مشروبات الکلی

نوشته‌ها

رابطه «علم» و «اخلاق» در احادیث اسلامى‏

اشاره:

علم، اخلاق و تربیت واژه‌هایی هستند که هرکدام در محدوده زندگی انسانی کاربرد خاصی داشته و حکایت از حقیقت مهمی می‌کنند. حال سؤال این است که آیا هرکدام از این‌ها دارای کار آیی مستقلّ از دیگری بوده و هیچگونه ارتباطی بین آن‌ها متصور نیست و یا اینکه دارای ارتباط تنگاتنگ و اثرپذیری متقابل می‌باشند؟ در این نوشته به ارتباط علم و اخلاق از دیدگاه احادیث اسلامی پرداخته شده است.

 

احادیث اسلامى مملو از تعبیراتى است که نشان مى دهد رابطه تنگاتنگى در میان علم و معرفت و آگاهى، با فضائل اخلاقى؛ و جهل و بى خبرى و ناآگاهى، با رذائل اخلاقى وجود دارد که نمونه هائى از آن را در ذیل مى خوانید:

  1. در رابطه معرفت با زهد که از مهم ترین فضائل اخلاقى است از على (علیه‌السلام) چنین روایت شده است:

«ثَمَرَه الْمَعْرِفَه الْعُزُوفُ عَنِ الدُّنیا؛ میوه درخت معرفت، زهد در دنیا است.»[۱]

  1. در حدیث دیگرى در همین زمینه از همان حضرت مى خوانیم: «یَسیرُ الْمَعْرِفَهِ یُوجِبُ الزُّهْدَ فِى الدُّنْیا؛ مختصر معرفت و آگاهى، موجب زهد در دنیا است.»[۲]

در اینجا معرفت مى تواند اشاره به معرفه اللَّه باشد که در برابر ذات پاک بى نهایتش همه چیز کوچک و بى ارزش است، و از قطره در برابر دریا نیز ناچیزتر مى باشد، و این خود از اسباب زهد و بى اعتنایى به زرق و برق دنیا است. یا این که اشاره به آگاهى از ناپایدارى دنیا و تاریخ اقوام پیشین باشد که آن نیز روح زهد را در انسان زنده مى کند و یا آگاهى به سراى جاویدان و عظمت نعمتهاى آنجا است و یا همه اینها.

  1. در حدیث دیگرى در ارتباط غناى ذاتى و ترک حرص و آز، با علم و معرفت، از همان امام (علیه‌السلام) مى خوانیم: «مَنْ سَکَنَ قَلْبَهُ الْعِلْمُ بِاللَّهِ سُبْحانَهُ، سَکَنَهُ الْغِنى عَنْ الْخَلْقِ؛ هرکس معرفت خداوند در دل او، جایگزین شود، غنى و بى نیازى از خلق در قلبش جایگزین خواهد شد.»[۳]

روشن است کسى که آگاه به صفات جلال و جمال خداست و جهان هستى را پرتو کوچکى از آن ذات بى نیاز مى داند، تنها بر او توکّل مى کند و از غیر او خود را مستغنى و بى نیاز مى بیند.

  1. در ارتباط معرفه اللَّه با حفظ زبان از سخنان ناشایست و شکم از حرام؛ در حدیثى از پیامبر اکرم (صلی‌الله علیه و آله) آمده است: «مَنْ عَرَفَ اللَّهَ وَ عَظَّمَهُ مَنَعَ فاهُ مِنَ الْکَلامِ، وَبَطْنَهُ مِنَ الطَّعامِ؛ کسى که خدا را بشناسد و بزرگ بشمرد، دهانش را از سخن (ناشایست) بازمى دارد، و شکمش را از غذا (ى حرام)!»[۴]
  2. در رابطه معرفت و خوف از خدا که سرچشمه انواع فضایل اخلاقى است، در حدیثى از امام صادق (علیه‌السلام) چنین آمده است: «مَنْ عَرَفَ اللَّهَ خافَ اللَّهَ وَ مَنْ خافَ اللَّهَ سَخَتَ نَفْسُهُ عَنِ الدُّنْیا؛ کسى که خدا را بشناسد، از (مجازات) او مى ترسد، و کسى که از خدا بترسد نسبت به زرق و برق دنیا، بى اعتنا مى شود!»[۵]
  3. در ارتباط روح گذشت و ترک انتقامجویى با معرفه اللّه، در حدیثى از امام امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) مى خوانیم: «اعْرَفُ الناسِ بِاللّهِ اعْذَرُهُمْ للِنَّاسِ وَانْ لَمْ یَجِدْ لَهُمْ عُذْراً؛ آگاه ترین مردم به خدا کسى است که بیش از همه مردم را در برابر خطاهایى که مرتکب شده اند، معذور دارد، هرچند عذر (موجّهى) براى آنها نیابد.»[۶] (بدیهى است این حدیث ناظر به مسائل شخصى است نه مسائل اجتماعى).
  4. در ارتباط معرفه اللَّه با ترک تکبّر، در حدیث دیگرى از همان حضرت مى خوانیم «وَ انَّهُ لایَنْبَغى لِمَنْ عَرَفَ عَظَمَهَ اللَّهِ انْ یَتَعَظَّمَ؛ شایسته نیست براى کسى که از عظمت خدا آگاه است، بزرگى بفروشد!»[۷]
  5. در ارتباط پاکى عمل بطور کلّى با علم و دانش، على (علیه‌السلام) در حدیث دیگرى مى فرماید: «لَنْ یُزَّکى الْعَمَلُ حتّى یُقارِنَهُ الْعِلْمُ؛ هرگز اعمال آدمى پاک نمى شود، مگر این که قرین با علم و معرفت گردد!»[۸]

پیدا است که پاکى عمل و پاکى اخلاق معمولًا از یکدیگر جدا نیست.

  1. در همین رابطه، در حدیثى از پیامبر اکرم (صلی‌الله علیه و آله) مى خوانیم: «بِالْعِلْمِ یُطاعُ اللَّهُ وَ یُعْبَدُ وَ بِالْعِلْمِ یُعرَفُ اللَّهُ وَ یُوَحَّدُ وَ بِهِ تُوصَلُ الْارْحامُ وَ یُعْرَفُ الْحَلالُ وَ الْحَرامُ، وَ الْعِلْمُ امامُ الْعَمَلِ؛ به وسیله علم و معرفت خداوند اطاعت و عبادت مى شود؛ و به وسیله علم خدا شناخته و یکتا شمرده مى شود؛ و نیز به وسیله آن صله رحم، برقرار مى گردد؛ و حلال و حرام شناخته مى شود؛ و علم پیشواى عمل است!»[۹]

در این حدیث نیز بسیارى از اعمال اخلاقى ثمره شجره علم و معرفت شمرده شده است.

  1. همین معنى با صراحت بیشترى در حدیث دیگرى از امیر مؤمنان على (علیه‌السلام) آمده است که فرمود: «ثَمَرَه الْعَقْلِ مُداراهُ النَّاسِ؛ میوه درخت عقل، مدارا و نرم خوئى با مردم است!»[۱۰]

در برابر احادیثى که عمدتاً رابطه علم و معرفت را با فضائل اخلاقى یا اعمال اخلاقى،نشان مى دهد، روایاتى نیز در منابع اسلامى آمده است که رابطه میان جهل و رذائل را تبیین مى کند که آن هم تأکیدى است بر موضوع مورد نظر، از جمله:

  1. در حدیثى از على (علیه‌السلام) مى خوانیم: «الْجَهْلُ اصْلُ کُلِّ شَرٍّ؛ جهل و نادانى ریشه هر شرّ و بدى است!»[۱۱]

۲.در حدیثى دیگر از همان حضرت مى فرماید: «الْحِرْصُ وَ الشَّرَهُ وَ الْبُخْلُ نَتیجَهُ الْجَهْلِ؛ حرص و طمع و بخل، نتیجه جهل و نادانى است!»[۱۲]

چرا که شخص حریص و طمّاع، غالباً به سراغ چیزهایى مى رود که بیش از نیاز زندگى اوست؛ و در واقع، علاقه او به مال و ثروت و مواهب مادّى یک علاقه غیر منطقى و غیر عقلانى است؛ و همچنین بخیل با بخلش، چیزهایى را براى خود نگهدارى مى کند که هرگز در زندگى شخصى او قابل جذب نیست، بلکه آن را براى دیگران وامى گذارد و مى رود!

  1. در تعبیر زیباى دیگر از همان حضرت، رابطه جهل با رذایل اخلاقى به گونه جامع ترى بیان شده است؛ مى فرماید: «الْجاهِلُ صَخْرَهٌ لایَنْفَجِرُ مائُها! وَ شَجَرَهٌ لا یَخْضَرُّ عُودُها! وَ ارْضٌ لایَظْهَرُ عُشْبُها!؛ جاهل سنگى است که هرگز آب از آن جارى نمى شود؛ و درختى است که شاخه هایش سبز نمى گردد؛ و زمینى است که گیاهى از آن نمى روید!»[۱۳]
  2. در حدیث دیگرى از امیر مؤمنان على (علیه‌السلام) به این نکته اشاره شده است که جاهل همیشه یا در طرف افراط است، یا در طرف تفریط؛ فرمود: «لاتَرى الْجاهِلَ الَّا مُفْرِطاً اوْ مُفَرِّطاً»[۱۴]

با توجّه به این که طبق نظر معروف علماى اخلاق فضائل اخلاقى همواره حدّ وسط در میان افراط و تفریطى است که به رذائل منتهى مى شود، از حدیث فوق بخوبى مى توان این حقیقت را دریافت که در میان جهل و رذائل اخلاقى رابطه بسیار نزدیکى است.

  1. بسیارى از علماى اخلاق گام نخستین را براى اصلاح اخلاق و تهذیب نفس و خودسازى، اصلاح زبان مى دانند؛ و در احادیث اسلامى به رابطه میان جهل و نادانى با آلودگى زبان، اشاره شده است؛ در حدیثى از امام دهم حضرت هادى (علیه‌السلام) مى خوانیم: «الْجاهلُ اسیرُ لِسانِهِ؛ جاهل اسیر زبان خویش است!»[۱۵]

کوتاه سخن این که در مورد رابطه میان علم و اخلاق حسنه، و جهل و اخلاق سیّئه، آیات و روایات فراوانى وجود دارد، و نشان مى دهد که یکى از طرق مؤثّر تهذیب نفوس، بالا بردن سطح دانش و معرفت آنها و افزایش آگاهى، و شناخت مبدأ و معاد، و اطّلاع بر آثار و پیامدهاى فضایل و رذایل اخلاقى است.

این افزایش معرفت، در واقع دو شاخه دارد:

یک شاخه آن افزایش معرفت نسبت به زیانهاى رذائل اخلاقى در مورد فرد و جامعه است؛ درست مثل این که اگر انسان بداند استعمال موادّ مخدّر یا مشروبات الکلى چه زیانهاى غیر قابل جبرانى دارد، زمینه ترک آن در وجودش فراهم مى گردد؛ بنابراین، همان گونه که براى مبارزه با موادّ مخدّر و مشروبات الکلى، باید مردم را به زیانهاى این امور آگاه ساخت؛ همچنین براى مبارزه با رذائل اخلاقى و پرورش صفات فضائل، باید عیب و حسن آنها را برشمرد؛ و افراد را از آن آگاه نمود؛ هرچند هیچ کدام از این دو، علّت تامّه نیست ولى بى شک زمینه ها را براى فضائل اخلاقى آماده و راه را همواره مى سازد.

شاخه دوم، بالا بردن سطح معرفت بطور کلّى است؛ یعنى، هنگامى که معارف الهیّه نسبت به مبدأ و معاد و احوال اولیاء و انبیاء، و امور دیگرى از این قبیل، بالا برود؛ انسان نسبت به فضائل اخلاقى، علاقه مند و از رذائل، متنفّر مى گردد.

و به تعبیر دیگر، پایین بودن سطح معارف و جهل در امور اعتقادى، محیط مناسبى را در فکر و جان انسان براى رویش خارهاى رذائل فراهم مى سازد، در حالى که افزایش آگاهى، سرزمین روح و جان را براى دمیدن گلهاى فضیلت، مهیّا مى کند.[۱۶]

پی نوشت:

[۱] . غرر الحکم.

[۲] . غرر الحکم

[۳] غرر الحکم

[۴] . اصول کافى، جلد ۲، صفحه ۲۳۷.

[۵] . همان مدرک، صفحه ۶۸، حدیث ۴.

[۶] . غرر الحکم.

[۷] . نهج البلاغه، خطبه ۱۴۷.

[۸] . غرر الحکم.

[۹] . تحف العقول، صفحه ۲۱.

[۱۰] . غرر الحکم.

[۱۱] . غرر الحکم

[۱۲] غرر الحکم

[۱۳] غرر الحکم

[۱۴] . نهج البلاغه، کلمات قصار، شماره ۷۰.

[۱۵] . بحار الانوار، جلد ۷۵، صفحه ۳۶۸.

[۱۶] مکارم شیرازى، ناصر، اخلاق در قرآن(مکارم شیرازى)، ج۱، ص۱۸۰-۱۸۴، مدرسه الإمام علی بن أبی طالب ((علیه‌السلام)) – ایران – قم، چاپ: ۴، ۱۳۸۵ش.

کانون خانواده و بزهکاری؛ الکلیسم در خانواده

جهت مطالعه این مقاله، به ادامه مطلب مراجعه فرمایید.

تغذیه در آموزه‌های دینی؛ غذای حلال و حرام

رهنمودهای اسلام در رابطه با تغذیه، تنها سلامت جسم را تضمین نمی‌‏کند، بلکه تضمین‌کننده‌ی سلامت روح انسان‏‌ها نیز می‏‌باشد. از آن جایی که عقل و علم به همه‌ی رازهای آفرینش احاطه ندارد، ممکن است حکمت برخی از رهنمودهای اسلام برای دانش امروز مجهول باشد، ولی این به معنای بی‌‏دلیل بودن آن رهنمودها نیست؛ چنانچه فلسفه‌ی تعدادی از احکام اسلام در گذشته ناشناخته بود و امروز، علم به راز آن‌ها پی برده است.

این مقاله به اختصار به برخی از رهنمودهای اسلام در رابطه با “غذاهای حلال و حرام” و اهمیت غذای حلال در جهان امروز می‌‏پردازد.

غذای حلال

امام رضا(علیه‏ السلام) در روایتی می‌‏فرمایند: “خداوند تبارک و تعالی، هیچ خوردنی و نوشیدنی را حلال نکرده مگر آن که در آن منفعت و مصلحت بوده است و هیچ خوردنی و نوشیدنی را حرام نکرده مگر آن که در آن زیان و نابودی و فساد بوده است. پس هر چیز سودمند و نیروبخش جسم که باعث تقویت بدن می‌‏باشد، حلال شده و هر چیزی که قوای جسمانی را از بین ببرد و یا موجب مرگ شود، حرام است.”(۱)

نخستین و مهمترین رهنمود اسلام درباره‌ی مواد غذایی مصرفی این است که “حلال” باشند؛ بدین معنا که:

* مشروع باشد و در راه تهیه‌ی آن، حقوق دیگران تضییع نشده باشد.

* پاک بوده و از آنچه پاک است تهیه شده باشد. به عبارت دیگر، از آنچه اسلام ممنوع کرده(مانند گوشت مردار یا گوشت حیوانات حرام گوشت) نباشد.

* برای مصرف‌کننده زیانبار نباشد.

* در ظروف طلا و نقره صرف نشود یا سفره‌ای که مشروبات الکلی در آن قرار دارد، نباشد.

غذای حرام

خداوند خوردن اجزای بدن بعضی حیوانات و خوردن برخی گیاهان را برای ما حرام کرده است. خوردن حیوانات مرده، ماهی‌های بدون فلس و پرندگانی که چنگال دارند، جایز نیست. همچنین خوردن بخش‌‏هایی از بدن حیوانات حلال‏ گوشت، مانند: خون، نخاع، مثانه، طحال و کُره‌ی چشم حرام است.

در بین گیاهان نیز تمام میوه‏‌ها، سبزی‌ها، مغزها و دانه‏‌ها و حبوبات حلال‏ هستند، به جز آن‌هایی که زیان‌آور و سمی هستند. همچنین خوردن آنچه متعلق به دیگران است، بدون رضایت آن‌ها، و نیز چیزی که خمس یا زکات آن پرداخت نشده است، و خوردن گوشت خوک و نوشیدن مشروبات الکلی نیز حرام است.

در ادامه برخی از آیات قرآن در رابطه با “خوردن گوشت خوک و مشروبات الکلی” و بعضی مضرات مصرف آن‌ها بیان می‌‏شود:

گوشت خوک

خداوند در قرآن صریحا به “حرمت خوردن گوشت خوک” اشاره کرده است:

“خوردن گوشت مُردار، خون و گوشت خوک بر شما حرام است.”(۲)

* بیماری‌هایی که از طریق انگل‏‌هایی به نام “بالانتی دیوم” (Balantidium) که در امعای خوک موجود است و “کرم کدوی خوک” که در عضلات و مغز خوک وجود دارد و “کرم تری شینوز” (Trichinose) که در گوشت خوک است، به انسان منتقل می‌‏شود، علیرغم شیوع آن در تمام دنیا، خصوصاً آمریکا و اروپا، در کشورهای مسلمان به دلیل حرام بودن گوشت خوک، بسیار نادر است.

* در ضمن به دلیل میزان بالای چربی و اسید اوریک موجود در گوشت خوک، ابتلا به بیماری‏‌هایی مانند تصلب شرایین، نقرس و مسمومیت غذایی در مصرف‌کنندگان این گوشت زیاد است.

* حتی اگر با اعمال فرآیند حرارتی یا برودتی بتوان میکروب‌ها را از بین برد، اثر یا خاصیت طبیعی غذاها که به سردی و گرمی معروف شده است، از بین نمی‌رود و با مصرف گوشت خوک که حیوانی کثیف، شهوت‌ران و پُرخور است، این خصوصیات به انسان منتقل شده و سبب زایل شدن مقام انسانیت از جهات مختلف می‌‏شود و یکی از علت‏‌های حرمت آن، همین موضوع می‌‏باشد.

مشروبات الکلی

در مورد حرمت نوشیدن مشروبات الکلی نیز آیات ۹۰ و ۹۱ سوره مائده و آیه ۲۱۹ سوره بقره تصریح دارد.

* خداوند در سوره مائده، شراب را پلید و نوشیدن آن را از اعمال شیطان ذکر کرده که نوشیدن آن، موجب ایجاد دشمنی و کینه بین افراد، فراموشی یاد خدا و نماز می‏ شود.

* مصرف مشروبات الکلی، عوارض نامطلوب متعددی نیز بر بدن دارد؛ از جمله سبب آسیب‏‌های مخاطی مری، کاهش حرکت معده و افزایش ترشح اسید معده، کاهش جذب آب و ویتامین‏‌ها و اسیدهای آمینه، بزرگ شدن کبد و جمع شدن چربی در بافت‌های کبد و در نهایت تخریب کبد می‏ شود.

* همچنین موجب اختلال شخصیت، فراموشی‏‌های موقت، هذیان و بدگمانی نسبت به اطرافیان، برخی اختلال‌های روانی، ضعف عضلانی و اشکال در عضلات چشمی می‌‏شود.

فراگیر شدن غذای حلال در جهان امروزی

در حال حاضر، غذاهای حلال در بسیاری از کشورها شناخته شده است که ریشه‌ی اصلی آن در خاورمیانه و آسیا می‌‏باشد. در اروپا(با پنجاه میلیون مسلمان)، آمریکا و استرالیا هم این روند دیده می‌‏شود.

همچنین تولید غذای حلال در رستوران ‏های پیشرفته غیراسلامی نیز مورد توجه قرار گرفته است؛ به‏ عنوان مثال در چندین فرودگاه شهر مسکو، رستوران حلال دایر شده که حتی غیرمسلمانان هم به استفاده از آن تمایل دارند.

در حال حاضر کشور مالزی به عنوان شاخص‌ترین کشور مسلمان در زمینه‌ی تجارت مواد غذایی حلال در جهان شناخته شده است. البته این دسته از تولیدات شامل کالاهایی می‌‏شوند که در آن‌ها موادی که از نظر دین اسلام حرام هستند، استفاده نشده است(مثل گوشت خوک و الکل)؛ اما نکته دیگر این که تولید و ارائه‌ی آن هم باید طبق قوانین اسلامی باشد، (مثلا دام باید در کشتارگاه‏‌ها به صورت کاملا اسلامی ذبح گردد).

هم اکنون تقریبا ۷۰ درصد از مسلمانان جهان، به دنبال استانداردهای حلال می‏ باشند و به احتمال زیاد این میزان در آینده افزایش می‏‌یابد. نکته‌ی مهم این است که اقلام غذایی که به طور صحیح و پیشرو به عنوان حلال ارائه می‌‏شوند، اطمینان مصرف‏‌کننده را جلب خواهند کرد. در واقع نشان یا گواهی حلال، خود یک بیمه یا اطمینان بیشتر برای کالا خواهد بود.

اقدامات انجام شده در ایران

در کشور ما، کانون انجمن‌های صنفی صنایع غذایی با همکاری مرکز تحقیقات و اطلاع‌رسانی اتاق‏ اسلامی، اطلاع‏‌رسانی به انجمن‌های صنفی صنعت غذا و تمرکز بر موضوع تجارت مواد غذایی حلال را در دستور کار خود قرار داده است و ده‏‌ها واحد صنایع غذایی و خدماتی در نوبت ارزیابی و بازرسی جهت دریافت نشان و گواهی حلال می‌‏باشند.

در این راستا اولین همایش غذای حلال در فروردین ماه سال ۱۳۸۷ در تهران برگزار شد که در پایان این نوشتار، به برخی از مفاد قطعنامه آن اشاره می‏ شود:

* تشکیل شورای سیاستگذاری متشکل از کلیه سازمان‌ها، انجمن‏‌ها و ارگان‌های ذیربط و مرتبط با امر غذای حلال.

* تدوین نظامنامه جامع غذای حلال که در برگیرنده کلیه امور مربوطه باشد.

* تشکیل انجمن تولیدکنندگان غذای حلال.

* جمع‏‌بندی و تدوین فتاوای فقها در مورد غذاهای حلال.

* تدوین قوانین و مقررات و ضوابط مربوط به اعطای نشان حلال.

* صدور نشان حلال به صورت منسجم و از طریق یک مرکز واحد.

پی‌نوشت‌ها

۱-مستدرک الوسایل، جلد ۱۶، صفحه ۲۳۳

۲-مائده/ ۳

منبع: دنیای تغذیه؛ مهندس مسعود خبازی؛ کارشناس صنایع غذایی؛