حدیث «اللهم ادر الحق مع علي حيث ما دار» در متون اهل سنت

یکی از اوصاف امام این است که امام باید مدار حق باشد یعنی هیچ گاه از حق دور نشده و از اسلام و آموزه های آن فاصله نگیرد. این شاخصه در امامان شیعه و از جمله امام علی علیه اسلام موجود است. یکی از احادیثی که این وصف را برای امام علی علیه السلام ثابت می کند حدیث «اللهم ادر الحق مع علي حيث ما دار» است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در مقام دعا از خداوند متعال برای علی علیه السلام خواسته است. این حدیث در متون اهل سنت به صورت گسترده منعکس شده است که به آنها اشاره می شود:

در سنن ترمذي (كتاب المناقب) در وصف حضرت اميرالمؤمنين علي بن ابيطالب‏-عليه السلام- احاديث صحيح و معتبري آمده است، از جمله همين حديث شريف است كه رسول اللّه(ص) فرمود: «رحم اللّهُ عليّاً اللّهم ادر الحقّ معه حديث دار»[1]

حاكم نيشابوري در كتاب معروف «المستدرك علي الصحيحين» اين حديث را آورده و اضافه نموده است كه: «هذا حديثٌ صحيحٌ علي شرط مسلم»[2] يعني اين حديث واجد شرايطي است كه مُسلم در صحيح بودن يك حديث شرط مي ‏داند. لكن مُسلم اين حديث را نقل نكرده است!![3] اينكه چرا نقل نكرده دلايلي دارد كه جاي ذكر آن اينجا نيست به هر حال علت ذكر نكردن، كذب بودن حديث نيست.

در جاي ديگر حاكم، حديثي را نزديك به همين مضمون نقل كرده و اضافه كرده است كه «هذه الاحاديث ثلاثة كلّها صحيحة علي شرط الشيخين و لم يخرجاه» يعني اين سه حديث كه همه صحيح و معتبر و واجد شرايط صحت نزد مسلم و بخاري هستند اما اين دو نفر آنها را ذكر نكرده اند.

فخر رازي در كتاب تفسير كبير آورده است كه: «امّا انّ علي بن ابيطالب-‏عليه السلام- كان يجهر بالتسمية فقد ثبت بالتواتر: و من اقتدي في دينه بعلي بن ابيطالب‏-عليه السلام- فقد اهتدي قال: و الدليل عليه قوله ـ يعني النبي-‏صلي الله عليه وآله ـ اللّهم ادر الحق مع علي حيث دار» «اين كه حضرت علي بسم الله الرحمن الرحيم را در نماز بلند مي‏ خوانده به تواتر نقل شده است و هر كسي در دين خود از علي-‏عليه السلام- پيروي كند هدايت شده است، و دليل آن حديث پيامبر است كه فرمود: خدايا حق را بر مدار علي قرار بده»

و حدود شش صفحه بعد مي ‏گويد: «و من اتخذ عليّاً اماماً لدينه فقد استمسك بالعروة الوثقي في دينه و نفسه»[4] «هر كسي علي را پيشواي خود در مسايل دينش قرار دهد، به عروة الوثقي تسمك جسته است».

علي بن برهان الدين حلبي در كتاب انسان العيون معروف به سيره حلبي بعد از اينكه داستان غدير خم را به سند معتبر نقل مي ‏كند كه پيامبر- صلي الله عليه وآله- اميرالمؤمنين علي بن ابيطالب را به امامت و ولايت معرفي كردند و در حق او دعاهاي متعددي نمودند، همين حديث مورد بحث را نقل مي‏ كند: «و ادر الحق معه حيث دار» و تصريح مي ‏كند كه: «هذا حديث صحيح ورد باسانيد صحاح و حسان و لا التفات لمن قدح في صحته…» [5]

حافظ شيرويه ديلمي در كتاب فردوس الاخبار حديث مورد بحث را با همين الفاظ نقل كرده است. [6]

علامه مرتضي فيروزآبادي در كتاب فضايل الخمسه عين همين حديث را از سنن ترمذي و مستدرك حاكم و مضمون حديث را از الصواعق المحرقه ابن حجر هیتمی نقل مي ‏كند. [7]

در ادامه به چند نمونه از منابعي اشاره مي‏ كنيم كه احاديثي را آورده ‏اند كه همان مفاد و معني حديث مورد بحث را در بر دارند.

1 . شيخ مؤمن شبلنجي در اثر معروفش كه مورد قبول علماء اسلام است از امّ سلمه نقل مي‏ كند كه پيامبرصلي الله عليه وآله فرمودند: «علي مع القرآن و القرآن مع علي لا يفترقان حتي يردا علي الحوض» «علي با قرآن است و قرآن با علي و جدا نمي‏ شوند تا در حوض بر من وارد شوند».

همين حديث را به كتاب الاوسط طبراني و كنز العمال متقي هندي و كشف الظنون آدرس مي ‏دهد، و بعد از ذكر پاره‏اي از فضائل علي‏- عليه السلام– عبارتي دارد كه حكايت از روح تحقيق و انصاف او مي ‏كند، مي گويد: بيان تفصيلي فضايل علي‏- عليه السلام- باب واسعي مي‏ خواهد كه احتياج به مجلات متعدد دارد و به همين خاطر امام احمد بن حنبل و قاضي اسماعيل بن اسحاق و ابو علي نيشابوري و نسائي گفته ‏اند: نسبت به فضايل هيچ صحابي به اندازه فضايل علي‏- عليه السلام- روايت وارد نشده است. [8]

علامه حافظ محب الدين طبري نقل مي ‏كند كه پيامبرصلي الله عليه وآله در مورد علي‏-عليه السلام- فرمود: «انت الصديق الاكبر و انت الفاروق الذي يفرق بين الحق و الباطل…» [9]

3 . خطيب بغدادي، علامه سيد مرتضي فيروزآبادي و علماي متعددي، دو حديث بالا را نقل كرده ‏اند.

شكي نيست كه قرآن مجيد مدار حق است و حق بر محور قرآن مي‏ چرخد و بر اساس اين روايات علي‏- عليه السلام- همراه قرآن است و هرگز از قرآن جدا شدني نيست. و فارق بين حق و باطل است. پس آيا اين چيزي غير از حق مداري علي‏- عليه السلام- است؟ اگر حق حول قرآن مي‏ چرخد، حول علي‏- عليه السلام- هم مي‏ چرخد. چون علي، همواره با قرآن است.

پی نوشت ها:

[1] . ابي عيسي محمد بن عيسي بن سورة، الجامع الصحيح و هو سنن الترمذي، ج 5، ص 633، حديث 3714،  تحقيق و شرح احمد بن محمد شاكر، بيروت ـ كتاب المناقب.

[2] .  حاکم نيشابوري ، المستدرك علي الصحيحين، ج 3، ص 124، تذيل حافظ ذهبي، بيروت، دار المعرفة؛ كتاب معرفة الصحابة.

[3] . همان، ص 119.

[4] . فخر رازي، تفسير كبير، چاپ سوم، ج 1، ص 205، ذيل تفسير سوره حمد.

[5] . حلبي، علي بن برهان الدين، انسان العيون، السيرة الحلبية، بيروت، دار المعرفة، ج 3، ص 336.

[6] . حافظ شيرويه بن شهردار بن شيرويه ديلمي، فردوس الاخبار، همراه با تسديد القوس، تأليف حافظ بن حجر عسقلاني و مسند الفردوس، تأليف ابي منصور ديلمي، دار الكتب العربي، بيروت، چاپ اول، 1407ه‍ ، ج 2، ص 390، ح 3050.

[7] . حسيني فيروزآبادي، سيد مرتضي، فضايل الخمسه من الصحاح السته، بيروت، مؤسسه الاعلمي للمطبوعات، ج 2، ص 59 به نقل از صواعق محرقه ابن حجر، ص 75.

[8] . مؤمن بن حسن ابن مؤمن شبلنجي، نور الابصار في مناقب آل بيت النبي المختار، منشورات محمد علي بيضون، بيروت، دار الكتب العلمية، چاپ اول، 1418ه‍ ، ص 122.

[9] . حافظ محب الدين احمد بن عبدالله طبري، ذخائر العقبي في مناقب ذوي القربي، قاهره، مكتبة القدس، ص 56.

نویسنده: حمیدالله رفیعی