جرجى زيدان

کتاب سترگ تاریخ تمدن اسلام نوشته ی جرجی زیدان،مشهورترین و معتبرترین کتاب در شناخت تاریخ تمدن اسلامی است و بهترین و بزرگترین اثر نویسنده اش که در 1116 صفحه توسط انتشارات امیر کبیر به چاپ رسیده است.این کتاب شامل 5 جلد و قسمت است که در هر قسمت به یک موضوع خاص از تمدن اسلامی می پردازد.
جلد اول :تمدن و اوضاع مردم عرب پیش از اسلام تا ظهور اسلام و کمى قبل از آن، حکومت عرب در دوره جاهلیت، اوضاع کعبه و قریش تا ظهور اسلام، چگونگى دعوت اسلام، انتشار اسلام، فتوحات اسلامى، خلفاى اموى، خلفاى عباسى، خلفاى اندلس، خلفاى فاطمى و غیره.
جلد دوم:ثروت مملکت اسلامى، ثروت رجال دولتى و خلفاى اسلام، موجبات پیدایش آن ثروتها و از دست رفتن آن، ثروت اهالى شهرها و ده‏ها.
جلد سوم:علوم و ادبیات عرب و علوم و ادبیات اسلامى، علوم و ادبیات بیگانه، مدرسه‏ ها و کتابخانه‏ هاى اسلامى.
جلد چهارم:سیاست هاى دولت هاى اسلامى، وضع حکومت خلفاى راشدین، امویان، عباسیان، امویان اندلس، فاطمیان و سیاست هر یک در تحکیم مبانى فرمانروایى و رفتار آنان با مردم.
جلد پنجم:نظامات اجتماعى و طبقات مردم و عادات و رسوم اجتماعى و زندگى خانوادگى و تمدن و تجمل و آثار عمران در ممالک و شهرها و دستگاه فرمانروایان اسلامى.

سخن ناشر

ریشه‌هاى تاریخى شرق‌شناسى و توجه مغرب‌زمین به فرهنگ و تمدن شرق، خاصه کشورهاى اسلامى، به قرن هفدهم میلادى، یعنى دوره گسترش ناگهانى سرمایه‌دارى تجارى اروپا بازمى‌گردد. درست از آن هنگام که سوداگران اروپایى به اندیشه سلطه بر بازار تجارى شرق افتادند، کوششى نسبتا جدى و گسترده، براى شناخت و معرفت بر احوال و خصایص قومى، ملى و مذهبى شهروندان شرق را نیز آغاز کردند.
علاقه به چنین معرفتى براى بازرگانان اروپایى و دربارهاى حامى ایشان، به دلیل تفنن و گرایش هاى علمى نبود، بلکه ریشه در تداوم و تعمیق سیاست هاى تجارى و استعمارى آنان داشت. مطالعه آثار تألیفى در باب مشرق‌زمین و بخصوص شرق اسلامى، نشان مى‌دهد که دانشمندان اروپایى که عمدتا ابزار پژوهشى سوداگران مغرب‌زمین بودند، تقریبا در همه زمینه‌هاى مربوط به جوامع اسلامى، به تحقیق و تفحص و تألیف پرداخته‌اند، تا از طریق این آثار به سوداگران اروپایى، روش صحیح پیوند با مسلمین را بیاموزند و با بهره‌گیرى از سنن و فرهنگ و تمدن ایشان مناسبات خویش را هرچه دقیق‌تر و هوشیارانه‌تر تعقیب نمایند.
على‌رغم مبانى مغرضانه پژوهش هاى شرق‌شناسى و اسلام‌شناسى، نمى‌توان دو نکته اساسى را در این راستا نادیده گرفت:نخست آنکه، این پژوهش ها به دلیل دقت و توجه فراوانى که در برخى از آنها بکار رفته است، مى‌تواند براى محققان خودى نیز مفید و سودمند باشد، و دیگر اینکه در میان آثار مربوط به شرق‌شناسى و اسلام‌شناسى، هستند آثارى که مؤلفان ایشان نه در راستاى خدمت به مغرب‌زمینیان، بلکه به لحاظ علاقه‌اى که به دلایل خاصى به مشرق و مسلمانان داشته‌اند به وادى تحقیق و تألیف در این زمینه افتاده‌اند.
«تاریخ تمدن اسلام» ، اثر جرجى زیدان، نویسنده مسیحى، یکى از همین آثارى محسوب مى‌شود که عمدتا با انگیزه‌هاى مثبت و مبتنى بر تعهد پژوهشى و تحقیقى تألیف گردیده است. با اینکه این اثر نسبتا قدیمى است و سالها از زمان تألیف آن مى‌گذرد و نیز اینکه پس از انتشار این اثر، تألیفات عدیده تازه‌اى درباره فرهنگ و تمدن اسلامى نوشته شده است؛ اما به دلیل گستردگى و عمق پژوهش هاى جرجى زیدان و همچنین گستردگى منابع پژوهشى او، این اثر هنوز نیز از بسیارى از آثار بعدى در این زمینه بهتر و خواندنى‌تر است.
این کتاب تاکنون به زبانهاى مختلف ترجمه شده است:پرفسور مارگلیوث، استاد عربى آکسفورد، به انگلیسى و پرفسور افوکاتو اسحق در تونس به فرانسه و در امرتسد هند شیخ غلام محمد مدیر روزنامه «وکیل» به زبان اردو و استاد زکى بک مفاخر در استانبول به ترکى.در ایران نیز بخش هایى از این کتاب، قبل از ترجمه کامل آن، ترجمه شده بود-چنانکه جرجى زیدان در مقدمه جلد دوم همین کتاب مى‌نویسد: «فروغى خان ذکاء الملک» [مقصود میرزا محمد حسین ذکاء الملک است]ترجمه جلد اول را در مجله «تربیت» شروع نموده، ولى ظاهرا آن ترجمه به اتمام نرسیده است.

تا آنکه در سال  ١٣٢٩  هجرى قمرى ترجمۀ جلد اول اثر مزبور توسط عبد الحسین قاجار در  ١٩٢  صفحه به قطع بزرگ در چاپخانۀ «حبل المتین» تهران به طبع رسید و پس از آن در سال  ١٣۴٣  هجرى قمرى ( ١٣٠۴  شمسى) ترجمۀ جلد دوم توسط میرزا ابراهیم قمى (از نمایندگان مجلس شوراى ملى) انتشار یافت و از ترجمه و انتشار دیگر مجلدات کتاب خبرى نشد.
تا اینکه در سال  ١٣٣٣  ه‍. ش. مرحوم على جواهر کلام توانست ترجمۀ کامل این اثر سودمند، یعنى تمامى پنج جلد «تاریخ تمدن اسلام» را از عربى به فارسى ترجمه کند. از جمله مزایاى ترجمۀ فارسى کتاب اینکه اصل عربى کتاب بیش از پانزده تصویر نداشت، اما براى اینکه ترجمه فارسى آن از هرجهت کامل و آراسته باشد، تعداد تصاویر به بیش از ده برابر یعنى به  ١۵٧  عدد افزایش یافت.
آنچه، بر اهمیت و ارزش کتاب مى‌افزاید، روح انصاف و واقع‌بینى نویسنده در اعتراف به برخى از ارزشهاى اسلامى و یا مسائل مربوط به فرهنگ و تمدن اسلامى است. در سراسر کتاب موارد عدیده‌اى مى‌توان یافت که جرجى زیدان، علیرغم تفاوت دیانتش با مسلمانان به ارزش هایى که ایشان در گستره تاریخ و تمدن بشرى آفریده‌اند، اعتراف مى‌کند.

مقدمۀ مؤلف

شکى نیست که تاریخ اسلام یکى از مهمترین تواریخ عمومى جهان میباشد. زیرا تاریخ مزبور عبارت از تاریخ تمدن سراسر جهان در قرون وسطى است و یا بهتر بگوئیم تاریخ اسلام مانند حلقه‌اى است که تاریخ دنیاى قدیم را بتاریخ جدید وصل میکند. از تاریخ اسلام، تمدن جدید سرزده و تمدن دنیاى قدیم بآن پایان یافته است.
سالها بود که ما بمطالعۀ تاریخ اسلام مشغول بودیم و همینکه از امور مجلۀ الهلال فارغ میشدیم بتاریخ اسلام میپرداختیم و بر حقایق تاریخى اسلام تعلیق و حاشیه مینگاشتیم و یادداشت میکردیم باین امید که تاریخ مفصلى در آن باره بنویسیم. مکرر در مکرر نیت خود را در آن خصوص اعلام داشتیم و هنوز هم با یارى خداوند بهمان عزم و نیت هستیم.
ما معتقد بوده و هستیم که خوانندگان عرب‌زبان (مسلک و مذهبشان هرچه باشد) بمطالعه و انتشار تاریخ اسلام نیازمند میباشند زیرا تاریخ اسلام عبارت از تاریخ زبان و ملت و ممالک آنان میباشد بلکه تاریخ اسلام چیزى جز تاریخ تمدن و آداب و عادات ملل عرب‌زبان نمی باشد و نظر بهمان عقیده، هرموقع که فرصتى بدست میآمد مطالبى از تاریخ اسلام با تناسب موقع و زمان منتشر میساختیم و اذهان عمومى را با درنظر گرفتن اختلاف طبقاتى و تفاوت مراتب علم و فهم آنها براى شنیدن و خواندن تاریخ اسلام آماده میکردیم.
نشریات مزبور عبارت از داستان هائى بود که از تاریخ اسلام ساخته‌وپرداخته ما بود و ضمیمۀ مجلۀ الهلال انتشار می یافت مخصوصا ما حقایق تاریخى اسلام را بصورت داستان منتشر می کردیم تا مطالعۀ آن آسان باشد چون براى عامۀ مردم مطالعۀ حقایق تاریخى خستگى‌آور می باشد، بخصوص در ممالک عربى که علم و تمدن دوران کودکى خود را طى می کند پس ناچار باید تدبیرى بکار برد و مردم را وادار بمطالعه کرد و البته بهترین وسیله همان انتشار حقایق تاریخى بصورت داستان مى‌باشد.

تاکنون شش داستان از مهمترین وقایع تاریخ اسلام منتشر کرده‌ایم که مربوط بآغاز تمدن اسلامى تا واقعۀ قتل ابن زبیر و انتقال خلافت بعبد الملک مروان میباشد خوشبختانه خوانندگان باین نشریات توجه خاصى پیدا کردند و براى درک حقایق تمدن اسلام، اشتیاق بسیار نشان دادند بعلاوه نویسندگان دانشمند عرب‌زبان ارتباط تمدن اسلام را با تمدن جدید غرب متوجه شدند و متوالیا در این موضوع با ما مکاتبه کرده نظر ما را خواستند از آنرو درصدد برآمدیم که ضمیمۀ سال دهم الهلال را کتابى ترتیب دهیم که از تاریخ اسلام و ارتباط آن با تمدن جدید غرب در آن بحث شود.

مسلم است که تاریخ یک ملتى تاریخ جنگها و پیروزی ها و شکست هاى آن ملت نیست، بلکه تاریخ یک ملت، عبارت از تاریخ تمدن و فرهنگ آن ملت می باشد. متأسفا مورخین عرب در صدد بر نیامده‌اند که علل وقایع و ارتباط علت و معلول را ذکر کنند و فقط جریان واقعه را نگاشته‌اند از آنرو خواننده نمی تواند با مطالعۀ آن مطالب حقیقت تمدن ملل اسلامى را درنظر بگیرد و علل و موجبات وقایع را درک کند ولى باید نویسندگان و مورخین عرب را معذور داشت زیرا ذکر علل تاریخى مستلزم آنست که مورخ از یک طرف جانبدارى کند، تا بتواند حقیقت قضیه را شرح دهد و مورخین مزبور نمی خواستند خود را دچار طرفدارى بکنند و شاید عذرهاى دیگر هم داشته‌اند.

ولى اکنون، آن موانع برطرف شده و مورخ بی طرف میتواند علل و موجبات وقایع را تشریح کند. بسیارى از خاورشناسان از مدت ها پیش بفکر آن بودند که مجموعه‌اى از تاریخ تمدن اسلام تألیف کنند، اما بقدرى حقایق اسلامى را پراکنده و از هم گسیخته دیدند که خواه‌ناخواه از آن اقدام منصرف شدند و بهمان نظر موقعى که ما تصمیم خود را در آن باره منتشر کردیم، خاورشناسان از این اقدام دشوار ما در شگفت ماندند.

براستى موقعى که ما تصمیم خود را دربارۀ تألیف تاریخ تمدن اسلام منتشر کردیم، انتظار نداشتیم که بیش از ( ١۶٠ ) صفحه مطالب مهم مربوط بدست آوریم، ولى با کوشش بسیار موفق شدیم مطلب زیادى در کتب خطى و چاپى، علمى و ادبى و سیاسى و تاریخى اسلام بدست آوریم.
خلاصه اینکه براى تألیف تاریخ تمدن اسلام، بیش از دویست کتاب بعربى و زبانهاى اروپائى مطالعه کردیم.
اینک قسمت اول را شروع میکنیم. این قسمت اساس و پایۀ قسمت‌هاى دیگر است. قسمت مزبور مشتمل بر مقدمات زیر می باشد:تمدن و اوضاع مردم عرب پیش از اسلام تا ظهور اسلام و کمى قبل از آن-حکومت عرب در دورۀ جاهلیت-اوضاع کعبه و قریش تا ظهور اسلام-چگونگى دعوت اسلام-انتشار اسلام- فتوحات اسلامى-خلفاى اموى-خلفاى عباسى-خلفاى اندلس (اسپانى) خلفاى فاطمى و غیره.
نگارش ما دربارۀ مطالب فوق، کاملا از نظر انتقادى و تحقیقى بوده است و کلیۀ وقایع مهم را با ذکر مدارک و اسناد علت وقوع آن و نتایج حاصلۀ از آن واقعه و ارتباط آن واقعه با وقایع بعدى را به تفصیل ذکر کرده‌ایم مخصوصا علل پیشرفت و پیروزى اعراب را بر ایرانیان و رومى‌ها کاملا شرح داده‌ایم، که چگونه با کمى عده و ناچیزى وسایل توانستند دو امپراتورى بزرگ روم و ایران را از میان بردارند. تا آنجا که خود میدانیم کسى تاکنون غیر از ما این مبحث عالى فلسفى را به هیچ‌یک از زبانها متعرض نشده است، فقط بعضى از دانشمندان غرب، مختصرى در این باب نگاشته‌اند که نمیتوان از آن استفادۀ کامل برد.

البته دانشمندان غرب براى کوتاه آمدن در تحریر تاریخ تمدن اسلام، مورد ملامت نیستند چه که تمدن اسلام با دین و اخلاق و تاریخ و آداب و رسوم آنان چندان ارتباطى ندارد و اگر هم مربوط باشد ارتباط آن مختصر است و در هرحال اگر کسى باید ملامت بشود بیش از همه خود ما (عربها) باید مورد ملامت باشیم، که آنقدر بزبان و تاریخ و آداب و اخلاق و رسوم خود بى‌علاقه ماندیم تا غربى‌ها پیشدستى کرده در این مورد هم از ما جلو افتادند.

پس از ذکر این مقدمات بشرح اوضاع ممالک اسلامى در دورۀ عظمت و ترقى آن پرداختیم و یکایک آن ممالک را بتفصیل نگاشتیم، سپس حکومت هاى اسلامى و دستگاه هاى دولتى آنرا مانند خلافت، وزارت استاندارى، خزانه‌دارى، ارتش و سایر مؤسسات را شرح دادیم و تاریخ تأسیس این دوائر و شعب و ملحقات و چگونگى پیدایش آنرا ذکر کردیم و براى پیدا کردن و دریافتن حقایق مربوطه دشوارى- هاى بسیارى متحمل شدیم چه‌بسا که تمام یک کتاب ضخیم را براى دریافت یک یا دو حقیقت تاریخى مطالعه کردیم و گاه هم میشد که براى کشف یک حقیقت مجبور بمطالعۀ دو یا سه جلد کتاب می شدیم.

بهرحال در جلد دوم تاریخ تمدن اسلام، مطالب ذیل مورد بحث خواهد بود:ثروت مملکت اسلامى-ثروت اهالى-تمدن و فرهنگ اهالى  ١ -روابط دولتهاى اسلامى با دولتهاى معاصر و مجاور-اوضاع و احوال خلفاء-مجالس آنان-تفریحات آنان-توجه آنان بعلم و علما-بشعر و شعراء و ترتیب آمدوشد آنان نزد خلیفه-کاخ‌هاى خلفاء-چگونگى پذیرائى آنان از مردم در مواقع رسمى-تجملات خلفاء-سوار شدن آنها-مهمانی هاى آنان-بذل و بخشش آنها-ساختمان هاى اسلامى-شهرهاى اسلامى و غیره.
و اما مطالب جلد سوم از این قرار است:
علم و ادب و صنعت و شعر در شام و عراق پیش از اسلام و چگونگى و تاریخ پیشرفت آن در اسلام و میزان ترقى آن.
در جلد چهارم، راجع باوضاع و عادات اجتماعى عصر درخشان با رعایت تناسب مقام گفتگو خواهد شد.
جلد پنجم، یعنى آخرین مجلد این کتاب، در ارتباط تمدن اسلام با تمدن غرب صحبت مى‌شود، بدیهى است پس از مطالعۀ چهار جلد سابق، موضوع مزبور کاملا روشن خواهد بود.
بنابراین ملاحظه میشود که انجام این مهم تا چه‌اندازه سنگین و دشوار است بخصوص که در زبان عربى تاکنون چنین تاریخى نگاشته نشده و از هرجهت تازگى دارد. این مطالب را براى آن یادآور شدیم که اگر نقیصه‌اى در تألیف ما دیده شود عذر ما را بدانند و بپذیرند و در عین حال از دانشمندان و اهل تحقیق خواهشمندیم با ما همراهى کنند و نظر و عقیدۀ خود را مرقوم دارند تا در مجلدات آینده مورد استفاده واقع گردد.

فهرست مندرجات
سرآغاز: مقدمۀ مترجم، نظریات جرائد، شرح‌حال جرجى زیدان، فهرست مندرجات و فهرست تصاویر و مآخذ کتاب
جلد اول
تمدن عرب پیش از اسلام-ظهور اسلام-انتشار اسلام-پیدایش دولت اسلامى- ادارات و مؤسسات و ارتش و بیت المال ممالک اسلامى
از صفحه تا صفحه مقدمۀ مؤلف‌ ١  ۶
عرب و تمدن‌ ٨  ١٩
دعوت اسلامى‌ ٢٠  ٣١
انتشار اسلام‌ ٣٢  ٣٩
خلفاى راشدین‌ ۴٠  ۵۵
بازگشت به خلفاى راشدین‌ ۵۶  ۶٢
دولت امویان‌ ۶٢  ۶٩
دولت عباسیان‌ ٧٠  ٧۴
دولت اموى در اندلس‌ ٧۵  ٧۶
آمار کشور اسلام‌ ٧۶  ٨۵
ادارات دولتى اسلام‌ ٨۶  ٩٠
خلافت، ماهیت و شرایط و حقوق آن‌ ٩١  ١٠٨
استاندارى یا ولایت‌ ١٠٩  ١٢٢
ارتش و توابع آن‌ ١٢٣  ١۵۵
شهرهاى مرزى و دژهاى آن‌ ١۵۶  ١۶۵
بیت المال‌ ١۶۶  ١٨۴
برید، داورى، دیوان انشاء، دربانى‌ ١٨۵  ٢٠٧
جلد دوم
ثروت دولتهاى اسلامى-ثروت رجال دولتى و خلفاى اسلام- موجبات پیدایش آن ثروتها و از دست رفتن آن- ثروت اهالى شهرها و ده‌ها
مقدمۀ مؤلف‌ ٢١٣  ٢١٧
حقیقت تمدن و ظاهر آن‌ ٢١٨  ٢١٩
ثروت دولت اسلام  ٢١٩  ٢۴٣
ثروت عباسیان‌ ٢۴۴  ٢۴٧
اوضاع جغرافیائى ممالک اسلام‌ ٢۴٨  ٢۵٩
مالیات زمان عباسیان‌ ٢۶٠  ٢۶٨
صورت مالیات دورۀ عباسیان  ٢۶٩  ٢٧٨
هزینۀ دولت عباسى‌ ٢٧٩  ٢٨۴
موجبات ثروت عباسیان  ٢٨۵  ٣٠٢
موجبات کمى هزینه  ٣٠٢  ٣١١
ثروت دولت عباسى در دورۀ انحطاط ٣١٢  ٣٣٣
موجبات زیادى هزینه‌ ٣٣٣  ٣۴٢
حقوق کارمندان و سپاهیان‌ ٣۴٢  ٣۵٨
مخارج بیعت گرفتن و سوءاستفاده‌ها ٣۵٨  ٣٧۶
ثروت عمومى کشور عباسى‌ ٣٧٧  ٣٨٢
شهرهاى معروف اسلامى‌ ٣٨٣  ٣٨٩
جلد سوم
علوم و ادبیات عرب و علوم و ادبیات اسلامى-علوم و ادبیات بیگانه- پزشکى، ستاره‌شناسى، ریاضیات، طبیعیات و غیره- مدرسه‌ها و کتابخانه‌هاى اسلامى
مقدمۀ مؤلف‌ ٣٩۵  ۴٠٠
علوم عرب پیش از اسلام‌ ۴٠١  ۴۴٣
مقدمات لازم‌ ۴٣۴  ۴۵٨
علوم اسلامى‌ ۴۵٩  ۴٧۵
مقام علماء نزد خلفا  ۴٧۶  ۴٨۵
بلاغت در انشاء ۴٨۶  ۴٩۴
تاریخ‌ ۴٩۴  ۵٠۵
جغرافیا ۵٠۶  ۵٠٩
ادبیات‌ ۵١٠  ۵١٣
شعر بعد از اسلام‌ ۵١۴  ۵٢٩
علوم دخیل‌ ۵٣٠  ۵۵٠
عرب و علوم بیگانه‌ ۵۵١  ۵٩٠
خلفا و امراء و علم‌ ۵٩١  ۵٩٧
تأثیر تمدن اسلام در علوم بیگانه‌ ۵٩٨  ۶١٨
حساب و جبر و هندسه‌ ۶١٩  ۶٢۴
مدارس در اسلام‌ ۶٢۵  ۶٣٠
کتابخانه‌هاى اسلامى‌ ۶٣٠  ۶۴٠