تعليم و تربيت در دوره نوجوانى

 ‏حسين كريميان‏

دوره بلوغ(1) و نوجوانى(2) از ديدگاه مربيان اخلاق، روانشناسان و ساير متخصصان دوره حساسى است كه فيلسوفان قديم از جمله: سقراط، افلاطون و ارسطو به آن توجه كرده‏اند. ژان‏ژاك روسو در كتاب اِميل، بلوغ را تولد ثانوى ناميده است. اين مرحله كه هم زمان با تغيير و دگرگونى در جنبه‏هاى‏ جسمى و روانى و انتقال از دوره كودكى به بزرگسالى مى‏باشد از نظر تربيتى دوره‏اى مشكل و مسئله‏ساز است. دگرگونى در عواطف، احساسات، خلق و خوى، خيال‏پردازى، تنوع‏طلبى و غيره در اين دوره رخ مى‏دهد.بنابراين، با توجه به حساسيت ويژه دوره بلوغ از نظر جسمانى، عاطفى، عقلانى، اخلاقى، اجتماعى و به طور كلى رشد شخصيت نوجوانان، بايستى اين دوره را مهم تلقى كرد و لازم است كه از طريق آموزش‏هاى لازم و صحيح، نوجوانان را هدايت و ارشاد كرد. بلوغ، نخستين علامت مرحله نوجوانى است و اهميت آن به حدى است كه در فرهنگ‏هاى مختلف مراسم و تشريفات خاصى را در پى دارد. اين ويژگى‏ها با علايم و خصايص جسمانى و روانى مشخص است و علايم بدنى و جنسى كاملاً مشهود مى‏باشد.

ويژگى‏ها و خصايص رفتارى نوجوانان كه در روانشناسى بلوغ و نوجوانى به آن پرداخته مى‏شود معمولاً از سن 12 الى 21 سالگى را شامل مى‏شود. برخى از متخصصان اين دوران را به سه مرحله تقسيم مى‏كنند كه عبارتند از:

الف) مرحله پيش از نوجوا نى كه سن 10 تا 12 سالگى را شامل مى‏شود.

ب) مرحله نوجوانى اوليه كه از سن 13 تا 16 سالگى را در بر مى‏گيرد.

ج) مرحله نوجوانى ثانويه كه از سن 17 تا 20، الى 21 سالگى را شامل مى‏گردد.

البته اين تقسيم‏بندى براى سهولت تحقيق مى‏باشد و نمى‏توان آدمى را كه يك سيستم يكپارچه است به واحدها و مراحلى تقسيم نمود چرا كه رفتار او برگرفته از يك ارگانيزم به هم پيوسته است.

خصايص و ويژگى‏هاى دوران بلوغ‏

عمده‏ترين خصايص دوران بلوغ و نوجوانى كه اعمال و رفتار نوجوان را تحت تأثير قرار مى‏دهند و خيلى از آنها طبيعى مى‏باشند عبارتند از:

الف) احساسات تند؛

يكى از خصايص اين دوره در نوجوانى احساساتى (3)بودن آنان است كه با خشم، بى‏حوصلگى، قهر كردن، فرياد زدن، زود رنجى و برانگيختگى شديد همراه است. البته با افزايش سن اين حالات كاهش يافته و رفتار او متعادل مى‏گردد.

ب) احساس خستگى؛

در اين دوره نوجوان از فعاليت‏هاى زندگى احساس خستگى مى‏نمايد و بعضاً كارها را نيمه تمام رها مى‏كند و عجولانه تصميم مى‏گيرد.

ج) منزوى بودن؛

بعضاً نوجوانان با اعضاى خانواده خود مشكل داشته و از آنان دورى كرده و خود را در حالت رؤيا تصور مى‏كنند و احساس مى‏نمايند كه اطرافيان، او را درك نمى‏كنند و برخلاف ميل باطنى او عمل مى‏كنند.

د) تعارض(4) و ستيزه‏جويى اجتماعى؛

معمولاً نوجوان در اين دوره از زندگانى با مسائل اجتماعى تضاد(5) دارد و عدم موافقت، عدم همكارى، انتقاد كردن و حتى توهين به همديگر زياد مشاهده مى‏شود كه با گذشت زمان از بين مى‏رود.

ه) عدم اعتماد به نفس؛

در مرحله بلوغ و نوجوانى به دليل انتقادهاى بزرگسالان از نوجوانان، توقع و انتظار بيش از توان او داشتن، باعث مى‏گردد نوجوان دوره‏اى از بى‏اعتمادى نسبت به خويشتن را پشت سر بگذارد و ترس(6) از شكست(7) داشته باشد.

تحولات در دوره نوجوانى به دليل ترشحات هورمونى ابتدا رنگ جنسى به خود مى‏گيرد و به يك بحران مبدل مى‏شود و در نهايت به يك مرحله از ساخته شدن و آماده شدن براى زندگى اجتماعى تبديل مى‏شود.

از نظر رشد عقلى نوجوان پيشرفت قابل ملاحظه‏اى داشته و با كمك مقايسه كردن مى‏تواند مسائل را پيش‏بينى كند، فرضيه‏سازى نمايد و در نهايت استعداد(8) بالقوه خود را به صورت بالفعل در آورد. همراه با تغييرات بدنى، دگرگونى‏هايى در تخيلات و تصورات، تمايلات و خواسته‏ها، احساسات و عواطف نوجوان به وجود مى‏آيد.

در مرحله نوجوانى استقلال‏طلبى يكى از مسائل مهم به شمار مى‏رود و نوجوان دوست دارد از نظر مالى خودكفا باشد كه اين باعث كشمكش درونى او مى‏گردد. او بايد هدف در زندگى را تشخيص داده و هويت(9) خويش را بشناسد. هويت، تصويرى است كه فرد از خويشتن دارد كه ممكن است با تصوراتى كه ديگران از او دارند مطابق باشد و يا با آنان تفاوت داشته باشد، نوجوانانى كه هويت موفق دارند با مشكلات به صورت منطقى برخورد كرده و براساس احساس ارزشمندى و عزت نفس(10) از عهده حل مسائل بخوبى برمى‏آيد و نوجوانانى كه هويت موفق نداشته احساس شكست، تنهايى و بى‏كسى مى‏نمايند كه ممكن است به طرف بزهكارى‏ها كشيده شوند.

در بحران هويت، نوجوان شديداً دچار اضطراب و ناراحتى ذهنى است به صورتى كه نمى‏تواند جنبه‏هاى شخصيت خويش را در خويشتن قابل قبول و هماهنگ سازمان دهد. به هنگام بحران هويت نوجوان در سه مورد يا بيشتر از موارد زير دچار ترديد و شك است.

1- اهداف بلند مدت 2- انتخاب شغل 3- الگوى رفتارى 4- رفتار و تمايل جنسى 5 – تشخيص مذهبى 6- نظام ارزش‏هاى اخلاقى 7- تعهد گروهى.

اين علائم حداقل سه ماه وجود دارند و باعث اشكال در عملكرد اجتماعى يا شغلى مى‏شوند. بحران هويت نوجوان را به ابهام و سردرگمى مى‏كشاند(11)

موفقيت در كسب هويت پايدار، منوط به بلوغ بدنى و جنسى، شايستگى در تفكر انتزاعى و پايدارى در مقابل هيجانات است.(12) نوجوانان در شكل‏گيرى هويت تحت تأثير محيط اجتماعى خود مى‏باشند، لذا تعليم و تربيت نقش مهمى در اين زمينه مى‏تواند داشته باشد.

تغييرات دينى و مذهبى در دوره نوجوانى:

نوجوانان در اين مرحله از زندگانى گرايش خاصى به مسائل دينى و معنوى پيدا مى‏كنند. بيشتر پسران و دختران در باره مفاهيم و عقايد دينى دوران كودكى پرسش‏هايى مى‏كنند و به همين سبب، دوره نوجوانى را مرحله ترديد دينى مى‏نامند. تغييرات دينى و مذهبى در دوره نوجوانى به سه شكل ظاهر مى‏شود.

1- دوره بيدارى دينى: در اين مرحله، نوجوان علاقمند است همانند والدين خود، آداب و رسوم دينى را انجام دهد.

2- دوره پرسشگرى: در اين دوره به انتقاد از مفاهيم پذيرفته دينى مى‏پردازد و پرسش‏هاى متعدد و متنوعى، مطرح مى‏كند. مى‏كوشد به حقايق دست يابد و نيازهاى خود را پاسخ دهد.

3- دوره بازسازى دينى: نوجوان احساس مى‏كند كه به حقايق دينى تازه‏اى نياز دارد.(13)

بنابراين، با توجه به رشد شناختى در دوره نوجوانى (مرحله تفكر انتزاعى)(14) قضاوت‏هاى نوجوان با گذشته تفاوت داشته و به دنبال چرايى و چگونگى امور و رخدادها مى‏باشد و در زمينه دينى از طريق استدلال مسائل را بايد برايش تشريح كرد و تا حد ممكن بايد از امر و نهى كردن پرهيز كرد و با او به عنوان يك مشاور(15) رفتار نمود و ارزش(16) براى تفكر و اظهار نظر وى قائل شد.

نگرانى‏هاى دوره بلوغ‏

با توجه به تغييرات حاصل از ترشحات هورمون‏ها و تغيير اندام‏هاى جسمانى، نوجوانان نسبت به آن احساس نگرانى و اضطراب (17) خواهند داشت و دختران بيشتر از پسران حساسيت داشته و دلواپسى آنان زيادتر خواهد بود. مهم‏ترين نگرانى‏ها در دوره بلوغ عبارتند از:

1- نگرانى نسبت به وضع جنسى؛

پسران و دختران در اين سن نسبت به مسائل بلوغ اضطراب و دلواپسى داشته و از تأخير در ظاهر شدن نشانه‏هاى بلوغ احساس حقارت خواهد داشت و حتى بعضى مواقع برعكس ممكن است به دلايل (ژنتيكى، تغذيه، وضع جفرافيايى و آب و هوايى، ورزش، عوامل اجتماعى فرهنگى و غيره) بلوغ زودرس(18) باشد كه اين هم به نوبه خود مى‏تواند باعث نگرانى‏هايى گردد.

2- نگرانى در رابطه با قد؛

عمدتاً افزايش قد دختران از 5/10 سالگى شروع در 12 سالگى سريع مى‏شود. در پسران معمولاً قد بين 12 تا 13 سالگى شروع به افزايش كرده و بعد كُند مى‏گردد و در 21 سالگى متوقف مى‏شود. افزايش در زمينه رشد قد مخصوصاً در دختران نوجوان باعث دلواپسى آنان مى‏گردد و احساس مى‏نمايند كه جذابيت خود را از دست خواهند داد و پسران نيز نسبت به اين مسئله حساس بوده و شايد احساس نمايند بيش از اندازه قد كشيده‏اند.

3- نگرانى نسبت به وزن؛

وزن دختران به طور متوسط از تولد تا 7 سالگى كمتر از پسران و از 10 الى 15 سالگى از پسران سنگين‏تر مى‏شوند، ولى بعداً وزن پسران بيشتر مى‏شود. در وزن پسرها عضلات و در دخترها چربى‏ها نقش دارند. طبيعى است كه در هنگام بلوغ وزن افزايش مى‏يابد، ولى نوجوانان در اين سن كه آگاهى‏هاى لازم را نداشته از افزايش وزن خود احساس ناراحتى مى‏نمايند، مخصوصاً هنگامى كه نوجوان به خاطر چاق بودن مورد تمسخر اطرافيان قرار گيرد كه در اين صورت ممكن است ناراحت و افسرده(19) شود و به دنبال راهكارهايى جهت كاهش وزن باشد. اين نگرانى اگر افزايش يابد چه بسا به دنبال انتخاب راههاى نامناسب براى كاهش وزن از طرف نوجوان، باعث مشكلات جسمانى و روانى گردد.

4- نگرانى در ارتباط با عادى بودن؛

به دنبال تغييرات جسمانى و روانى، بعضى اوقات نوجوانان نسبت به عادى و غير عادى بودن خود احساس نگرانى مى‏نمايند و دائم از ديگران سؤال مى‏كنند كه من چگونه هستم و از اين طريق مى‏خواهند طرز تفكر ديگران نسبت به خود را بسنجند. طبيعى است كه پاسخ اطرافيان نسبت به اين سؤال در رفتار و كردار نوجوان اثرگذار خواهد بود.

پى‏نوشت ها:
1) Muturity
2) AdoLescence
3) sentimental
4) conflict
5) contradiction
6) fear
7) failure
8) aptitude
9) indentity
10) self-esteem
11) احمدى، 1377، ص‏29.
12) بيابانگرد، 1378، ص‏127.
13) شعارى‏نژاد، 1377، ص‏91.
14) abstract thinking
15) counselor
16) value
17) anxiety
18) pubertas praecox
19) depressed
منبع:پیام زن ؛شماره 196