابى به اطلاعات در واقع دستابى به قدرت است و برخوردارى از قدرت مسؤوليت‏آور است.

دو: مطالعات سوى گيرانه، نقش مخرّب در جامعه دارد و منشاء انحراف، اغفال و فريب در جامعه مى‏گردد.

سه: فرايند پژوهش در مواضع مختلفى با حقوق افراد تعارض مى‏يابد. يكى از مهمترين مصاديق اين تعارض در مطالعات تجربى ـ انسانى رخ مى‏دهد كه پژوهشگر سعى مى‏كند به اطلاعاتى از شركت‏كنندگان در پژوهش دست يابد كه حريم شخصى آنان است.

در فرايند پژوهش با مسائلى مواجه مى‏شويم كه پاسخ به آنها را بايد از علم اخلاق فرا گرفت: آيا به لحاظ اخلاقى مجاز به تحقيق در هر امرى هستيم؟ آيا هر گونه پژوهش مجاز است؟ آيا به هر روشى (به فرض اثر بخشى حرفه‏اى) مى‏توان فرايند تحقيق را هدايت كرد؟ آيا آزمايش را در خصوص هر فردى مى‏توان انجام داد؟ آيا توافق آگاهانه شركت كنندگان در پژوهش لازم است.

بنابراين، پرستوى پژوهش را دو بال است: روش و اخلاق. همانگونه كه روشمندى و انتظام، الزام حرفه‏اى است، مسؤوليت‏پذيرى در قبال حقوق افراد الزام اخلاقى است.

4) روى‏آوردهاى عمده در اخلاق پژوهش

اخلاق پژوهش، به عنوان شاخه‏اى از اخلاق حرفه‏اى با دو گونه رهيافت قابل بحث است: روى‏آورد فردگرايانه و رهيافت سازمانى‏نگر. بر حسب اين دو روى‏آورد، دو تلقى از اخلاق پژوهش به ميان مى‏آيد:

4 ـ 1) اخلاق پژوهشگر. نخستين روى‏آورد در اخلاق پژوهش، مسؤوليت‏پذيرى اخلاقى را در عرصه تحقيق به شخص يا اشخاص پژوهشگر معطوف مى‏كند. مواجهه با برخى از تحقيقات در دهه هفتاد، به ويژه مطالعاتى مانند آنچه استينلى ميلگرام (1975 م.) مورد تحقيق قرار داد، بحث از حقوق شركت‏كنندگان در پژوهش و مسؤوليت پژوهشگر در قبال حقوق آنها را به ميان آورد.11 مطالعاتى چون بيوتكنولوژى، تحقيقات مربوط به انرژى اتمى، تعيين هوش، به ويژه هوش هيجانى (EQ) با حقوق شركت كنندگان مانند حق حريم شخصى و بلكه با حقوق بشر تعارض يافت. دغدغه‏هاى اخلاقى سبب شد تا اصول اخلاقى خاصى تدوين و به عنوان الزامهاى اخلاقى محققان تلقى گردد.

4 ـ 2) اخلاق مؤسسه‏هاى پژوهشى. امروزه، مشاغل در سازمانها جاى يافته‏اند. سازمان به منزله شخصيت حقوقى تأثير بسيار ژرف و پردامنه بر حيات بشرى دارد. مؤسسه‏هاى پژوهشى بسى بيش از اشخاص حقيقى (پژوهشگران) نقش و تأثير اجتماعى دارند. به همين دليل، سازمانهايى كه به امر پژوهش مى‏پرداند، در قبال همه عناصر محيط درونى، بيرونى (مستقيم و غير مستقيم) خود مسؤوليت دارند.

پاى‏بندى به تعهدات اخلاقى در مقياس سازمان صرفا بر اساس ضوابط اخلاقى حاصل نمى‏آيد، بلكه مؤسسه‏هاى پژوهشى بايد با شناخت كامل از عناصر محيط، حقوق هر يك از آنها را استقصاء كند و پس از طبقه‏بندى آنها و با تعيين اولويّت به تدوين منشور چند وجهى اخلاق پژوهش دست يابند. آنچه در سازمانهاى دولتى در كشور ما به نام منشور اخلاقى رواج يافته است، صرفا كدها و اصول اخلاقى‏اند و منشور پنداشتن آنها خطاى بارز تحويلى نگرى است ـ مرامنامه اخلاقى بالاترين مرجع مميزى و ارزيابى عملكرد سازمان در پژوهش است. به عنوان مثال، دانشگاههاى كشورهاى صنعتى بر اساس مرامنامه اخلاقى خود، طرحهاى تحقيقاتى پيشنهادى را به مميزى اخلاقى نيز مى‏رسانند.

5) خاستگاه مسائل اخلاقى در پژوهش

مسائل اخلاقى در پژوهش، به طور كلى از تعارض فرايند پژوهش با حقوق افراد مرتبط با تحقيق برمى‏خيزد. شناخت مواضع عام (و نه صرفا موارد خاص) بروز مسائل اخلاقى، امكان تشخيص دقيق و حل اثربخش آنها را به دست مى‏دهد:

5 ـ 1) ماهيت مسأله تحقيق؛ گاهى مسأله پژوهش، صرف نظر از شرايط زمانى و مكانى، زمينه تعارض با حقوق انسانهاست. تحقيقات مربوط به بيوتكنولوژى و ژنتيك، به عنوان مثال، از اين قبيل‏اند؛ به همين دليل، اخلاقِ مهندسى ژنتيك از رشد و توسعه فراوان برخوردار است. همچنين است مطالعات روانشناختى كه به سنجش ويژگيهاى شخصيتى از قبيل هوش هيجانى (EQ) مى‏پردازند و تحقيقات مربوط به محيط زيست در سه بُعد انسانى، حيوانى و انسانى.

5 ـ 2) مكان پژوهش؛ مطالعات اجتماعى و روان‏شناختى به دليل ماهيت تجربىِ انسان، در مكانهاى خاص انجام مى‏شوند. هر مكانى مى‏تواند خاستگاه مسائل اخلاقى خاصى باشد. تحقيق در يك بنگاه اقتصادى مى‏تواند با پديده غير اخلاقى بنگاه خوارى (Insider)12 همراه گردد. مطالعه در بيمارستان، زندان، مدارس دولتى و امثال آن با مسائل خاص اخلاقى قرين است.

6 ـ 3) روش تحقيق؛ شيوه‏هاى گردآورى اطلاعات، روشها و ابزارهاى مورد نياز در سنجش و آزمون مى‏تواند مسائل اخلاقى فراوانى را به ميان آورد. در مواردى آگاهى شركت كننده در پژوهش مى‏تواند به دقت و عينيت پژوهش صدمه بزند، در چنين مواردى از روشهاى جمع آورى اطلاعات استفاده مى‏شود و اين با حقوق شركت كنندگان در پژوهش منافات دارد. در شيوه‏هاى تصحيح راههاى سهل جمع‏آورى نسخ و انتخاب اصح آنها به دقت تحقيق لطمه مى‏زند. گاهى نسخه‏ها در مقام ارزيابى و سنجش قدمت و اصالت آسيب پذيرند. كتابخانه‏اى از در دسترس قرار دادن نسخه‏اى خوددارى مى‏كند، اما موافق است كه آن را صرفا رؤيت و مطالعه كنيد، ضبط پنهان نسخه (از طريق قرائت بر كاست) مسأله حق مالكيت را به ميان مى‏آورد.

آيا على‏رغم رضايت باطنى فرد مى‏توان او را به نحوى به مصاحبه وادار كرد و اطلاعاتى را به دست آورد؟ در مواردى، گروه آزمايش را بايد در شرايطى قرار داد كه امكان صدمه جسمانى و روانى وجود دارد. آنچه روانشناسان نيروى سوم در خصوص انسان در شرايط فقدان تأثيرات محيط مورد آزمايش قراردادند (آزمايش تجربى انسان معلق ابن سينا)، نمونه بارزى از چنين آزمايشهاست.

6 ـ 4) شركت كنندگان.13 در تحقيقات علوم رفتارى، كسانى كه در فرايند پژوهش به عنوان گروه آزمايش و يا به طور كلى شركت كنندگان حضور دارند، خاستگاه بروز مسائل اخلاقى قرار مى‏گيرند. تحقيقات بر روى فقرا، بچه‏ها، سياستمداران، مديران، بنگاههاى اقتصادى، بيماران روانى، جنين، افراد مسن، مبتلايان به بيماريهاى خاص مانند ايدز هميشه مسائل اخلاقى را به ميان آورده و باعث چالشهاى فراوان در اخلاق پژوهش شده‏اند.

7) اصول اخلاقى در فرايند پژوهش

رعايت حقوق افراد و پاى بندى به مسؤوليت‏هاى اخلاقى در پژوهش محتاج اصولى است. راهبردى‏ترين اصول اخلاقى را مى‏توان در هشت مورد تلخيص كرد:

7 ـ 1) اصل حرفه‏اى بودن در پژوهش؛ بدون احراز شرايط لازم و كافى به پژوهش پرداختن، امرى غير اخلاقى است. اين اصل در همه حرفه‏ها صادق است. پژوهش غير حرفه‏اى نه تنها به توليد علم و توسعه آن يارى نمى‏رساند بلكه سبب حيرت و سرگشتگى محقق مى‏گردد.

7 ـ 2) اصل امانت‏دارى؛ رعايت حق مالكيت فكرى در برخوردارى از اطلاعات به دست آمده، يكى از مصاديق امانت‏دارى است. حفظ منابع و ابزارهاى تحقيق نيز مصداق ديگر آن است كه در تحقيقات معطوف به احياء ميراث مكتوب اهميت فراوانى دارد. به تعبير تمثيلى بيكن (1561 ـ 1626 م.) : محققان يا مورچگانند يا عنكبوتان و يا زنبوران عسل؛ البته بايد به قسم چهارمى نيز اشاره كرد كه ضمن سرقت از سفره تحقيقات ديگران، پژوهش را آلوده مى‏سازند.

چون مگس حاضر شود در هر طعام   با وقاحت بى صلا و بى سلام14

به تعبير زرين‏كوب، محقق را هيچ آفتى از اين بدتر نيست كه به سرقت و انتحال كار ديگران عادت كند.15

7 ـ 3) اصل رازدارى؛ محقق به بسيارى از اطلاعات شخصى افراد دست مى‏يابد كه اسرار افرادند و فاش كردن آنها تعدّى به حقوق ديگران است. اين امر در مطالعات تجربى انسانى اهميت بسزايى دارد. محققى براى يك بنگاه بزرگ اقتصادى در باب ارتقاى مديران به پژوهش مشغول است و با فرضيه «همبستگى نارسيسم» با ارتقاء مديران به جمع‏آورى اطلاعات در خصوص مديران آن بنگاه اقدام مى‏كند. اطلاعاتى كه وى درمى‏يابد اسرار غير قابل فاش هستند.

7 ـ 4) قضاوت مستدل؛ محقق در مقام توصيف، تبيين و حتى ارزش داورى بايد پايبند استدلال باشد و اين سخن كليفورد16 (1845 ـ 1869 م.) را آويزه گوش قرار دهد: «باورى را نپذيريم مگر آنكه همه ادله اثبات حقانيت آن را داشته باشيم».17 اين توصيه اخلاقى هم شامل قبول يك باور و هم شامل رد يك عقيده است. مادامى كه دليلى وجود ندارد بايد سكوت كرد. اخلاق باور18 هر گونه حكم به نفى و اثبات را منوط به ادله كافى مى‏داند19 (قضاوت اخلاقى)20. البته معرفت‏شناسان در اين مقام چالش فراوانى به ميان آورده‏اند كه در اين مقطع به آن نمى‏پردازيم.

7 ـ 5) اصل رهيافت نقّادانه؛ اگر آزادى از دست رود، همه چيز از دست مى‏رود و شرط لازم دستيابى به آزادى كسب معرفت است، اين هم مرهون رهيافت نقادانه به معرفت است نه متكى به سرسپردگى.21

اصل نقد در تحقيقات معطوف به احياء ميراث مكتوب اهميت بسيار دارد، زيرا نقد نسخ خطى، نقد منابع، نقد انتسابها و اعتبار سنجى نقش بنيادين در اين مقام دارد. هر گونه سهل‏انگارى و جزم‏گرايى گمراه كننده است. اما نقد خود عمليات محتاج به ضوابط اخلاقى است. نقد سخنگو به جاى نقد سخن، تبكيت بيرونى،22 نقد غير مسبوق به فهم از مواضع نقد غير اخلاقى است.

7 ـ 6) اصل نقد پذيرى؛ همان گونه كه اخذ رهيافت نقادانه اخلاقى است، نقدپذيرى نيز اخلاقى است. عُجب، غرور به ويژه تكبر ناشى از پيش كسوتى عوامل نقد ناپذيرى محقق مى‏گردد. نقدى كه بر تحقيقات ما نوشته مى‏شود، بهترين هديه‏اى است كه مى‏توان به دست آورد. نقدها را ارج نهيم و ناقدان را تكريم كنيم.

7 ـ 7) اصل كثرت‏گرايى روش شناختى؛23 اخذ حصرگرايى روش شناختى24 از مهمترين مواضع خطاپذيرى محقق است.25 حصرگرايى نه تنها به لحاظ حرفه‏اى بر اثربخشى تحقيق صدمه وارد مى‏كند، بلكه به عنوان الگوى ارتباطى در پژوهش، غير اخلاقى است.

7 ـ 8) اصل رعايت حريم شخصى افراد؛ ورود، بدون توافق آگاهانه، به حريم شخصى افراد، تعدى به مهم‏ترين حق آنان است. اين اصل در تحقيقات تجربى انسانى اهميت فراوان دارد.

نتيجه

پژوهش، فرايند مؤثر بر سرنوشت بشر است و به همين دليل پژوهشگران و مؤسسه‏هاى پژوهشى فارغ از دغدغه‏هاى اخلاقى نيستند. فرايند پژوهش از حيث ماهيت مسأله تحقيق، مكان پژوهش، روشها و ابزارها و شركت كنندگان در آن خاستگاه مسائل فراوان اخلاقى قرار مى‏گيرد. پاى‏بندى به مسؤوليت‏هاى اخلاقى در سطح پژوهشگران محتاج اصول اخلاقى پژوهش است، اما در سطح مؤسسه‏هاى پژوهش فراتر از اصول اخلاقى بايد به مرامنامه چند وجهى و كامل اخلاقِ سازمانى دست يافت.

پى‏نوشت‏ها
1. يحيى بن عدى. تهذيب الاخلاق، مقدمه و تصحيح دكتر محمود دامادى، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى، 1365، ص 5 و نيز: زنجانى ميرزا ابوطالب، كيمياى سعادت، ترجمه طهارة الاعراق ابوعلى مسكويه رازى، مقدمه و تصحيح دكتر ابوالقاسم امامى، (تهران، دفتر نشر ميراث مكتوب، 1375)، ص 63 .
2. شبّر، عبداللّه. الاخلاق، دققه جواد شبر، (بيروت، مؤسسة الأعلمى للمطبوعات، 1412 ق)، ص 25.
3. تفصيل سخن در اين مقام ر.ك: پينكافس، از مسأله محورى تا فضيلت‏گرايى، مقدمه، ترجمه سيدحميدرضا حسنى، مهدى على‏پور، قم، دفتر نشر معارف، 1382.
4. Reductionism.
5. personal ethic
6. از جمله ر.ك:
Pfeiffer Raymond S. & Forsberg Ralph p., Ethics on the job, Wadsworth publishing Company, Canada, 2000.
7. فرامرز قراملكى، احد، اخلاق حرفه‏اى، (تهران، نشر مجنون، 1383)، ص 93 ـ 103.
8. فرامرز قراملكى، احد، روش‏شناسى مطالعات دينى، (مشهد، دانشگاه علوم اسلامى رضوى، 1380)، ص22 ـ 45.
9. سه ارزشى دانستن رفتار آدمى از حيث ارزش اخلاقى مبتنى بر آن است كه رفتارها را به سه قسم صرفا معطوف به منافع فرد (رفتار خنثى يا غير اخلاقى)، معطوف بر ترجيح منافع ديگران و فداكارى (رفتار اخلاقى) و معطوف به تعدى بر حقوق و منافع ديگر (رفتار ضد اخلاقى) تقسيم كنيم.
10. از جمله ر.ك:
Sieber, Joan E. (ed.), The Ethics of social Research, New york: springer, verlag, 1992.
11. از جمله ر.ك:
Diana Baumrind, “some Thoughts on Ethics of Research: After Reading Milgram’s Behavioral of obedience”, American psychologyist, 19 (1964), 421 – 423.
12. مراداز insider tading كسى است كه با دسترسى به اطلاعات خاصى در يك بنگاه اقدام به خريد آن از طريق معاملات بورس مى‏كند. از جمله مراجعه كنيد به:
Boatright John R. , Ethics in Finance, Blackwell publishers Inc. Massachnest. 1999, p. 135 – 137.
13. فرانكفورد، چاوا، نچمپاس ديويد، روشهاى پژوهش در علوم اجتماعى، ترجمه فاضل لاريجانى و رضا فاضلى، (تهران، سروش، 1381)، ص 115.
14. مولوى، مثنوى، تصحيح نيكلسون، دفتر دوم، بيت 619 .
15. زرين‏كوب، عبدالحسين، يادداشت‏ها و انديشه‏ها، (تهران، اساطير، 1371)، ص 12.
16. Clifford, w.k.
17. Clifford, Lectures & Essays (ed. F. pollock) 2 vols, 1879.
18. ethics of belief.
19. ر.ك: كرمى، خدابخش، اخلاق در پژوهش و نگارش، ويراستارى نصراللّه امامى، (تهران، انتشارات رشد، 1380)، فصل پنجم.
20. ethical justi fication.
21. پوپر، كاول ريموند، اسطوره چارچوب، دفاع از علم و عقلانيت، ترجمه على پايا، تهران، طرح نو، 1379.
22. در خصوص تبكيت بيرونى به خصوص مطالعه مورد پژوهانه ر.ك: فرامرز قراملكى احد، «تبكيت بيرونى مانع گفتگوى اثر بخش»، (مقالات و بررسى‏ها شماره 68 ، 1379 ش)، ص 323 ـ 327.
23. methodological pluralism.
24. methodological exclusivism.
25. ر.ك: فرامرز قراملكى احد. اصول و فنون پژوهى در گستره دين پژوهى، (قم، مركز مديريت حوزه علميه قم، 1383)، ص 241 ـ 255.
منابع
1. ابن عدى يحيى، تهذيب الاخلاق، مقدمه و تصحيح دكتر محمود ميردامادى، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى، 1365.
2. زنجانى، ميرزا ابوطالب، كيمياى سعادت، ترجمه طهارة الاعراق ابوعلى مسكويه رازى، مقدمه و تصحيح ابوالقاسم امامى، تهران، نشر ميراث مكتوب، 1375.
3. شبّر عبداللّه، الاخلاق، دققّه جواد شبّر، بيروت، مؤسسة الاعلمى للمطبوعات، 1412 ق.
4. پينكافس، از مساله محورى تا فضيلت گرايى، مقدمه، ترجمه سيدحميدرضا حسنى و مهدى على‏پور، قم، دفترنشر معارف، 1382.
5. فرامرز قراملكى، احد. اخلاق حرفه‏اى، تهران، مجنون، 1383.
6. فرامرز قراملكى، احد. روش‏شناسى مطالعات دينى، مشهد، دانشگاه علوم اسلامى رضوى، 1380.
7. فرامرز قراملكى، احد. «تبكيت بيرونى، آفت گفتگوى اثربخش»، مقالات و بررسيها، شماره 68 ، 1379.
8. فرامرز قراملكى، احد. اصول و فنون پژوهش در گستره دين پژوهى، قم، مركز مديريت حوزه، علميه.
9. فرانكفورد، چاوا، نچمپاس ديويد، روشهاى پژوهش در علوم اجتماعى، ترجمه فاضل لاريجانى و رضا فاضلى، تهران، سروش، 1381.
10. مولوى، جلال‏الدين محمد، مثنوى معنوى، تصحيح نيكلسون، تهران.
11. زرين‏كوب، عبدالحسين، يادداشتها و انديشه‏ها، تهران، اساطير، 1371.
12. كرمى، خدابخش، اخلاق در پژوهش و نگارش، ويراستارى نصراللّه امامى، تهران، رشد، 1380.
13. پوپر، كارل ريموند، اسطوره چارچوب، دفاع از علم و عقلانيت، ترجمه على پايا، تهران، طرح نو، 1379.
14. Pfeiffer Raymond s.& Forsberg Ralph p., Ethics on the job, wadswaorth pub. com. canada, 2000.
15. Sieber Joan E. (ed.) The Ethics of social Research, New york: springer, Verlag 1992.
16. Diana Baumrind, “Some Thoughts on Ethics of Research: After Reading Milgram’s Behavioral of obedience”, American Psychologist, 19, 1964.
17. Boatright Joan R., Ethics in Finance, Blackwell pub. Inc. Massachuest, 1999.
18. Clifford, W.k. , Lectures & Essays (ed. F.p.ollock), 2 vols, 1879.
1. دانشيار دانشگاه تهران.
منبع :آيينه ميراث،شماره 27