تلعکبری (- ۳۸۵)

محدث قرن ۴ ق .

ابومحمد هارون بن موسی، اهل بغداد. اگرچه از زندگانی تلعکبری اطلاعات چندانی در دست نیست، به سبب اهمیت وی درسلسلۀ روایات شیعی ، ناگزیرباید براساس داده های منابع مبتنی بر تاریخ دانش اندوزی نزد استادان مختلف به آگاهی هایی در بارۀ او دست یافت .نخست باید گفت که انتساب او به تلعکبری به سبب خاستگاه عراقی اوست؛ مکانی در نزدیکی بغداد به نام تل عکبر(سمعانی ، ج ۱، ص ۴۷۴ ؛ یاقوت حموی ، معجم البلدان ، ذیل نام مکان) . براساس پژوهش های معاصر ، تلعکبری بیش ترعمرخود را در بغداد گذرانده و از بزرگان آن دیار بهره برده است .او در۳۲۶ ق در حلب به سرمی برده و نشانه هایی از حضور او در سال های ۳۲۹ و ۳۳۳ ق در کوفه درمنابع آمده است .در حدود ۳۴۰ و ۳۴۱ق ظاهراً در مصر بوده و در۳۴۴ ق باری دیگر در کوفه استماع حدیث کرده است . در این مدت و با توجه به این مسافرت ها ، او از مشایخ شیعه وسنی سود برده است ؛ افرادی مانند محمد بن یعقوب کلینی ، علی بن بابویه ، ابن عقده ، ابوعلی محمد بن همام اسکافی ، ابن ابی الثلج ، طبری (صاحب تاریخ و تفسیر) ، احمد بن ادریس اشعری ، ابوالقاسم بغوی ، احمد بن محمد باغندی ، ابن جحام ، ابوغالب زراری (شبیری زنجانی ، ذیل «تلعکبری » ؛ پاکتچی ، ذیل « تعلکبری ») .

ازمباحث شایان توجه تنوع درمشایخ اوست .درواقع ، نام عالمان عامه و شیعه دراین فهرست وجود دارد  ، حال آن که برخی از استادان او در شمارغلات نام بردارند همچون حسین بن حمدان خصیبی (شیخ طوسی ، ص ۴۱۱، ۴۲۳) .

از نظر رجالی ، نام تلعکبری در کتاب های رجال با اوصاف و القاب ستوده شده ای همراه است و او را ، ضمن داشتن جلالت قدر و وثاقت ، صدوق هم خوانده اند . نامبری او درمیان فقیهان و راویان بزرگ عصر از زبان شیخ مفید هم درهمین راستاست (شبیری زنجانی ، همان جا) ، اگرچه ابن نجار ، احتمالاً به سبب اختلافات مذهبی ، او را راوی مطالب نادرست خوانده است (ابن حجر ، لسان المیزان ، ج ۷ ، ص ۲۴۱) . با این که از تلعکبری اثری مدون بر جای نمانده ، نام او بسیارمهم است ، چنان که در بررسی رجال طراز اول شیعی، هم چون اثرحاضر، نام اوبه چشم می خورد و علت این امر تأثیر او در اتصال حلقه های مختلف روایی است . او با کسب دانش و استماع حدیث از طیف های مختلف از محافل شیعه و سنی در نقاط مختلف سرزمین های اسلامی ، در انتشار حدیث در سر زمین های شرق وغرب اسلام مؤثر بود . شیخ طوسی به وسعت روایات و بی نظیربودن آن ها تصریح کرده وگفته است که اوهمۀ اصول ومصنفات کهن را روایت کرده است (رجال ، ص ۴۴۹) . اوازحلقه های بسیاراثرگذارمیان نویسندگان متقدم وعالمان عصرشیخ طوسی است که درزنده نگاه داشتن سنت حدیثی عراق ، که درآن زمان رو به افول بود ، نقش مؤثری ایفا کرد .نام هارون بن موسی تلکعبری درغالب سلسله های روایی دیده می شود و از اسامی تکرار شونده در میان روایات شیعی است .او حلقۀ پر اهمیتی در انتقال دانش پیشینیان به پسینیان بود و شاگردان و راویان بسیاری روایات او را درک کرده اند .از شاگردان او می توان به بزرگان و عالمان طرازاولی چون شیخ مفید و شریف رضی و ابن غضائری و ابن شاذان قمی وابن منده و فرزندان خود ، ابوالحسین و ابوجعفر ، اشاره کرد (شیخ طوسی ، الاستبصار ، ج ۱، ص ۷۳ ؛ ابن شاذان ، مائه منقبه ، ص ۸۱؛ ابن طاووس ، علی ، کشف المحبه ، ص ۱۸) .

تلعکبری دردانش اصطلاح الحدیث هم توانا و دارای آرایی خاص در به کارگیری اصطلاحات بود .وی در به کارگیری اصطلاحات با تسامح برخورد می کرد و همین سبب می شد تا امکان انتشار بیش تری برای روایات داشته باشد .او استعمال « اخبرنی» را هنگام نقل حدیث به روش اجازه مجاز می دانست وبه همین سبب اجازات خود را به صورت « اخبرنی » روایت می کرد که البته در نظر بیش ترعالمان علوم الحدیث این عمل تا حدی تخطی به حساب می آید (ابن صلاح ، ص ۹۶ – ۹۸ ؛ مامقانی ، ج ۳ ، ص ۱۴۶ – ۱۵۱) .

نجاشی کتابی با عنوان الجوامع فی علوم الدین را به او منتسب داشته که احتمالاً دربردارندۀ احادیث و روایات در زمینۀ علوم مختلف بوده است .ابن حجر هم از اثری با نام المشیخۀ یاد کرده و نقلیاتی از آن آورده است (لسان المیزان ، ج ۱، ص ۱۹۲) . هم چنین، نسخه هایی مشتمل بر ادعیه و نمازهایی دراختیارابن طاووس بوده که در جمال الاسبوع و در مورد موضوعات ادعیه و آداب مستحبی از آن بهره برده است (جمال الاسبوع ، ص ۲۲۵ ؛ اقبال الاعمال ، ص ۱۱) . برخی براین نظرند که این همان دعوات منسوب به وی است .مجلسی از کتابی یاد کرده با نام الکتاب العتیق یا العتیق ص ۳۳ ؛ کلبرگ ، کتاب خانۀ ابن طاووس ، ص ۳۸۸) .

پی نوشت ها:

سمعانی ، عبدالکریم (۱۳۸۲ق) . الانساب ، به کوشش عبدالرحمان معلمی ، حیدرآباد دکن .

یاقوت حموی، معجم البلدان، بیروت، داراحیاء التراث العربی، بیروت.

شبیری زنجانی، تعلکبری، دانشنامه جهان اسلام.

پاکتچی، تعلکبری، داوره المعارف بزرگ اسلامی.

طوسی(۱۴۱۵ ق) . الرجال ، به کوشش جواد قیومی ، قم ، مؤسسه النشرالاسلامی .

ابن حجرعسقلانی ، احمد (۱۳۲۹ – ۱۳۳۱ق) . لسان المیزان ، حیدرآباد دکن

شیخ طوسی ، الاستبصار (۱۳۷۵ – ۱۳۷۶ ق) . الاستبصار ، به کوشش حسن موسوی خرسان ، نجف

ابن شاذان، محمد بن احمد، مائه منقبه، قم، مدرسه امام هادی.

ابن طاووس ابن طاووس ، علی (۱۴۰۰ق) . الطرائف ، قم .

ابن صلاح ، عثمان، (۱۹۷۴م)المقدمه، به کوشش عایشه عبدالرحمان.

مامقانی مامقانی ، عبدالله (۱۳۴۹ – ۱۳۵۱) . تنقیح المقال ، نجف.

منبع: نقش شیعه در فرهنگ و تمدن اسلام و ایران