حضرت آيت الله العظمى شهيد سيد محمد باقر صدر (ره)

(1400-1350 ه.ق)
ولادت‏

فيلسوف و متفكر بزرگ اسلامى، مجاهد نستوه، حضرت آيت الله العظمى سيد محمد باقر صدر در ‏روز 25 ‏ذيقعده سال‏1350هجرى قمرى در شهر كاظمين، در يك خانواده نامدار و اصيل و مبارز ‏و روحانى چشم به ‏جهان گشود‎.‎

خاندان‏

پدرش سيد حيدر، از نوابغ فقه و اصول بود و جدش آيت الله العظمى صدر، پس از درگذشت آيت ‏الله ‏شيرازى( مجدد) به مقام مرجعيت عام نائل شد‎.‎

‎ ‎مادر آيت الله صدر، دختر شيخ عبد الحسين آل ياسين، از رجال برجسته مذهبى و بانويى با تقوا ‏و ‏پرهيزگار بود‎.‎

‎ ‎آيت الله صدر در 14 سالگى پدرش را از دست داد و تحت نظر مادر و برادر بزرگش آيت الله ‏اسماعيل ‏صدر كه از مجاهدين بنام بود، قرار گرفت‎.‎

تحصيلات‏

آثار نبوغ از آغاز كودكى در وى چنان آشكار بود كه تحسين همگان را برمى‏ انگيخت. او در 10 ‏سالگى به ‏زمينه‏ هاى مختلف تاريخ اسلام آشنايى يافت و در همان دوران مقدمات علوم را فرا ‏گرفت‎.‎

‎ ‎در 11 سالگى به آموختن منطق پرداخت و پس از آن، با نگارش رساله‏ اى كتب منطق را به ‏ورطه نقد ‏آورد. علم اصول را در 12 سالگى نزد برادرش آموخت و چنان نبوغى از خود ‏نمايان ساخت كه عقايد ‏بسيارى از صاحبنظران را مورد نقد و انتقاد قرار داده و نقطه ‏نظرات تازه‏اى عرضه كرد‎.‎

‎ ‎ذهن روشن و استعداد سرشار او چنان بود كه بدون استاد نيز قادر به درك بسيارى از ‏كتب مقدمات و ‏سطح گرديد. مراحل تحصيل علوم دينى را به سرعت طى كرده و به مراتب عالى ‏دست يافت‎.‎

‎ ‎علامه صدر، نه تنها در زمينه فقه و اصول نابغه بود، بلكه در اين علوم يك نوآور و ‏مبتكر به شمار ‏مى‏ رفت‎.‎

مقام علمى و اجتماعى‏

آيت الله صدر به استنباط و اجتهاد ابعاد تازه‏ اى بخشيد و در زمينه‏هاى مختلف سياسى و ‏اقتصادى و جهاد ‏صاحب مكتب بود. مكتب فكرى و اقتصادى و نيز شيوه ديپلماسى و مبارزاتى ‏او مشهور است‎.‎

‎ ‎روش و اسلوب او در مبارزه بر ضد استعمار و اختناق و مكتب‏هاى ماديگرى امپرياليسم و ‏كمونيسم جهانى ‏عامل مهمى در شهادت او به دست مزدوران بعثى عراق به شمار مى‏ رود‎.‎ ‎ ‎آيت الله صدر در زمينه‏ هاى گوناگون،اعم از فقه و اصول و اقتصاد و جامعه‏ شناسى تخصص ‏داشت و ‏احاطه او بر تاريخ و
قانونگذارى و نظرات او در باب بانكدارى بدون ربا، گواه ‏صادقى بر نبوغ علمى ‏اوست‎.‎

‎ ‎او در سال 1362 هجرى قمرى، به نجف اشرف هجرت كرد و مطالعات خود را در زمينه‏ هاى فقهى ‏و ‏اصولى و علوم اسلامى گوناگون پى گرفت. او در تلاشهاى علمى چنان پشتكارى از خود نشان ‏داد كه قبل ‏از سپرى شدن دومين دهه عمر گرانقدرش به درجه اجتهاد مطلق رسيد و در سال ‏‏1370 هجرى قمرى، از ‏سوى آيت الله رميثى براى حاشيه نويسى علمى و اجتهادى دعوت به ‏همكارى شد‎.‎

‎ ‎در همان زمان بود كه آيت الله صدر فتواهاى علمى معروف خود را به صورت حاشيه ‏هاى نگارش ‏يافته ‏صادر كرد. اين فتواها هنوز موجودند و در زمينه فقهى يكى از آثار علمى نفيس و ‏مورد توجه به شمار ‏مى‏ روند‎.‎

‎ ‎درخشش نبوغ وى در مجلس درس فقيه زمان، آيت الله محمد رضا آل ياسين به اوج خود رسيد. در ‏اين ‏مجلس فضلاى بزرگ و مجتهدين حوزه علميّه حضور مى‏ يافتند. در همين محفل علمى بود كه گاه ‏آيت الله ‏ياسين پاره‏اى از نظرات آيت الله صدر را نقل مى‏ كرد‎.‎

تحقيقات‏

در سال 1370 هجرى قمرى، آيت الله العظمى سيد محمد باقر صدر تأليف كتاب جامعى به نام ‏غاية ‏الفكر را در علم اصول آغاز كرد. اين كتاب حاوى آراء و ديدگاههاى وى در زمينه ‏علم اصول است‎.‎

‎ ‎زمانى كه تأليف بخش اول اين كتاب در سال 1378 هجرى قمرى به پايان رسيد، او تدريس ‏خارج اصول ‏فقه را آغاز كرد‎.‎

‎ ‎آيت الله صدر دوره اول اين علم را در 12 ربيع الثانى 1391 هجرى قمرى به پايان برد و ‏دوره دوم درس ‏را در رجب همان سال آغاز كرد‎.‎

‎ ‎ايشان در سال 1381 هجرى قمرى تدريس خارج فقه را بر پايه متن عروة الوثقى آغاز نمود‏‎.‎

‎ ‎تأليفات و تحقيقات آيت الله العظمى صدر در زمينه‏ هاى گوناگون اعم از اصول و فلسفه و ‏اقتصاد و ‏جامعه‏ شناسى و تاريخ و قانون بانكدارى اسلامى گواه صادقى بر سرشارى چشمه زلال ‏علم اوست‎.‎‎ ‎او به حق يكى از نوابغ عاليقدر جهان تشيع در عصر حاضر است‎.‎

تأليفات‏

آيت الله صدر داراى تأليفات بسيار است
كه مهمترين آنها عبارتند از‏‎:‎

‎ ‎‏1‏‎- ‎غاية الفكر في علم الأصول‏

‎ ‎‏2‏‎- ‎فلسفتنا( ترجمه فارسى آن موجود است‎)

‎ ‎‏3‏‎- ‎اقتصادنا( به فارسى، اردو و تركى ترجمه شده است)‎

‎ ‎‏4‏‎- ‎ما ذا تعرف عن الاقتصاد الإسلامي‏

‎ ‎‏5‏‎- ‎الإنسان المعاصر و المشكلة الاجتماعية( به فارسى ترجمه شده)

‎ ‎‏6‏‎- ‎البنك اللاربوي في الإسلام‏

‎ ‎‏7‏‎- ‎الأسس المنطقية للاستقراء( به فارسى با نام مبانى منطقى استقراء ترجمه شده و به ‏انگليسى نيز ترجمه ‏شده است)

‎ ‎‏8‏‎- ‎بحوث في شرح العروة الوثقى‏

‎ ‎‏9‏‎- ‎الفتاوى الواضحة( رساله عمليّه ايشان است)

‎ ‎‏10‏‎- ‎منهاج الصالحين و التعليقة عليه‏

‎ ‎‏11‏‎- ‎دروس في علم الأصول‏

‎ ‎‏12‏‎- ‎مباحث الدليل اللفظي، تعارض الأدلة
الشرعية و الأصول العملية( اين سه كتاب ‏تقريرات درس اصول ‏ايشان است كه توسط شاگردشان آيت الله سيد محمود هاشمى تدوين شده است)

‎ ‎‏13‏‎- ‎البنك في المجتمع الإسلامي‏

‎ ‎‏14‏‎- ‎بحث حول المهدي عجل الله تعالى فرجه(با نام حماسه‏اى از نور به فارسى ترجمه شده)‎

‎ ‎‏15‏‎- ‎بحث حول الولاية( به فارسى و انگليسى ترجمه شده‎)

‎ ‎‏16‏‎- ‎المرسل و الرسول و الرسالة

‎ ‎‏17‏‎- ‎نظرة عامة في العبادات( به فارسى ترجمه شده‎)

‎ ‎‏18‏‎- ‎أحكام الحج‏

‎ ‎‏19‏‎- ‎لمحة فقهية عن دستور الجمهوريةالإسلامية( به فارسى ترجمه شده)‎

‎ ‎‏20‏‎- ‎الصورة الكاملة للاقتصاد في المجتمع الإسلامي‏

‎ ‎‏21‏‎- ‎الخطوط التفصيلية عن الاقتصاد في المجتمع الإسلامي‏

‎ ‎‏22‏‎- ‎خلافة الإنسان و شهادة الأنبياء عليهم السلام‏

‎ ‎‏23‏‎- ‎منابع القدرة في الدولة الإسلامية

شهادت‏

آيت الله العظمى سيد محمد باقر صدر پس از سالها مبارزه و ستيز با دشمنان دين و قرآن در ‏روز شنبه 16 ‏فروردين ماه‏1359هجرى شمسى، ساعت سه بعد از ظهر دستگير شده و در سياه چالهاى ‏رژيم صدام ‏زندانى شد‎.‎‎ ‎صبح روز يكشنبه 17 فروردين ماه 1359 هجرى شمسى، مزدوران بعثى به منزل آن بزرگوار ‏حمله كرده ‏و خواهر بزرگوار او، نويسنده معروف عراق، بانو بنت الهدى صدر را نيز دستگير ‏كرده و به طرف بغداد ‏بردند‎.‎‎ ‎بعد از تحمل شكنجه‏ هاى فراوان در زندان‏هاى ارتش بعث، در شب سه‏ شنبه 19 فروردين ‏ماه‏1359هجرى ‏شمسى، اين شخصيت‏هاى كم نظيرجهان تشيع به دست پليدترين انسان‏هاى زمان به ‏شهادت رسيدند‎.‎‎ ‎پيكر غرقه به خون آن عاشقان بال و پر سوخته در حالى كه تدابير و محدوديت‏هاى شديد ‏امنيتى از طرف ‏رژيم بعث اعمال شده بود، توسط آيت الله سيد محمد صادق صدر( پسر عموى اين ‏شهيد مظلوم) در جوار ‏بارگاه مولاى متقيان على عليه السلام به خاك سپرده شد‎.‎