شیعه شناسی » اخلاق و عرفان » عوامل رشد »

تشویق بر مخالفت با خواسته هاى نفسى و نفس‏

اشاره:

خداوند متعال در آیه سیزدهم سوره سوم (آل عمران) فرموده است: «آراسته شد براى مردمان دوستى خواسته‏هاى نفسى از داشتن زنان و پسران و اموال فراوان از زر و سیم ….». و در آیه ۵۳ سوره دوازدهم (یوسف) فرموده است «و برى نمى‏دارم نفس خود را که هر آینه نفس، امرکننده به بدى است.» و خداوند متعال در آیه چهلم سوره هفتاد و نهم (النازعات) فرموده است «و اما آنکه بترسد از مقام پروردگارش و باز دارد نفس را از خواهش، همانا که بهشت جایگاهش خواهد بود.» پیامبر (صلّى الله علیه و آله) فرموده‏اند: هر کس به جاى سرزنش دیگران نفس خود را سرزنش‏ و تنبیه کند، خدایش او را از بیم روز قیامت در امان مى‏دارد[۱].

نفس

امام سجاد (علیه السّلام) فرموده است، حق نفس تو بر تو این است که آن را به فرمانبردارى خداوند بگمارى‏[۲].

پیامبر (صلّى الله علیه و آله) فرموده‏اند: شگفتا از مردمى که از بیم بیمارى از خوراک پرهیز مى‏کنند، چگونه از بیم آتش، از گناه خوددارى نمى‏کنند[۳].

امام سجاد فرموده است، خداوند مى‏فرماید، هر گاه بندگانى که مرا مى‏شناسند گناه و از فرمان من سرپیچى کنند کسى را بر آنان چیره مى‏سازم که مرا نشناسد[۴].

پیامبر (صلّى الله علیه و آله) فرموده‏اند: مادر حضرت سلیمان به او گفت: پسرکم! از خواب فراوان شب پرهیز کن که خوابیدن بسیار در شب، آدمى را روز رستاخیز فقیر مى‏دارد.

و همان حضرت فرموده‏اند: فراوانى شوخى کردن، آبرو را مى‏برد و بسیار خندیدن، ایمان را نابود مى‏سازد و بسیار دروغ گفتن، ارج آدمى را از میان مى‏برد.

به امام صادق (علیه السّلام) گفته شد، رستگار چگونه شناخته مى‏شود؟ فرمود: به اینکه کردارش با گفتارش هماهنگ باشد و چنان کسى رستگار است و هر کس کردار و گفتارش هماهنگ نباشد، ایمانش عاریتى است.

پیامبر (صلّى الله علیه و آله) فرموده‏اند: خداوند متعال مى‏فرماید که من پروردگارم، پروردگارى جز من نیست، من پادشاهان (قدرتمندان) را آفریده‏ام و دلهاى ایشان در دست من است.

هر قوم که مرا اطاعت کنند، دلهاى پادشاهان را بر ایشان مهربان قرار مى‏دهم و هر قوم که از فرمان من سرپیچى کنند، دلهاى پادشاهان را بر ایشان خشمگین قرار مى‏دهم.

هر آینه خود را با دشنام دادن به قدرتمندان مشغول مدارید و به سوى خدا باز گردید و توبه کنید که من دلهاى آنان را بر شما مهربان کنم‏[۵].

پیامبر فرموده‏اند: همانا ممکن است بنده‏یى براى یک گناه از گناهانش، صد سال در دوزخ بماند (منتظر بماند) و حال آنکه به زنان و برادران خود که در بهشت باشند، بنگرد.

امام صادق (علیه السّلام) فرموده است، هر کس براى او اندرز دهنده‏یى از دلش نباشد و بازدارنده‏یى از خواهشهاى نفسى نداشته باشد و براى او همنشینى که راهنمایش باشد، نباشد، گردن در اختیار دشمن خود (شیطان) نهاده است.

امیر المؤمنین على (علیه السّلام) فرموده است، پیامبر (صلّى الله علیه و آله) گروهى را به سریه‏یى (مأموریت جنگى) فرستادند و چون بازگشتند، به آنان فرمودند: خوشآمد و درود بر قومى که جهاد کوچک را انجام دادند و جهاد بزرگ بر عهده ایشان باقى مانده است. گفته شد:

اى رسول خدا! جهاد بزرگ چیست؟ فرمود: جهاد با نفس و سپس افزودند، بهترین جهادها، جهاد کسى است که با نفس خود که میان دو پهلوى اوست پیکار کند[۶].

پیامبر (صلّى الله علیه و آله) مى‏گوید که خداوند متعال چنین فرموده است: هر بنده که مرا فرمان برد او را به غیر خودم وانمى‏گذارم و هر بنده که مرا نافرمانى کند، او را به خودش وامى‏گذارم و اهمیت نمى‏دهم که در کدام وادى هلاک و تباه شود[۷].

امام صادق (علیه السّلام) فرموده است، خداوند هر کس را که از فرمانش سرپیچى کند، دوست نمى‏دارد.

ابو لیلى مى‏گوید:[۸] امام حسن مجتبى (علیه السّلام) ما را بدرقه فرمود و چون خواستیم از ایشان جدا شویم، گفتیم ما را پندى بفرماى. فرمود: از خداوند بترسید و از طمع پرهیز کنید که طمع زنگ و زنگار مى‏گردد.

امیر المؤمنین على (علیه السّلام) فرموده است، چشمها و اشکها خشک نمى‏شود مگر از قساوت دلها، و دلها با قساوت نمى‏شود مگر از افزونى گناهها.

و همان حضرت به مردى فرمودند: اگر مى‏خواهى از آفریدگار خود فرمانبردارى نکنى، از روزى او مخور و اگر دشمن او را دوست مى‏دارى از مملکت او بیرون شو و اگر به قضا و قدر او خشنود نیستى، پروردگارى غیر از او براى خود جستجو کن. بر فرض که خداوند براى معصیت خود بیم هم نمى‏داد، واجب و شایسته بود که‏ براى شکر نعمتش معصیت نشود. عقل شمشیر برنده است، خواهش نفس خود را با عقل خویش بکش.

امام باقر (علیه السّلام) فرموده است، هیچ سالى کم باران‏تر از سال دیگر نیست ولى خداوند آن را هر کجا بخواهد قرار مى‏دهد. هر گاه قومى گناه کنند، خداوند میزان باران لازم آن سال ایشان را در سرزمین‏هاى دیگر و فلاتها و دریاها و کوهسارها مى‏برد که خداوند حتى از عذاب سوسک در لانه‏اش غافل نیست. از زمین گناهکاران باران را باز مى‏دارد و راهش را به سوى محله غیر گنهکاران مى‏گشاید و سپس فرمود، اى صاحبان بینش! عبرت بگیرید.

در یکى از نامه‏هاى امیر المؤمنین على (علیه السّلام) چنین دیدم که پیامبر (صلّى الله علیه و آله) فرموده‏اند:

چون زناکارى بسیار شود، مرگ‏هاى ناگهانى بسیار مى‏شود و چون کم فروشى و کاستن از ترازو معمول شود، خداوند آن مردم را گرفتار کاستى و خشکسالى مى‏فرماید و چون زکات پرداخت نشود، زمین برکتهاى کشاورزى خود را باز مى‏گیرد و میوه‏ها و معادن همه‏اش کاستى مى‏یابد. و چون در مورد احکام ستم روا دارند، گرفتار ستم و دشمنى مى‏شوند و چون پیمان‏شکنى کنند، خداوند دشمن ایشان را بر آنان چیره مى‏فرماید و چون پیوند خویشى را بگسلند، ثروت‏ها در دست بدان قرار مى‏گیرد و چون امر به معروف و نهى از منکر انجام ندهند و از اهل بیت گزیده من پیروى نکنند، خداى اشخاص شرور ایشان را بر آنان چیره مى‏فرماید و در آن حال نیکان ایشان هم که دعا کنند، مستجاب نمى‏شود[۹].

و فرموده است، در تورات چنین نوشته شده است: اى موسى! من تو را آفریدم و برگزیدم و نیرو بخشیدم و به اطاعت از خود فرمانت دادم و تو را از معصیت نهى کردم. اگر از من فرمانبردارى کنى، تو را بر آن کار یارى مى‏دهم و اگر معصیت کنى، تو را در آن یارى نمى‏دهم. اى موسى! حتى در فرمانبردارى تو مرا بر تو حق نعمت است و در معصیت تو براى من بر تو حجت است‏[۱۰].

پیامبر فرموده‏اند: رسیدن به بهشت با سختى‏ها آمیخته است و رسیدن به آتش با شهوات.

خداوند متعال به داود (علیه السّلام) فرموده است، بر من حرام است که عالمى را که دلش دوستدار شهوت‏هاست، پیشوا و رهبر پرهیزکاران قرار دهم.

پیامبر (صلّى الله علیه و آله) فرموده‏اند: هر کس دانشش بر خواسته نفسى او چیره شود، علمش علم نافع است و هر کس شهوت خود را زیر گامهایش نهد، شیطان از سایه‏اش مى‏گریزد.

امام سجاد (علیه السّلام) این ابیات را فرموده است: «آنچه را که باقى مى‏ماند، ویران مى‏کنى و آنچه را که فانى است، آباد مى‏کنى و هیچ کدامش آباد نیست. آیا اندیشیده‏اى اگر مرگت ناگهانى فرا رسد و هیچ خیرى که در پیشگاه خدا عذر خواه تو باشد بدست نیاورده‏اى، آیا فقط به این خشنودى که در زندگى ثروتمند و مال تو افزون باشد و حال آنکه دین تو کاسته باشد؟»[۱۱]

پی نوشت:

[۱] . با ذکر سلسله سند در ثواب الاعمال شیخ صدوق( رضی الله عنه)، ص ۲۱۶، چاپ آقاى على اکبر غفارى، آمده است. م.

[۲] . به نقل از رساله حقوق امام سجاد( علیه السّلام)، در محجه البیضاء، ص ۴۳۹، ج ۳، آمده است. م.

[۳] . نظیر این روایت در تحف العقول ابن شعبه حرانى، ص ۱۴۱، از امیر المؤمنین على( علیه السّلام) آمده است. م.

[۴] . الجواهر السنیه، شیخ حر عاملى، ص ۳۱۹٫ م.

[۵] . امالى، صدوق، ص ۲۲۰٫ م.

[۶] . به نقل از پیامبر( صلّى الله علیه و آله)، با اندک تفاوتى در احیاء علوم الدین، غزالى، ص ۱۴۵۷، چاپ دار الشعب، مصر، آمده است. م.

[۷] . الجواهر السنیه، شیخ حر عاملى، ص ۱۳۹٫ م.

[۸] . ظاهرا منظور ابو لیلى انصارى است که از اصحاب رسول خدا بوده و در تمام جنگهاى حضرت امیر در التزام ایشان بوده است. رک. به: استیعاب ابن عبد البر، در حاشیه الاصابه ابن حجر عسقلانى، ص ۱۷۰، ج ۴٫ م.

[۹] . تحف العقول، ابن شعبه حرانى، ص ۳۶٫ م.

[۱۰] . در الجواهر السنیه فی الاحادیث القدسیه، شیخ حر عاملى، ص ۵۶، به نقل از توحید صدوق( رضی الله عنه)، آمده است. م.

[۱۱] . این ابیات به همت استاد محمد مهدى خرسان در پاورقى صفحات ۸۳ تا ۸۷ جلد ۴۶ بحار الانوار به نقل از البدایه و النهایه ابن کثیر، ص ۱۰۹، ج ۹، آمده است و نسبت آن به حضرت سجاد( علیه السّلام) قطعى نیست. م.