وقعة صفین

نوشته‌ها

حرکت حضرت على(ع) به سوى صفین ۵ شوال

۵ شوال سال ۳۶ هجرى قمرى
حضرت على(علیه السلام) پس از رأى قاطع مسلمانان به وى و انتخابش به خلافت اسلامى، در صدد برآوردن انتظارات و درخواست هاى به حق مردم در اجراى عدالت الهى، برآمد و در این راه همت فزاینده اى گماشت و نخستین اقدامات آن حضرت، عزل عاملان و حاکمان غیر صالح از حکومت و نصب افراد شایسته به جاى آنان بود.

تمامى حاکمان و عاملان منصوب عثمان مقتول، در برابر اقدامات حضرت على(علیه السلام)، ناچار به تسلیم و یا فرار از محل حکومت خود شدند و حضرت على(علیه السلام) به جاى آنان افراد صالح، کاردان و دلسوزى منصوب کرد. ولى حاکم شام از تبعیت امام على(علیه السلام) سر باز زد و در صدد کارشکنى و افساد و فتنه جویى برآمد.

معاویه بن ابى سفیان که از زمان خلافت عمر بن خطاب، به حکومت شام منصوب و در خلافت عثمان نیز پایه هاى حکومت خویش را تقویت کرده بود، در برابر رأى مردم و انتخاب حضرت على(علیه السلام)، گردنکشى و یاغى گرى نمود و با بهانه قرار دادن قتل عثمان بن عفان در صدد سرپیچى از فرمان حضرت على(علیه السلام) برآمد(!). آن حضرت نامه هایى براى وى ارسال و او نیز پاسخ هایى براى امام على(علیه السلام) فرستاد، ولى عاقبت بر لجاجت خویش باقى ماند و براى مخالفت و دشمنى آشکارتر با امام على(علیه السلام)، به سوى عراق هجوم آورد.

امام على(علیه السلام) نیز در روز پنجم شوال سال ۳۶ قمرى، یاران و سپاهیان خویش را از کوفه به سوى سرحدات شام گسیل نمود.(۲)

امام على(علیه السلام) در کوفه، ابو مسعود عقبه بن عامر انصارى را جانشین خویش قرار داد و به همراه لشکریان رزمنده و خداجوى خویش از کوفه خارج شد.

آن حضرت، از کوفه به “مدائن”، پس از آن به “أنبار” و آن گاه به “رقّه” رفت و در میان راه سپاهیان جدیدى به وى پیوستند.

اهالى “رقه” به دستور مالک اشتر نخعى، پل بزرگى بر روى رودخانه فرات در محل “منبج” احداث نمودند و سپاهیان حضرت على(علیه السلام) از آن پل عبور کرده و در سرزمین صفین، در برابر سپاهیان معاویه بن ابى سفیان قرار گرفتند و سرانجام نبرد سنگین و بزرگ “صفین” در نخستین روزهاى ماه صفر سال ۳۷ قمرى میان طرفین آغاز گردید.(۳)

۱- أنساب الاشراف – ترجمه امیرالمؤمنین- (احمد بن یحیى بلاذرى)، ص ۱۲۱
۲- مروج الذهب (على بن الحسین المسعودى)، ج۲، ص ۳۸۴؛ وقعه صفین (نصر بن مزاحم)، ص ۱۳۱؛ وقایع الایام (شیخ عباس قمى)، ص ۶۹
۳- أنساب الاشراف – ترجمه امیرالمؤمنین- ص ۲۰۲؛ تاریخ ابن خلدون (ترجمه عبدالمحمد آیتى)، ج۱، ص ۵۹۸

وقعه صفین

وَقْعَةُ صِفّین از کهن‌ترین و مهم‌ترین منابع تاریخ اسلام در موضوع زندگی امیرمؤمنان علی(ع) اثر نصر بن مزاحم متوفای ۲۱۲ق، مورخ شیعی است. مؤلف در این اثر در هشت جزء ابتدا تا انتهای کارزار صفین را بازگو می‌کند. وقعة صفین از معدود تک نگاری‌های برجای مانده در موضوع نبرد صفین است. ویژگی این اثر دقت مؤلف در بیان حوادث صفین حتی در جزئی‌ترین امور است.

ابوالفضل، نصر بن مزاحم بن سیار (یسار) عطار منقری، اهل عراق، مورخ شیعی قرن ۲ق است. از لحاظ طبقه راویان، برخی او را در ردیف ابو مخنف شمردهاند.شیخ طوسی او را از اصحاب امام باقر(ع) می‌داند. با این حال مورخان و تراجم نویسان در اعتبار نصر بن مزاحم اختلاف نظر دارند. ظاهرا دلیل این اختلاف، مذهب اوست. او در سال‌های پایانی عمرش در قیام ابوالسرایا، علیه بنی‌عباس شرکت کرد و ابوالسرایا مسئولیت بازار را به او سپرد. وقعة صفین، الجمل، الغارات، مقتل حجر بن عدی و مقتل حسین بن علی عناوین برخی از آثار اوست.

اهمیت کتاب

مؤلف در این کتاب به اخبار و حوادث جنگ صفین پرداخته و گزارش‌های بسیاری درباره این جنگ و حوادث پیش و پس از آن ارائه می‌دهد. اهمیت کتاب را از چند جهت می‌توان بررسی کرد. نخست، ارزش متنی کتاب به جهت قدمت تاریخی آن از یک سو و از طرفی دیگر، اشاره به اخبار و حوادث دوران خلافت امیرالمؤمنین(ع)، و نیز به عنوان منبعی مهم برای رویدادهایی که منجر به جنگ صفین شده است.[۱]

محتوای کتاب

وقعة صفین، مشتمل بر هشت جزء است:

جزء اول از ورود علی(ع) به کوفه و سامان دادن اوضاع سیاسی-اجتماعی قلمرو حکومت خود آغاز تا ارسال نمایندگانی نزد معاویه را گزارش می‌کند.

جزء دوم رایزنی ها، چاره جویی ها، تبادل سفرا و نامه‌ها تا تدارک و تجهیز دو سپاه عراق و شام را در برمیگیرد.

جزء سوم به بسیج عمومی و حرکت دو سپاه به صفین اختصاص یافته و ضمناً وقایع جنبی مرتبط به جنگ را هم ترسیم میکند.

جزء چهارم مشتمل بر آغاز نبرد صفین تا بیان رجزهای جنگاوران دو سپاه را در برمی‌گیرد.

جزء پنجم سلحشوری و رزم آوری دو سپاه و روح حماسی جنگ را بیانگر است.

جزء ششم درگیری‌های نظامی همراه با تلاش‌های سیاسی دو سپاه و تبادل سفرا و نامه‌ها ادامه می‌یابد و با بن بست روبرو می‌شود.

جزء هفتم روایتگر عزم سپاه عراق جهت یکسره کردن کار جنگ و حیله عمروعاص در بالا بردن قرآن‌ها است.

جزء هشتم درباره پایان دردناک جنگ و ماجرای حکمیت و آثار و پیامدهای آن از جمله ظهور خوارج.[۲]

روش تألیف

شیوه این اثر، مانند دیگر آثار معمول در این دوره، حدیثی است و امتیاز آن، روایت کردن با دو یا سه واسطه از کسانی است که خود در جنگ صفین حضور داشته‌اند و از آنجا که این اثر در مکتب تاریخ نگاری عراق تدوین شده، سلسله اسناد بیشتر روایات آن به رجال و راویان شیعی مانند اصبغ بن نباته، حارث بن حصیرة ازدی، صعصعة بن صوحان، جابر بن یزید جعفی منتهی می‌شود. اگر هم از راویان عامه چون شعبی، روایت میشود، روایات دلخواه و مورد قبول مؤلف است.[۳]

ویژگی‌های کتاب

 

نصر بن مزاحم به دلیل گرایش خاص خود به علی(ع)، خطبه‌هایی از آن حضرت را نقل کرده و به بسیاری از امور اجتماعی و فرهنگی به ویژه نظامی پرداخته است. او گاه چنان دقیق به گزارش تاکتیک‌های جنگی و روانی، شیوه آرایش سپاه، رجزها، هجوها و سوگواری‌ها و تصویر پردازی از جامه‌ها، اسلحه‌ها، آلات جنگی، وصف اسب‌ها و… می‌پردازد.[۴]

پیکار صفین ترجمه پرویز اتابکی

ترجمه‌های کتاب

این اثر تاکنون سه بار به فارسی بازگردانده شده است.

نخست تحت عنوان «سُندُس و اِستَبرَق» به قلم شیخ محمد مهدی مسجدشاهی در سال ۱۳۴۵ق به صورت چاپ سنگی در اصفهان منتشر شد.

بازگردان دوم به نام «واقعةُ ألصّفین در تاریخ» توسط کریم زمانی در سال ۱۳۶۴ش در تهران صورت گرفت.

از جمله ترجمه‌های موجود می‌توان به ترجمه این کتاب توسط پرویز اتابکی به عنوان «پیکار صفین» اشاره کرد که در سال ۱۳۶۶ش در تهران انجام گرفت.[۵]

چاپ‌های کتاب

این کتاب نخستین بار در سال ۱۳۰۱ش در ایران و بار دیگر در سال ۱۳۴۰ق در بیروت به چاپ رسید. تا آنکه عبد السلام محمد هارون محقق مصری با استخراج متن کامل آن از شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید و مقابله و تطبیق آن با چاپ نخست به تصحیح و چاپ مجدد آن با اسلوبی علمی در یک جلد به سال ۱۳۶۵ق. همت گماشت.[۶]

پانویس

کتابخانه دیجیتال نور.

فهرست ترجمه کتاب

کتابخانه دیجیتال نور.

کتابخانه دیجیتال نور.

دکتر علی بیات، وقعة صفین

پیکار صفین، ترجمه وقعة صفین، ص ۵ و ۶

منابع

منقری، نصر بن مزاحم، وقعة صفین، تحقیق وشرح : عبد السلام محمد هارون، قاهره، المؤسسة العربیة الحدیثة، ۱۳۸۲ق.

منقری، نصر بن مزاحم، پیکار صفین، تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۰ش.

کتاب شناخت سیره معصومان، مرکز تحقیقات رایانه‌ای علوم اسلامی نور.