حوزه بصره

دوره نخست

در دوره نخست از حوزه علميه بصره به اصحاب رسول اكرم(صلی الله علیه و آله) و ائمه معصومين(علیهم السلام) بر مى‏ خوريم كه نور هدايت را در آن سامان پرفروغ نگاه داشته ‏اند اين دوره از قرن اول تا سوم دوام يافته ‏است.

با توجه به تعداد اصحاب امامان شيعه(علیهم السلام) در بصره بايد حوزه علميه آن را يكى از پر رونق ‏ترين حوزه ‏هاى حديثى شمرد كه راويان ديگر شهرها براى اخذ حديث به آنجا سفر كرده و روايات ائمه(علیهم السلام) را از اصحاب دريافت مى ‏داشتند.

البته گرايش به مذهب تشيع در اين شهر حالت تدريجى داشت و هنوز در عصر جعفرى افرادى بودند كه احاديث منقول از رجال اهل سنت را به احاديث امام صادق(علیه السلام) ترجيح مى‏ دادند لكن رفته رفته حوزه بصره خود يكى از مهترين مراكز حديثى شيعه گرديد.«محمد بن زكريا بن دينار جوهرى غلابى بصرى‏» كه حدود 298 هجرى وفات يافته از جمله علماى فقه و حديث اين دوره است كه نجاشى از وى به بزرگى ياد كرده‏است.

دوره دوم

دوره دوم حوزه علميه بصره از قرن چهارم آغاز تا قرن هشتم تداوم يافته است.اين حوزه به جهت واقع شدن در راه مكه زائران دانشمند بسيارى را به خود پذيرفته و با علوم اهل بيت آنان را سيراب ساخته است.

«عبد العزيز بن يحيى بن سعيد بصرى‏» از محدثين قرن چهارم اين دوره است كه فقه و حديث را از علماى عصر خويش فرا گرفت و از محمد بن عطيه اخذ حديث نمود محمد بن ابراهيم بن اسحاق از جمله شاگردان اوست كه مشايخ شيخ صدوق محسوب مى‏شود.

«شريف ابوطالب مظفر فرزند جعفر بن مظفر علوى سمرقندى بصرى‏» نيز از دانشمندان قرن چهارم بصره است كه حديث را از«جعفر بن محمد بن مسعود عياشى‏» و «جعفر بن محمد» به نقل «عمركى بن على بوفكى‏»روايت مى‏ كند. وى از مشايخ شيخ صدوق (متوفى 381 ق.) است و از سلسله اسانيد كتاب امالى و كمال الدين اوست.

«محمد بن عمرو بن على بصرى‏» نيز از ديگر محدثين شيعه در قرن چهارم است كه شيخ صدوق از وى روايت نقل مى كند. وى از اكابر فضلاى عصر خويش از جمله ابوالحسن على بن حسن مثنى اخذ روايت كرده‏است.

شيخ آقا بزرگ تهرانى در قرن پنجم از نه دانشمند شيعه در بصره ياد مى‏ كند كه شمار آنها در قرن ششم به پنج نفر و در قرن هفتم به سه نفر تقليل مى‏ يابد و در قرن هشتم تنها از دو دانشمند شيعه ياد مى ‏كند و در قرن نهم نامى از عالمان شيعه نيست بدين ترتيب حوزه علميه بصره كه از عصر امامت به فعاليت پرداخته تا قرن هشتم به صورت مداوم به تربيت دانشمندان اسلامى و شيعى همت گمارده است چنانكه برخى از اساتيد شيخ صدوق، نجاشى از اين حوزه بودند و در واقع بايد حوزه بصره را يكى از عمده‏ ترين حوزه ‏هاى علميه شيعه در علوم حديث‏ شمرد.

دوره سوم

اين دوره با يك قرن وقفه از سده دهم هجرى آغاز و تا دوره معاصر ادامه مى‏ يابد شيخ آقا بزرگ تهرانى در قرن دهم از يك نفر به نام «محمد تولانى‏»ياد مى‏ كند و نام ديگرى در اين قرن به چشم نمى‏ خورد. ليكن در قرن يازدهم شمار عالمان شيعه در اين ديار به شش تن مى‏ رسد كه گويا از حوزهاى ديگرى چون‏«احساء» به اين سرزمين نقل مكان كرده‏اند و البته دانشمندانى چون «احمد بن عبد الرضا بصرى‏» نيز در اين قرن به حوزه علميه مشهد و سپس هندوستان مهاجرت كرده‏اند شيخ آقا بزرگ تهرانى در قرن دوازدهم نيز از پنج عالم شيعى در اين ديار نام مى ‏برد كه برخى از آنها از بحرين به آنجا آمده ‏اند.

لازم به ذكز است كه حكيم متاله «محمد بن ابراهيم قوامى شيرازى‏»معروف به «صدرا» و «صدر المتالهين‏»در سال 1050 ق. ضمن هفتمين سفر حج كه پياده مى‏ رفت در بصره از دنيا رفته است آرامگاه وى در دوره ‏هاى اخير از انظار پنهان مانده است.

منبع: تبیان