جواز جمع نماز ظهر و عصر و نیز نماز مغرب و عشائ در متون اهل سنت

 یکی از اموری که بر شیعه خرده گرفته می شود، جمع بین دو نماز ظهر و عصر و نماز مغرب و عشا است. شیعیان بر طبق دستور شرع مقدس این عمل ر انجام می دهند هرچند خواندن این نمازها در اوقات خود فضیلت خاصی دارند ولی در عین حال خواندن آنها بدون ایجاد فاصله زمان نیز جایز می باشد. شیعیان جمع بین نماز ها را بدون استناد به منبع شرع انجام نمی دهند بلکه جمع بین دو نماز ظهر و عصر و نیز دو نماز مغرب و عشاء توسط پیامبر اسلام(ص) در کتابهای متعدد اهل سنت آمده است و ما به ذکر سند آن از دو کتاب معتبر اهل سنت بسنده می کنیم:

در صحیح بخاری که از معتبرترین کتابهای حدیثی اهل سنت می باشد دو باب یکی در باره جمع نمازهای ظهر و عصر و دیگری در باره جمع نمازهای مغرب و عشاء باز شده است. ما برای اهمیت مسئله متن عربی این احادیث را به صورت کامل می آوریم:

  1. بَاب الْجَمْعِ بین الصَّلَاتَیْنِ بِعَرَفَهَ وکان بن عُمَرَ رضی الله عنهما إذا فَاتَتْهُ الصَّلَاهُ مع الْإِمَامِ جَمَعَ بَیْنَهُمَا: در ذیل این باب یک حدیث اینگونه نقل شده است: «و قال اللَّیْثُ حدثنی عُقَیْلٌ عن بن شِهَابٍ قال أخبرنی سَالِمٌ أَنَّ الْحَجَّاجَ بن یُوسُفَ عَامَ نَزَلَ بِابْنِ الزُّبَیْرِ رضی الله عنهما سَأَلَ عَبْدَ اللَّهِ رضی الله عنه کَیْفَ تَصْنَعُ فی الْمَوْقِفِ یوم عَرَفَهَ فقال سَالِمٌ إن کُنْتَ تُرِیدُ السُّنَّهَ فَهَجِّرْ بِالصَّلَاهِ یوم عَرَفَهَ فقال عبد اللَّهِ بن عُمَرَ صَدَقَ إِنَّهُمْ کَانُوا یَجْمَعُونَ بین الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ فی السُّنَّهِ فقلت لِسَالِمٍ أَفَعَلَ ذلک رسول اللَّهِ (ص) فقال سَالِمٌ وَهَلْ تَتَّبِعُونَ فی ذلک إلا سُنَّتَهُ»[۱]
    این حدیث از عبدالله بن عمر نقل شده است. که در آخر آن می گوید پیامبر اسلام (ص) در عرفه بین نمازهای ظهر و عصر جمع می کردند. و لذا عبدالله عمر هنگامی که یکی از نمازها را در جماعت از دست می داد بین دو نماز جمع می کرد.

۲.بَاب الْجَمْعِ بین الصَّلَاتَیْنِ بِالْمُزْدَلِفَهِ: در ذیل این باب نیز یک حدیث ذکر شده است که پیامبر اسلام در مزدلفه بین نماز مغرب و عشاء جمع می کردند که متن آن اینست: «حدثنا عبد اللَّهِ بن یُوسُفَ أخبرنا مَالِکٌ عن مُوسَی بن عُقْبَهَ عن کُرَیْبٍ عن أُسَامَهَ بن زَیْدٍ رضی الله عنهما أَنَّهُ سَمِعَهُ یقول دَفَعَ رسول اللَّهِ (ص) من عَرَفَهَ فَنَزَلَ الشِّعْبَ فَبَالَ ثُمَّ تَوَضَّأَ ولم یُسْبِغْ الْوُضُوءَ فقلت له الصَّلَاهُ فقال الصَّلَاهُ أَمَامَکَ فَجَاءَ الْمُزْدَلِفَهَ فَتَوَضَّأَ فَأَسْبَغَ ثُمَّ أُقِیمَتْ الصَّلَاهُ فَصَلَّی الْمَغْرِبَ ثُمَّ أَنَاخَ کُلُّ إِنْسَانٍ بَعِیرَهُ فی مَنْزِلِهِ ثُمَّ أُقِیمَتْ الصَّلَاهُ فَصَلَّی ولم یُصَلِّ بَیْنَهُمَا»[۲] در این روایت که از زبان اسامه بن زید نقل شده آمده است هنگامی که رسول خدا(ص) از عرفه وارد شعب شد بعد از رفع حاجت به وضو گرفتن شروع کرد ولی آن را تا آخر انجام نداد و من عرض کردم وقت نماز است فرمود نماز در پیش رو است سپس به مزدلفه آمد آنجا وضو گرفت سپس نماز مغرب را اقامه کرد و پس از آن هر که شتران شان را در جاهایش خوابانید و سپس بلا فاصله نماز عشا را اقامه کرد و در بین آنها نمازی دیگری نخواندند.

ممکن است کسی بگوید که این جمعها فقط در عرفه و مزدلفه جایز است اما در صحیح مسلم یکی دیگر از کتابهای معتبر حدیثی اهل سنت دو باب در باره جمع بین صلاتین وجود دارد که یکی در حال سفر و دیگری در حال حضر می باشد که هیچ رببطی به عرفه و مزدله ندارند.

  1. بَاب جَوَازِ الْجَمْعِ بین الصَّلَاتَیْنِ فی السَّفَرِ: در ذیل این باب چندین حدیث به شماره های ۷۰۳ و ۷۰۴ و ۷۰۵درج شده که همگی با اتفاق می گویند که پیامبر خدا در حال سفر بین نمازهای مغرب و عشاء و نیز ظهر و عصر جمع می کردند. وما متن عربی برخی از آنها را اینجا می آوریم: «حدثنا یحیی بن یحیی قال قرأت علی مَالِکٍ عن نَافِعٍ عن بن عُمَرَ قال کان رسول اللَّهِ(ص) إذا عَجِلَ بِهِ السَّیْرُ جَمَعَ بین الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ» یعنی رسول خدا(ص) هنگامی که در سفر عجله داشتند بین نماز مغرب و عشا جمع می کردند.

«و حدثنی عَمْرٌو النَّاقِدُ حدثنا شَبَابَهُ بن سَوَّارٍ المدائنی حدثنا لَیْثُ بن سَعْدٍ عن عُقَیْلِ بن خَالِدٍ عن الزُّهْرِیِّ عن أَنَسٍ قال کان النبی (ص) إذا أَرَادَ أَنْ یَجْمَعَ بین الصَّلَاتَیْنِ فی السَّفَرِ أَخَّرَ الظُّهْرَ حتی یَدْخُلَ أَوَّلُ وَقْتِ الْعَصْرِ ثُمَّ یَجْمَعُ بَیْنَهُمَا» یعنی هنگامی که رسول خدا (ص) می خواست در سفر بین دو نماز جمع کند نماز ظهر را تا اول وقت عصر به تأخیر می انداخت و سپس بین آنها جمع می کرد.

«و حدثنی أبو الطَّاهِرِ وَعَمْرُو بن سَوَّادٍ قالا أخبرنا بن وَهْبٍ حدثنی جَابِرُ بن إسماعیل عن عُقَیْلٍ عن بن شِهَابٍ عن أَنَسٍ عن النبی (ص)إذا عَجِلَ علیه السَّفَرُ یُؤَخِّرُ الظُّهْرَ إلی أَوَّلِ وَقْتِ الْعَصْرِ فَیَجْمَعُ بَیْنَهُمَا وَ یُؤَخِّرُ الْمَغْرِبَ حتی یَجْمَعَ بَیْنَهَا وَ بَیْنَ الْعِشَاءِ حین یَغِیبُ الشَّفَقُ»[۳] یعنی هنگامی که رسول الله (ص) در سفر عجله داشت ظهر را تا اول وقت عصر به تاخیر می انداخت و سپس بین آنها جمع می کرد و مغرب را نیز به تاخیر می انداخت تا بین آن و نماز عشا جمع کند.

  1. بَاب الْجَمْعِ بین الصَّلَاتَیْنِ فی الْحَضَرِ : این باب در باره جواز جمع بین نمازهای ظهر و عصر و مغرب و عشاء در غیر سفر می باشد که توسط رسول خدا(ص) انجام گرفته است. در ذیل این باب ۹ حدیث با شماره های ۷۰۵ و ۷۰۶ذکر شده است[۴] که ما برای نمونه چهار حدیث را نقل می کنیم:

الف) «حدثنا یحیی بن یحیی قال قرأت علی مَالِکٍ عن أبی الزُّبَیْرِ عن سَعِیدِ بن جُبَیْرٍ عن بن عَبَّاسٍ قام صلی رسول اللَّهِ (ص) الظُّهْرَ و َالْعَصْرَ جمیعا و َالْمَغْرِبَ وَ الْعِشَاءَ جمیعا فی غَیْرِ خَوْفٍ و لا سَفَرٍ». یعنی از ابن عباس نقل شده که پیامبر اسلام(ص) نماز ظهر و عصر را و نماز مغرب و عشا را بدون خوف و بدون سفر باهم اقامه نمود.
ب) «وحدثنا أَحْمَدُ بن یُونُسَ وَعَوْنُ بن سَلَّامٍ جمیعا عن زُهَیْرٍ قال بن یُونُسَ حدثنا زُهَیْرٌ حدثنا أبو الزُّبَیْرِ عن سَعِیدِ بن جُبَیْرٍ عن بن عَبَّاسٍ قام صلی رسول اللَّهِ (ص) الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جمیعا بِالْمَدِینَهِ فی غَیْرِ خَوْفٍ و لا سَفَرٍ قال أبو الزُّبَیْرِ فَسَأَلْتُ سَعِیدًا لِمَ فَعَلَ ذلک فقال سَأَلْتُ بن عَبَّاسٍ کما سَأَلْتَنِی فقال أَرَادَ أَنْ لَا یُحْرِجَ أَحَدًا من أُمَّتِهِ». رسول خدا(ص) نماز ظهر و عصر را در مدینه بدون خوف و بدون سفر یکجا خواند. ابوزبیر گفت که از سعید راوی حدیث پرسیدم چرا چنین کرد سعید گفت همین سوال را از ابن عباس کردم او در جواب گفت: پیامبر خواسته است که بر هیچ یکی از امتش حرجی نباشد.

ج) «وحدثنا یحیی بن حَبِیبٍ الْحَارِثِیُّ حدثنا خَالِدٌ یَعْنِی بن الْحَارِثِ حدثنا قُرَّهُ حدثنا أبو الزُّبَیْرِ حدثنا سَعِیدُ بن جُبَیْرٍ حدثنا بن عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (ص) جَمَعَ بین الصَّلَاهِ فی سَفْرَهٍ سَافَرَهَا فی غَزْوَهِ تَبُوکَ فَجَمَعَ بین الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَالْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ قال سَعِیدٌ فقلت لابن عَبَّاسٍ ما حَمَلَهُ علی ذلک قال أَرَادَ أَنْ لَا یُحْرِجَ أُمَّتَهُ».
۴.«وحدثنا أبو بَکْرِ بن أبی شَیْبَهَ وأبو کُرَیْبٍ قالا حدثنا أبو مُعَاوِیَهَ ح وحدثنا أبو کُرَیْبٍ وأبو سَعِیدٍ الْأَشَجُّ واللفظ لِأَبِی کُرَیْبٍ قالا حدثنا وَکِیعٌ کلاهما عن الْأَعْمَشِ عن حَبِیبِ بن أبی ثَابِتٍ عن سَعِیدِ بن جُبَیْرٍ عن بن عَبَّاسٍ قال جَمَعَ رسول اللَّهِ (ص) بین الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَالْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِالْمَدِینَهِ فی غَیْرِ خَوْفٍ ولا مَطَرٍ فی حدیث وَکِیعٍ قال قلت لابن عَبَّاسٍ لِمَ فَعَلَ ذلک قال کَیْ لَا یُحْرِجَ أُمَّتَهُ وفی حدیث أبی مُعَاوِیَهَ قِیلَ لابن عَبَّاسٍ ما أَرَادَ إلی ذلک قال أَرَادَ أَنْ لَا یُحْرِجَ أُمَّتَهُ»

ملاحظه می شود که در این احادیث جمع بین نمازهای ظهر و عصر ، مغرب و عشاء در حضر و غیر سفر و بدون هیچ عذری از طرف رسول خدا برای امتش جایز شده و فلسفه آن هم به روشنی ذکر گردیده که رسول خدا(ص) جمع بین صلاتین رابرای اینکه امتش به حرج نیافتد جایز نموده است.

[۱] . محمد بن اسماعیل بخاری، صحیح بخاری، بیروت، دار ابن کثیر، سوم، ۱۴۰۷ق، حدیث ۱۵۷۹،ج۲ص۵۹۸.

[۲] . صحیح بخاری، حدیث ۱۵۸۸، ج۲ص۶۰۱.

[۳] . رک: مسلم بن حجاج نیشابوری، صحیح مسلم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ج۱ص ۴۸۸-۴۸۹.

[۴] . رک:صحیح مسلم،ج۱، ص۴۸۹-۴۹۱.