تفسیر آیه یوم تبدل الارض غیر الارض از امام باقر(ع)

در تفسیر آیه یوم تبدل الارض غیر الارض از امام باقر(ع) که زمین در روز قیامت غیر این زمین خاکى است و چون از حضرت سؤال شد در جواب فرمودند: منظور تبدل خبزه نقیه یأکل الناس منها حتى یفرغ من الحساب؛ سؤال اینجاست که اگر در روز قیامت، زمین مثل نان دنیایى بوجود میآید و مردم آن را میخورند، پس مردم کجا میایستند؟ کجا میخورند؟ کجا تخلیه میکنند؟ و… لطفاً مطلب را روشن نمایید.

پاسخ:

با توجه به مبهم بودن سؤال و طبق برداشتى که ما از آن داشته‏ایم، پاسخ شما مبتنى بر ذکر چند نکته است:

۱- ادراک و آگاهى جامع و دقیق از حقایق و صحنه‏هاى روز قیامت و نیز ویژگیهاى بهشت و جهنم به دلیل محدودیت‏هاى فراوان از توان بشر عادى خارج است. چنان که براى فرزند در رحم نیز فهم عالم بیرون ناممکن است. از این رو در آیات و روایاتى که بیانگر تحولات و حقایق روز قیامت و… است نباید به معانى ظاهریشان بسنده کرد چون بسیارى از آنها جهت تقریب به ذهن بشر بیان شده تا اندکى از حقایق آن روز بزرگ را دریابد.

۲- چون حدیثى را که ذکر نموده‏اید در ذیل آیه ۴۸ سوره ابراهیم یوم تبدل… وارد شده است، از این رو لازم است نگاهى اجمالى به این آیه هم داشته باشیم:

 از صراحت آیه شریفه یوم تبدل الارض… به خوبى استفاده میشود که در روز قیامت آسمان و زمین وضعیّت کنونیشان را قطعاً دارا نیستند. اما این که اوضاع آنها چگونه خواهد بود، بین مفسرین اختلاف است. برخى میگویند: مراد از تبدیل آسمان‏ها و زمین، نابودى کامل آنها و تغییر ذات و ماهیتشان است و برخى دیگر معتقدند: تبدیل در آیه، تنها تغییر در صفات زمین و آسمان‏ها است. به این معنا که بر ویرانه‏هاى زمین و آسمان‏ها، شکل کامل‏ترى از آنها ایجاد میگردد. منشأ این تفاسیر گوناگون را باید در اختلاف روایات دید. مفاد برخى از آنها همان چیزى است که در متن سؤال بدان اشاره شده است (تبدیل زمین به نان مطبوع که از ناحیه امام باقر(ع) نقل شده است و…) مفاد برخى دیگر آن است که در آن روز، زمین، نقره و آسمان طلا میشود و در برخى دیگر آمده است که زمین جهنم و آسمان بهشت میشود.

ترجمه تفسیر المیزان، ج ۱۲، ص ۱۲۸ – ۱۲۹٫

 از منظر مرحوم علامه طباطبایی؛ اختلاف روایات در صورتى که معتبر باشند، خود بهترین شاهد است بر این که ظاهر آیه شریفه مقصود نیست و این روایات به عنوان مَثَل آمده است.

همان.

۳- از قرائن متعددى که در روایات متعدد وجود دارد به خوبى روشن میشود که تبدیل شدن زمین به صورت نان پاکیزه یا… از باب تمثیل است و تنها جهت تقریب به ذهن مخاطب ذکر شده است. یکى از این قرائن، روایت دیگرى است از امام باقر(ع) که در کتاب ارشاد شیخ مفید نقل شده است که آن حضرت در پاسخ سؤال کسى که پرسید: مردم در قیامت تا تمام شدن حساب چه میخورند و چه میآشامند، فرمود: مردم در سرزمینى محشور میشوند که مانند قرص نانى پاکیزه است…

همان، ص ۱۳۴٫

 قرینه دیگر روایتى است که در مجمع البیان نقل شده است و مفادش آن است که: زمین براى هرکسى به

 مقتضاى حالش مبدّل میشود؛ براى مؤمنین به صورت نانى درمیآید که در طول روز قیامت از آن میخورند و براى برخى دیگر نقره و براى کفّار آتش میشود.

ترجمه المیزان، ج ۱۲، ص ۱۲۸٫

۴- منشأ استبعاد و تعجّب جناب عالى از روایتى که نقل کرده‏اید، آن است که اولاً پنداشته‏اید مراد امام(ع) از تبدیل شدن زمین به صورت نان پاکیزه، نان به معناى معمولى و متعارفش است که در دنیا مردم از آن استفاده میکنند و آن گاه از عوارض بعدى آن سؤال کرده‏اید و ثانیاً گمان نموده‏اید که نظام آخرت شبیه نظام دنیاست که انسان‏ها درگیر نیازهاى مادى خویش و رفع آنها باشند و از این رو پرسیده‏اید پس در صورت تبدیل شدن زمین به نان آنها کجا میایستند و… در حالى که هر دو گمان شما فاصله زیادى با واقعیت دارد. چون اولاً همانطور که ذکر شد، سخن امام(ع) در روایتى که ذکر نموده‏اید و روایات مشابه آن، از باب تمثیل و تقریب به ذهن مخاطب بوده، از این رو نباید به معناى رایج دنیویاش حمل شود.

 ثانیاً نظام کائنات از جمله وضعیّت جسمى انسان‏ها در روز قیامت بکلّى متحول میشود. بدین معنا که بدن اخروى انسان (بنا بر مبناى حرکت جوهرى و معاد جسمانی) جسم تکامل یافته دنیویاش بوده و ویژگیهاى مخصوص خودش را خواهد داشت. لذا از عوارضى که بدن‏هاى دنیوى دارا هستند، فارغ خواهند بود؛ شبیه بدن مثالى که انسان در حالت خواب دیدن از آن برخوردار است (که به رغم آن که جسم است اما عوارض جسم دنیوى را ندارد).

نتیجه آن که انسان به دلیل محدودیت‏هاى فراوانى که از نظر علمى و روحى دارد هیچ گاه قادر به تصور جزئیات قیامت و مسائل مربوط به آن نخواهد بود؛ از این رو، ائمه(ع) به تبعیّت از قرآن کریم جهت تقریب به ذهن بشر نسبت به حقایق نظام آخرت، تمثیلاتى را بیان نموده‏اند؛ بنابراین لازم است انسان در هنگام برخورد با این گونه مسائل ابعاد گوناگون آنها را ملاحظه نموده و با تأمل و تعقّل بیشتر و نیز با عصاى احتیاط گام بردارد.