خانواده شیعی » روانشناسی »

تاثیر نماز بر خود شکوفایى

امام صادق(علیه السلام): نمازى که از ترس جهنم خوانده شود، نماز غلامان است؛ نمازى که به سودای بهشت خوانده شود، نماز تجارت پیشگان است؛ اما نماز اولیاء الهی نمازى است که با عشق به خدا  اقامه مى شود.

   “ خود شکوفائى ” (self – actualization) در مفهوم عمده و کلاسیک خود، نخستین بار توسط “ کورت گلداشتاین ”(روانپزشک آلمانى ۱۹۶۵ ـ ۱۸۷۸) مورد بحث و بررسى قرار گرفت، او خود شکوفائى را به صورت توانائى نیرومند ذاتی موجود در هر فرد، که موجب شکوفا شدن استعدادهاى مثبت او مى گردد، تعریف نمود.(۱) (شکوفا کردن فطرت نیک درونى)

     گلداشتاین معتقد بود، براى آن که انسان به موفقیت هاى بزرگ دست یابد، باید با محیط اطراف و زندگی خود به بهترین نحوه ممکن، کنار بیاید و چنانچه محیط و زندگى، هر روز ضربه سنگین ترى بر پیکره انسان وارد کردند(مثلا موجب بیمارى انسان شدند) انسان باید سعى در بهبود روش مقابله خود، با این قبیل مشکلات بنماید تا بدین ترتیب به مرزهای “ خودشکوفایى ”(درک و فعال نمودن همگى استعدادهاى خود) نزدیک شود.

     در این مورد، روانشناس دیگرى به نام “ کارل راجرز ”(۱۹۸۷ ـ ۱۹۰۲) نشان داده که انسانهایى که توانائى فرمان دادن به خود(self – direction) را پیدا کنند و در حقیقت بر کنترل کامل افکار و افعال خود، موفق شوند به خود شکوفایى، که والاترین درجه انسانیت است، نائل خواهند شد.

     از دیگر معتقدان به نظریه خود شکوفائى که آن را با مفاهیم عالى عجین کرد و به اوج قدرت رسانید “ آبراهام مزلو ” است.(روانشناس آمریکائى ۱۹۷۰ ـ ۱۹۰۸) تحقیقات گسترده و مطالعات عمیق “ مزلو ” پیرامون این قبیل مقولات، سبب تکوین شاخه اى قدرتمند و پویا در روانشناسى امروز، موسوم به “ روانشناسى انسان گرا ” گردید. او در مقدمه یکى از کتابهایش (toward  a  psychology  of  being)(2) مى نویسد:

     “ اگر قرار باشد معنایى را که روانشناسى انسان گرا، برایم داشته است، در یک جمله بیان کنم، می گفتم: ترکیبى گلداشتاین، با روانشناسى فروید، که کل آن با روحیه علمى که از استادانم در دانشگاه ویسکانسن، آموختم پیوند خورده است.”

     “ مزلو ” خود شکوفائى را بالاترین و برترین نیاز انسان مى دانست، که پسس از ارضاى سلسله مراتب نیازهاى پایین تر انسان از جمله نیازهاى جسمى(مثل غذا و مسکن)، نیازهاى ایمنی، تعلق و محبت، نیاز به احترام، نیاز به دانستن و فهمیدن(که بعدا اضافه کرد)، مطرح مى شود، او خود شکوفائى(نیاز به تحقق خود) را در مورد ۴۹ نفر از اشخاص سرشناس جهان(زنده و مرده) از جمله:“ انیشتن ”، “ آبراهام لینکلن ”، “ باروخ ایپسنوزا ”، “ بندیکت ”(۳) و.. مورد توجیه و بررسى قرار داد.

     “مزلو ” بیان نمود: “ در افراد معمولى، انگیزش در پى جبران “ کمبود ” یعنى کمبودهاى ارگانیزم(چه جسمانى و چه روانى) است یعنی آنها در صدد ارضاى نیازهاى پایین ترند ولى افراد عالى(خود شکوفا ها) خواستار متحقق ساختن استعدادهاى درونى و بالقوه خود و شناخت و فهم دنیاى پیرامونشان هستند ”.(۴)

     او نیازهاى عالى افراد خود شکوفا را فهرست مى کند و آنها را “ فرا نیاز ” نام مى نهد، از جمله این فرا نیازها مى توان به: “ حقیقت ”، “ قاطعیت ”، “ یگانگى و تمامیت ”، “ فرار از دوگانگى ”، “ سر زندگى و شادابی ”، “ یکتایى ”، “ کمال ”، نظم ”، “ عدالت ”، “ سادگى ”، “ استغناء ” و جامعیت و.. اشاره نمود.(۵)

      مزلو، نتیجه وصول به این نیازها را، رسیدن به آرمانشهر روانی (یوسایکی شدن) مى دانست(یوسایکى ترکیبى است از: پسیکولوژى + اتوپیا، به معناى آرمانشهر روانى).

     حال اگر با این دیدگاه که “ نماز کاملترین پاسخ براى عالیترین نیازهاست “ به سراغ نظریات روانشناسان انسانگرا برویم، متوجه خواهیم شد، که چگونه مفاهیم متعالى نماز قابل مقایسه با هر یک از موضوعات مطرح در این گرایش غنى از روانشناسى است.

     به عنوان مثال اگر به آن قسمت از نظریات “ گلداشتاین ” که بهبود روشهایى مقابله با مشکلات را شرط لازم براى نزدیک شدن به مفهوم خود شکوفائى مى دانست توجه کنیم و به یاد آوریم که نماز چگونه به انسان احساس امنیت روان مى دهد و توانایى مقابله در برابر استرس ها را فزونى مى بخشد(۶) و یا اگر نظریه “ کارل راجرز ” پیرامون  self – direction (توانایى فرمان دادن بخود) را با توانایى که شخص نمازگزار، به مدد نماز در کنترل نفسانیات خود، پیدا مى کند. مقایسه نماییم تصدیق خواهیم کرد که همه تعالیم اساسى نظریه روانشناسى انسان گرا، را مى توان در آموزشهاى نماز پیدا کرد.

     یا اگر بخواهیم در مقابل لیست ۴۹ نفره آبراهام مزلو، فهرست افرادى را قرار دهیم که صفات آنها نه تنها در برگیرنده تمام ویژگیهایی باشد که مزلو درباره خود شکوفاها، بیان مى کند، بلکه از جهت ارتباط با غیب و معنویت داراى ویژگیهاى برجسته مزید برآنها هم باشد، کافیست به جمع نورانی “نمازگزاران اسوه ” اشاره نماییم.

     چرا که همه این مؤمنین، از تمامى “ فرانیازهاى ” خود، با بهره از متکامل ترین پاسخ ممکن یعنى “ نماز ” برخوردار شده اند حقیقت، قاطعیت،نیکى، یگانگى و تمامیت، فرار از دوگانگى، کمال و همه فرا نیازهاى دیگر، همگى در آموزشهاى نماز حضور زنده و محسوس دارند و هر کس به فراخور حال خود، براى وصول هر یک از آنها چنانچه به نماز نزدیک شود، پاسخى عالى تر از حد تصور دریافت مى کند و “ نماز ” تکرار شکوهمند درس خود شکوفائى در پیشگاه مبداء آفرینش است.

     اما مفهوم دیگر از آبراهام مزلو،در مورد خود شکوفائى به آن اشاره مى کند، مفهوم تجربه اوج (peak  experience) است که در خود شکوفاها، فراوان پیش مى آید: “ تجربه اوج، اتفاقی دوره اى و زود گذراست، که در آن شخص ناگهان به یک احساس ابر آگاهى و هوشیاری بسیار بالا، سرخوشى و جذبه عمیق، در آمیخته شدن و همسو شدن پر انسجام با همه عالم، دگرگونى در احساس زمان و مکان، دست مى یابد. این تجربه قوى غالبا در افرادى که از نظر روانى کاملا “ سالم ” هستند، رخ مى دهد و قرار گرفتن در برابر این تجربه آثار مفید و دیر پایى برجا مى گذارد.”(۷)

     “ تجربه اوج ” با این که بسیار شبیه به آنچه که از قرنها پیش، در مکاتب رازوارانه شرق دور. به نام تجربه “ پرواز به ملکوت آسمان ” (nirvana)، یا شبیه به تجربه سوختن در آتش درون، پرش به ورطه و “ رهایى ” در تعالیم عرفانى دون خوان به کارلوس کاستاندا و یا حتى شبیه به آن چه در عرفان اسلامى و ایرانى، از آن با عنوان “ حیرت ” و “ فنا  نام برده شده  مى باشد. اما چنانچه بخواهیم براى آن مفهومى جامع تر و همه شمول تر را پیدا کنیم، کافیست که باز هم به “ نماز روى نماییم و به آن بعد نماز توجه کنیم که غرق در مضامین عارفانه است.

     شاید کمتر کسى به این نکته فکر کرده باشد که منطور از کلمه “ شما ” در سومین سلام نماز(السلام علیکم و رحمه الله و برکاته) که تنها سلام واجب نماز است، به کیست !  و این “ سلام بر شما ” خطاب به چه کسانی اطلاق مى شود ؟

     عارفان نماز این سلام نماز را “ سلام عارفانه ” آن دانسته اند، که خطاب به همه هستى و آفرینش و خطاب به همه موجودات حاضر در آن، از ذرات کوچک اتمى گرفته تا کهکشانهاى بى انتها سر داده مى شود.

     چرا که همه این اجزاى آفرینش، بدون استثناء مشغول حمد و ثناى الهى اند و پیوسته و مداوم، توحید را اقرار مى کنند و شاید به واسطه این حمد و تسبیح دایم و ابدى، مورد خطاب تنها سلام واجب نماز قرار مى گیرند.

     بدین ترتیب نمازگزار، پس از فرستادن سلام بر نبی گرامى اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم)(السلام علیک ایها النبى و رحمه الله و برکاته) و سلالم بر همه بندگان صالح خدا، از جمله خودش(السلام علینا و على عباد الله الصالحین) سرانجام بر تمام اجزاى آفرینش سلام مى فرستند و این جلوه اى شکوهمند از “ در آمیخته شدن و همسو شدن پر انسجام با عالم “ که در “ تجربه اوج ” از آن بحث مى شود، در خود دارد.

     و اضافه بر آن، این که نمازگزار حقیقى، یعنى آنان که به تعبیر امام صادق(علیه السلام)، “ نماز عاشقانه ” به جاى مى آورند در راز و نیاز با معبود خویش، به چنان جذبه و خلسه  اى وارد مى شوند و چنان از حیطه زمان و مکان خارج مى گردند که حتى اگر تیر دردناک و سهمگین از پاى مبارکشان بیرون بکشند، هرگز از آن سرخوشى و جذبه عمیق خارج نمى شوند.

     و چه عاشقانه بود نماز على(علیه السلام) و چه زیباست تعبیر جاودانه على(علیه السلام) از عشق.. آرى ! او که در قبله “ نماز”  به دنیا آمد و در محراب “ نماز ” رستگار شد و این گونه “ عشق ” را براى آفرینش، عظمت و معنا بخشید و جاودانه کرد.

     و چه ملکوتى است، نماز فرزند علی(علیه السلام) و حضرت امام زمان(عج)، که جهان در انتظار عدالتش خون مى گرید.

     و چه عطشى است بى پایان، عاشقانش را براى اقامه نمازى با امامت او …

—–

۱ـ ترجمه فارسی روانپزشکى کاپلان ـ سادوک جلد اول صفحه ۵۴۵

۲- این کتاب در سال ۱۳۷۱ توسط آقاى احمد رضوانى ترجمه و بوسیله انتشارات فرهنگى آستان قدس رضوی به چاپ رسیده است.(به سوى روانشناسى بودن)

۲- “ راث بندیکت ” جزو استادان مزلو، در دانشگاه ویسکانن است. او همان کسى است که تحقیقات وسیعى در مورد تاثیر اجتماع و فرهنگ بر شخصیت انسان انجام داده است(رجوع کنید به نکته بیست و نهم از همین مجموعه مقالات(تاثیر نماز بر ثبات شخصیت)

۳- “ روانشناسى شخصیت سالم ” اثر: آبراهام مزلو، ضمنا برای مطالعه بیشتر مراجعه کنید به مقاله اندیشمندانه آقاى مسعود آذربایجانى تحت عنوان: “ انسان کامل ” در شماره نهم فصلنامه وزین: حوزه و دانشگاه

۴-  “ روانشناسى شخصیت سالم ” اثر: آبراهام مزلو: ضمنا برای  مطالعه بیشتر مراجعه کنید به مقاله اندیشمندانه آقاى مسعود آذربایجانى تحت عنوان: “ انسان کامل ” در شماره نهم فصلنامه وزین: حوزه و دانشگاه

۵- رجوع کنید به نکته بیست و یکم از این سلسله مقالات(تاثیر نماز بر احساس امنیت روانى)

۶- ترجمه سیناپس کاپلان ـ سادوک جلد اول ـ صفحه ۵۲

منبع: سایت مرکز تعلیمات اسلامی واشنگتن