حرعاملی

ادیب ، فقیه ، محدث اخباری ۱درقرن ۱۱ق .

محمد بن حسن مشغری ، معروف به حر عاملی ، صاحب اثر با ارزش وسائل الشیعه . خاندان او اصلاً از مشغری ، قریه ای در ناحیۀ بقاع دمشق در جبل ، بودند که ، علاوه بر برخی سفرهای کوتاه با بلند زیارتی به مشهد مقدس ، درعصرصفویه به ایران مهاجرت کردند و ساکن شدند (آل صفا ، ص ۷۵) . ایشان به علم شهرت دارند و نام بسیاری از اعضای این خاندان در منابع به ویژه در امل الأمل خود حر عامل یاد شده (همان جا ؛

مجلسی ، محمد باقر ، بحارالانوار ، ج ۱۰۵ ، ص ۵۴ ؛ آقا بزرگ طهرانی الذریعه ، ج ۸ ، ص ۷۰ – ۷۱) واحمد حسینی درمقدمۀ آن فهرستی ازاین افراد آورده است (حسینی ، ج ۱، ص ۱۰ – ۱۳) .

حرعاملی دردیارخود دروس اولیه را نزد پدروعمو ودایی وکسانی که ازاعضای خاندان پدری ومادری ونیزازمشایخ دیگری فرا گرفت ودرفقه وحدیث وادبیات عرب وجزآن بسیارتوانا شد . وی درخودنوشتی اززندگی نامه اش ازسفربه جبع یاد کرده است که درآن جا ازکسانی چون حسین بن حسن ظهیری فقه ونحوآموخت و نخستین اجازۀ روایت خود را ازهمین استاد در۱۰۵۱ق گرفت (حرعاملی ، وسائل الشیعه ، ج ۳۰ ، ص ۱۷۰) . در۱۰۷۳ ق به عراق سفرکرد وازهمان جا برای زیارت امام رضا (ع) راهی ایران شد وتا آخرعمردرهمان جا ماندگارشد (خوانساری ، ج ۷ ، ص ۹۳ – ۹۵ ؛ برای شاگردان مروه ، ص ۹۸ – ۹۹) .

حرّعاملی نیمۀ دوم زندگی خود ، دروۀ شکوفایی علمی ، را درایران گذراند . دراین دوره به ترتیب درسال های ۱۰۸۷ و ۱۰۸۸ ق به مکه سفرزیارتی کرد وسپس به ایران برگشت . حضوراودرایران با برخی سفرهای داخلی وخارجی همراه بود ؛ دوبار سفربه عتبات ومسافرت هایی داخلی وازجمله سفری به اصفهان که درآن با علامه مجلسی ملاقات کرد (حرعاملی ، امل الآمل ، ج ۱، ص ۱۴۲) . درملاقانی با شاه ایران ، مورد احترام اوقرارگرفت وشاه اورا به شیخ الاسلامی وقاضی القضائی خراسان منصوب کرد (امین ، همان جا ؛ جعفریان ، ج ۲ ، ص ۷۱۲) . حرعاملی ، پس ازحدود ۳۰ سال زندگی درایران ، درمشهد مقدس ازدنیا رفت وپیکراورا درجوارحرم امام رضا (ع) به خاک سپردند (امین ، ج ۹ ، ص ۱۶۷) .

حرعاملی درکناراندیشمندانی چون فیض کاشانی وملا یوسف بحرانی ، با اتخاذ روشی میانه بین اندیشۀ اصولی واخباری ، به تسامح علمی قائل بود (مهاجر ، ص ۲۰۱- ۲۰۳) . او ، درمقام یکی ازمؤلفان اثرگذاراین قرن ، آثارخود را برمبنای همین اندیشه تدوین کرده است . کتاب اثرگذاری چون وسائل الشیعه ، که مجموعه ای ازروایات و احادیث معصومان (ع) درمباحث  فقهی است . فارغ ازجایگاه ارزشمند آن درمیان آثارمتأخرامامی وتأثیرآن درآثارپسین ازآن رو که مؤلف آن راهی میانه برگزیده ، ازاهمیت بسیاری برخورداراست (حرعاملی ، وسائل الشیعه ، ج ۳۰ ص ۲۶۷ – ۲۸۰) . حرعاملی انىیشمندانی اخباری مسلک بود ومیانه روی اونیزازهمین دریچه بود که بازتاب آن را می توان دربرخی آثاراومشاهده کرد .

رویکرد وی در مباحث مربوط به واجبات و محرمات در کتاب بدایه الهدایه ، به رغم اختصار ، بسیار مهم است . و مبتنی بر اندیشۀ محافل اخباری است . بحرانی ، همعصر و هم اندیشۀ حر ، در حدائق الناضره بسیاری از آرای او در موارد گوناگون را از همین اثر استخراج و بدان استشهاد کرده است (بحرانی ، ج ۲ ، ص ۵ ، ۳۴۹) . اهمیت این کتاب در عصر مؤلف نیز چندان بوده که به قلم محمد مراد بن محمد صادق کشمیری (زنده در۱۰۹۸ق) ترجمه شده است (مدرسی طباطبایی ، ص ۲۵۷ – ۲۵۹ ؛ جعفریان ، ج ۳ ، ص ۱۱۲۷) .

از دیگر آثار وی ، که حول محور یکی از مباحث داغ عصر تألیف شده ، رساله ای در تقلید از میت است (آقا بزرگ طهرانی ، الذریعه ، ج ۴ ، ص ۳۹۳) . در مباحث اصولی ، وی الفصول المهمه فی اصول الائمه را تألیف کرد و ، چنان که خود در مقدمۀ اثرش توضیح داده ، در آن ، افزون بر اختصاص بخشی به کلیات ابواب فقه ، اصول اعتقادی و سپس اصول فقه را گرد آورده است (حرعاملی ، ج ۱، ص ۷۷ – ۸۱) . از آثار فقهی او باید به تک نگارهایی در زمینۀ زکات و مواریث هم اشاره کرد که در قالب نظم تدوین شده اند) همو ، امل الآمل ، ج ۱، ص ۱۴۵) .

موضوع امامت دوازده گانه (ع) و مبحث غیبت از دغدغه های حرعاملی بود و جای بسی تأمل دارد که همۀ آثار او تبوبی بر اساس عدد دوازده است (همان ، ص ۱۴۴) . وی تعمد داشته که در ابواب و فصول کتاب هایش این عدد خاص ، که بی شک اشاره به امامان دوازده گانه دارد ، لحاظ شود . او در مسیر تثبیت برخی آرای امامی و موضع گیری در برابر برخی طعنه های مخالفان دست به تألیفاتی زد که از منظرشکلی بر باب بندی و فصول دوازده گانه مبتنی است ؛ مانند الاثنی عشریه فى الرد على الصوفیه .

دربازگشت سخن به تألیفات ماندگار و خاص حرعاملی ، علاوه بر وسائل الشیعه باید به دو اثر دیگر او توجه کرد . نخست در زمینۀ آثار حدیثی اثر مهم الجواهرالسنیه فی الاحادیث القدسیه شایان ذکراست که نخستین اثرگرد آوری شده در بارۀ احادیث قدسی در محافل شیعی است که این را حرعاملی خود نیز بیان داشته است (حرعاملی ، الجواهر ، ص ۳ – ۴) . از مصادیق این اثر وارد کردن مباحثی در زمینه هایی مانند

اثبات امامت وروایات مربوط به حضرت مهدی (عج) درمجموعۀ احادیث قدسی است (همان ، ص ۲۰۱) واین که احادیث قدسی برامامان معصوم (ع) هم می تواند القا شود (همان ، ص ۳۱۵) . پس ازآن ، درزمینۀ علم رجال ، کتاب رجالی اومعروف به امل الآمل ازکارهای مهم اوست . پس ازچند قرن رکود رجال نویسی شیعی درسطح تواریخ محلی و درسطح عام ، حرنخستین کسی است که دراین زمینه آغازبه کار کرد .او ، با تقسیم بندی اثرخود به دوبخش محلی وعام ، بخش نخست را درذکراسامی عالمان جبل عامل امل الآمل فی علماء جبل عامل نام نهاد وبخش دوم را تذکره المتبحرین فى علماء المتأخرین نامید (همو ، امل الآمل ، ج ۱، ص ۳) . این اثرنه تنها منبع ومأخذ اصلی بسیاری ازآثارپسین شد ، بلکه خود سبب جلب توجه عالمان نویسندگان به این نوع ازتألیف شد آنچه تأسی حرعاملی ازپیشینیان یاد شد مخصوصاً دربررسی طرق روایی وزنجیرۀ اسانید اودیده می شود (همو ، وسائل الشیعه ، ج ۳۰ ، ص ۱۷۰) .

پی نوشت ها:

مجلسی ، محمد باقر(۱۴۰۳ق) . بحارالانوار ، بیروت ، ج ۱، ۱۰ ، ۳۴ ، ۵۷ ، ۹۰ ، ۱۰۰ ، ۱۰۲ ، ۱۰۴ ، ۱۰۶ .

آقا بزرگ طهرانی ، محمد محسن (۱۹۸۳) . الذریعه الى تصانیف الشیعه ، بیروت .

حسینی ، احمد، تلامذ مجلسی، قم.

حرعاملی ، محمد (بی تا) . وسائل الشیعه  ، به کوشش ابوالحسن شعرانی  ، بیروت  ، داراحیاء التراث العربى.

خوانساری ، محمد باقر(بی تا) . روضات الجنات ، به کوشش اسدالله اسماعیلیان ، تهران.

حرعاملی ، محمد (۱۳۸۵ق) . امل الآمل ، به کوشش احمد حسینی ، بغداد .

امین ، محسن (بی تا) . اعیان الشیعه ، بیروت ، دارالتعارف للمطبوعات .

 مدرسی طباطبایی ، سید حسین، میراث مکتوب شیعه، تهران.

منبع: نقش شیعه در فرهنگ و تمدن اسلام و ایران.