مادرسالاری

نوشته‌ها

روابط خانوادگی‌تان، رییس محور است یا بدون قید و شرط؟

خانواده، اولین محیط اجتماعی است که فرد در آن رشد می‌کند و تمام ارزش‌های اجتماعی در خانواده به فرد منتقل می‌شود.

مقایسه شیوه‌های ارتباطی میان اعضای یک خانواده

اسباب بازی‌ها در وسط خانه نخواهد بود، لباس‌ها وسط اتاق رها نخواهد شد، ظرف‌های کثیف در کنار و گوشه خانه دیده نخواهد شد، اگر و تنها اگر روحیه همدلی و همکاری بین اعضای خانواده بالا باشد.

امروز روز خانواده است می‌گویند علت انتخاب این روز به عنوان روز خانواده نزول آیه «هل اتی» در این روز است. آیه اول سوره الانسان که درباره خانواده و استحکام پایه‌های آن است. بیست و پنجم ذی الحجه یادآور روزی است که حضرت علی(علیه السلام) و حضرت فاطمه زهرا(سلام الله علیها) برای بهبود بیماری حسنین(علیهماالسلام) سه روز، روزه گرفتند و از قضا هر سه افطاری آن را به نیازمندان بخشیدند در این روز سوره «هل اتی» در شأن اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السلام) نازل شد. یکی از مهمترین درس‌های این موضوع می‌تواند اهمیت بالای روحیه تعاون و همکاری و یک دل بودن اعضای خانواده در حل مسائل خانوادگی باشد.

شیوه ارتباطی بین اعضای یک خانواده، مهمترین عامل برای همکاری و همدلی آن‌ها در خانواده است و اگر شیوه ارتباطی صحیحی در بین اعضای خانواده وجود نداشته باشد، همکاری و همدلی در آن خانواده دیده نخواهد شد.

آشنایی با شیوه‌های ارتباطی

خانواده، اولین محیط اجتماعی است که فرد در آن رشد می‌کند و تمام ارزش‌های اجتماعی در خانواده به فرد منتقل می‌شود در نتیجه اگر اعضای یک خانواده با یکدیگر تعامل مناسبی داشته باشند، آن‌ها هم برای یکدیگر و هم برای جامعه افراد موثری خواهند بود. اولین نکته‌ای که در تعامل افراد خانواده با یکدیگر به چشم می‌خورد، شیوه ارتباطی آن‌ها با یکدیگر است.

این شیوه ارتباطی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است چون تحت تاثیر همین شیوه ارتباطی است که اعضای خانواده تصمیم می‌گیرند سازگارانه با یکدیگر همکاری کنند یا سر ناسازگاری داشته باشند و فقط به فکر خودشان باشند. در ادامه با شیوه‌های ارتباطی غلط که مهم ترین موانع همکاری و همدلی در خانواده‌ها هستند، آشنا خواهید شد.

شیوه رئیس محور

یکی از شیوه‌های ارتباطی که بین اعضای بعضی خانواده‌ها وجود دارد، این است که یکی از اعضا که معمولا پدر یا مادر هستند نظر خودشان را به عنوان معیار درست یا نادرست بودن هر مسئله‌ای در خانواده مطرح می‌کنند.

در این خانواده‌ها، اعضای دیگر حق اظهار نظر ندارند و حتی نظرشان در انتخاب‌های مهم زندگی شان هم مورد بررسی قرار نخواهد گرفت. این شیوه غلط ارتباطی، یکی از موانع همکاری و تعاون بین اعضای خانواده است.

از پیامدهای نامناسب این شیوه ارتباطی، این است که اعضای چنین خانواده‌هایی معمولا استرس و اضطراب دارند و به خاطر ترس از اظهار نظر اهل مشورت دادن و مشورت کردن نیستند. این افراد تا زمانی که پدر یا مادرشان به آن‌ها دستور ندهد و مجبور نباشند، در خانه همکاری نخواهند کرد. این افراد از لحاظ روابط اجتماعی ضعیف هستند و به همین دلیل از جمع‌ها طرد می‌شوند. همچنین این افراد تلاش می‌کنند تا بتوانند بر دیگران تسلط پیدا کنند و باعث اذیت آنان می‌شوند.

شیوه بی‌قید و شرط

در مقابل شیوه ارتباطی رئیس محور، شیوه سهل‌گیرانه یا شیوه بی‌قید و شرط است. در چنین خانواده‌هایی، افراد کاملا استقلال دارند و هر فردی کاری را انجام می‌دهد که خودش درست می‌داند. در این خانواده، افراد به نظرات دیگر اعضای خانواده کاری ندارند. این افراد به جای این که هدف‌های گروهی برای موفقیت داشته باشند، هدف‌های فردی دارند و به نوعی خودخواه هستند. این شیوه هم پیامدهای منفی زیادی دارد. یکی از این پیامدها این است که اعضای این خانواده ها، مسئولیت پذیر نیستند و از اعتماد به نفس پایینی برخوردار هستند. اعضای چنین خانواده‌هایی در خانه هیچ مسئولیتی برای خودشان نمی بینند و کاری انجام نمی دهند. در این افراد، حس همکاری در پایین ترین سطح ممکن به چشم می‌خورد و معمولا به همکاری با دیگران تمایلی نشان نمی دهند.

شیوه عمل بر اساس منطق

بهترین شیوه ارتباطی بین اعضای خانواده‌ها، روشی بین شیوه‌های سخت‌گیرانه و بی‌قید و شرط است. در این شیوه ارتباطی، اعضای خانواده با منطق درباره هر موضوعی با یکدیگر صحبت می‌کنند تا به نتیجه برسند. در این خانواده‌ها درباره هر موضوعی به گفت و گو می‌نشینند و به هر نتیجه‌ای که برسند، همه اعضای خانواده خود را موظف می‌دانند که برای تحقق آن هدف به یکدیگر کمک کنند. در این شیوه ارتباطی همکاری و تعامل بسیار بالایی وجود دارد. از پیامدهای مثبت این شیوه ارتباطی، اعتماد به نفس بالای فرزندان و احتمال موفقیت بیشتر در روابط با دیگران است. در چنین خانواده هایی، اعضای خانواده مسئولیت پذیر هستند و برای پیشرفت خانه به صورت داوطلبانه گوشه‌ای از کارهای خانه را انجام می‌دهند.

تاثیر شیوه ارتباطی صحیح

برنامه‌ریزی برای بعضی از برنامه‌های خانوادگی می‌تواند افراد خانواده را به یکدیگر نزدیک کند. به طور مثال، اگراعضای خانواده‌ای بخواهند اسباب‌کشی کنند، والدین باید این موضوع را برای فرزندان شان توضیح دهند و باید به آنان بگویند که به کجا خواهند رفت و محل جدید چه خوبی‌ها و بدی‌هایی دارد و نظر فرزندان شان را جویا شوند. با این کار بچه‌ها خود را در این برنامه شریک می‌دانند.

در این صورت، به جای ترس و نگرانی از محیط جدید در بسته بندی وسایل و اثاث کشی نیز کمک می‌کنند و وقتی به خانه جدید رفتند، دوباره در چیدن لوازم و حمل و نقل وسایل خانه به پدر و مادرشان کمک می‌کنند. یکی از راه‌هایی که سبب موفقیت خانواده‌ها می‌شود، همکاری بین آنان است. والدین باید کارها را میان اعضای خانواده براساس سن و توانایی آنان تقسیم کنند. هرکسی باید مسئولیتی داشته باشد مانند خرید کردن، نظافت خانه، نظافت وسایل شخصی، گذاشتن سطل زباله بیرون از خانه و آشپزی. با تقسیم کار، اعضای خانواده احساس مسئولیت و اعتماد به نفس بیشتری پیدا می‌کنند. بعضی از مواقع لازم است، والدین در مورد مسائل و مشکلات با فرزندان خود صحبت کنند. پدر و مادرها باید با فرزندان خود صمیمی باشند و در مورد مسائل مختلف با آنان مشورت کنند. البته باید به هنگام مشورت، به سن و میزان درک آنان توجه کنند و مسائلی را با آنان در میان بگذارند که سبب ناراحتی روحی و روانی آنان نشود.

منبع: خراسان گفتگو با «وحید فرهمند» کارشناس مطالعات خانواده و کارشناس ارشد روان شناسی بالینی

نقل از میگنا

خانواده هسته‌ای، خانواده گسترده

تشیّع و تأثیر آن بر خانواده در ایران

تأثیر مذهب تشیّع و آموزه‌هاى آن بر الگوى خانواده در ایران معاصر، از چند جنبه قابل بررسى است. از مهم‌ترین این جنبه‌ها، مى‌توان به رواج الگوى خانواده «هسته‌اى» به موازات تثبیت نسبى جایگاه خویشاوندى، فراهم سازى بستر مناسب براى انطباق یافتن قانون کشور با تغییرات معطوف به افزایش اختیارات زنان و کاهش اقتدار مردان، پذیرش عمومى سیاست‌هاى کنترل موالید به استناد اصل فقهى «ضرورت»، و قبح عمومى «طلاق» اشاره کرد. در این مقاله به بحث خانواده هسته‌ای و گسترده می پردازیم.

«خانواده هسته‌اى» در اصطلاح علوم اجتماعى، به خانواده‌هاى متشکّل از زن و شوهر و فرزندان آن‌ها اطلاق مى‌شود و مقصود از «خانواده گسترده» خانواده‌اى است که اعضاى آن بیش از دو نسل از افراد را در برمى گیرند.

در جوامع سنّتى، که نمود بارز آن را مى‌توان در جوامع کشاورزى و روستایى دید، خانواده گسترده ممکن است مجموعه گسترده‌اى از خانواده‌هاى زن و شوهرى و فرزندان آن‌ها، عموها، عمّه‌ها، دایى‌ها، خاله‌ها و پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها را دربرگیرد، اما در پایین‌ترین سطح، «خانواده گسترده» از پدر و مادر و فرزندان آن‌ها و پدربزرگ و مادربزرگ تشکیل مى‌شود.
تأکید فراوان اسلام بر حقوق والدین، به ویژه پدر و مادر سالمند، احتمال کناره گرفتن از آنان یا سپردن آن‌ها به خانه‌هاى سالمندان را کاهش مى‌دهد.

به دلیل آن که خانواده هسته‌اى در شکل کنونى آن، که معمولاً در سکونت گاهى جدا و مستقل از سایر بستگان و خویشاوندان زندگى مى‌کند، از اقتضائات زندگى شهرى و صنعتى جدید است، رواج این الگو و افول نسبى الگوى خانواده گسترده در جوامع در حال توسعه، مانند ایران دور از انتظار نبوده است. بر حسب برخى تحقیقات در سال‌هاى اخیر، قریب ۵۸ درصد مردم ایران سکونت مستقل و جداگانه زوج‌هاى جوان از پدر و مادرها را ترجیح مى‌دهند.

در عین حال، تأثیرپذیرى از آموزه‌هاى دینى ویژگى خاصى به این الگو در جوامع اسلامى مى‌بخشد. تأکید فراوان اسلام بر حقوق والدین، به ویژه پدر و مادر سالمند، احتمال کناره گرفتن از آنان یا سپردن آن‌ها به خانه‌هاى سالمندان را کاهش مى‌دهد.

این تحقیقات از آن حکایت دارند که تنها ۲ درصد مردم به خانه‌هاى سالمندان مى‌اندیشند؛ قریب ۲۳ درصد افراد زندگى پدر و مادرها با فرزندان ازدواج کرده خود را شیوه مناسبى مى‌دانند و قریب ۱۹ درصد، زندگى با این شیوه را منوط به سنجیدن شرایط مى‌کنند که این نسبت در بین نوجوانان ۲۴۱۶ ساله به قریب ۲۲ درصد مى‌رسد.

بدین سان، زمینه فرهنگى گسترش خانواده گسترده در شکل حداقلى آن، که از پدر و مادر و فرزندان و پدربزرگ و مادربزرگ تشکیل مى‌شود، مهیّاست.

بدون شک، ناسازگارى‌هایى بین اعضاى سالمند و اعضاى جوان تر در این خانواده‌ها کم و بیش رخ مى‌دهند و به طور خاص، در مواردى که پیوند عاطفى طرفین ضعیف تر باشد ـ مثل عروس و مادر شوهر ـ شدت ناسازگارى‌ها بیشتر است.

با این همه، مى‌توان پیش بینى کرد که در درازمدت، شاهد کاهش تدریجى این گونه دشوارى‌ها باشیم؛ زیرا با توجه به آنکه زوج‌هاى جوان امروز اغلب با اندیشه‌ها و هنجارهایى جامعه پذیر مى‌شوند که بر احترام به شخصیت و آزادى عمل فرد تأکید دارند، به احتمال زیاد، این افراد در سنین سالمندى آمادگى آن را دارند که با فرزندانشان به شیوه‌هاى مسالم ت آمیز و غیرمستبدّانه رفتار کنند.

شایان ذکر است که افول الگوى خانواده گسترده در ایران نباید با سست شدن روابط خویشاوندى آن گونه که در جوامع غربى مى‌بینیم، یکسان انگاشته شود.

تأکید اسلام بر ارزش‌هایى مانند «صله ارحام» موجب استحکام نسبى پیوندهاى خویشاوندى گردیده است و گردهمایى‌هاى خویشاوندان در مناسبت‌هاى گوناگون شادى و سرور، همچون اعیاد مذهبى و ملّى، موالید معصومان علیهم السلام، جشن‌هاى تولّد، ازدواج، بازگشت از سفرهاى زیارتى و در سال‌هاى اخیر، جشن تکلیف دختران و همچنین در مناسبت‌هاى سوگوارى مانند ایّام شهادت معصومان علیهم السلام و مراسم تشییع، تدفین و ترحیم اموات، جایگاه روابط خویشاوندى در ایران را تا حدى مشخص مى‌نماید.

همچنین در زمانى که افراد به کمک‌هاى مالى یا غیرمالى نیازمند مى‌شوند، پیش از هر کس، به سوى خویشاوندان خود رو مى‌آورند و احتمال اینکه خویشاوندان به فرد نیازمند کمک کنند، بیش از سایران است.

پدرسالاری

جامعه شناسان و مردم شناسان، الگوى غالب در روابط خانوادگى را الگوى «پدرسالارى» دانسته اند. مهم‌ترین شاخص‌هایى که براى این الگو ذکر مى‌شوند عبارتند از: ریاست پدر بر خانواده، پدر نَسَبى (انتقال نسب از طریق پدر)، پدر مکانى (رفتن زن پس از ازدواج به خانه شوهر) و پدر نامى (انتقال نام خانوادگى از پدر به فرزندان).

در برابر این الگو، الگوى «مادرسالارى» قرار دارد که با شاخص‌هاى ریاست مادر، مادر نَسبى، مادر مکانى و مادر نامى تعریف مى‌شود. در فرهنگ معاصر غرب نیز الگوى «برابرى طلب یا دموکراتیک» ترویج و تشویق مى‌گردد که بر حسب آن، زن و شوهر از حق مساوى و قدرت تصمیم گیرى برابر در امور خانوادگى برخوردارند. روشن است که تعریف‌هاى یاد شده از ویژگى نوع ایده آل برخوردارند و از نظر عینى، نمى‌توان مرز قاطع و تعیین کننده‌اى بین این الگوها مشخص کرد.

در ایران و دیگر کشورهاى اسلامى، همانند سایر ملت‌هاى جهان، الگوى پدرسالارى سابقه‌اى دیرینه دارد و برخى آموزه‌هاى اسلامى مانند قوّامیت مردان بر زنان و تفکیک نقش‌هاى اقتصادى زن و مرد، که در قرآن کریم بر آن تأکید شده، در تحکیم این الگو نقش مؤثرى داشته اند.

گفتنى است تمایز نقش‌هاى جنسیتى در دیدگاه اسلام، بر خلاف بسیارى از فرهنگ‌هاى گذشته و حال، عارى از ارزش گذارى متفاوت براى نقش‌هاى گوناگون است و از نظر ارزشى، مى‌توان دیدگاهى را به اسلام اسناد داد که بر برابرى جنسى تأکید مى‌ورزد.
فقهاى شیعه عموما بر این مطلب تأکید دارند که وجوب شرعى اطاعت زن از شوهر به دو مسئله «تمکین جنسى» و «عدم خروج زن از منزل به غیر اذن شوهر» اختصاص دارد و در خارج از این محدوده، توصیه به اطاعت از شوهر جنبه اخلاقى داشته و آزادى و اختیار زن از نظر فقهى کاملاً پذیرفته شده است.

به هر تقدیر، قانون مدنى جمهورى اسلامى ایران، طبق ماده ۱۱۰۵ به پى روى از شرع اسلام، ریاست خانواده را از خصایص شوهر دانسته؛ همچنان که طبق ماده ۱۱۰۶ نفقه زن را در عقد دایم بر عهده شوهر قرار داده است.

با این همه، بروز تحوّلاتى در الگوى خانواده پدرمحور در دهه‌هاى اخیر در ایران، قابل انکار نیست و رواج نومکانى (سکونت زن و شوهر پس از ازدواج در خانه‌اى جدا از خانه بستگان شوهر و خانه بستگان زن) و همچنین کاهش وابستگى اقتصادى زنان به شوهران در نتیجه افزایش میزان اشتغال زنان از شاخص‌هاى این سیر تحوّلى است.

آنچه در این بحث توجه ویژه‌اى مى‌طلبد، تبیین این تحوّلات است. در اینجا، این پرسش مطرح مى‌شود که آیا حرکت تدریجى در جهت به رسمیت شناختن جایگاه زنان در خانواده و افزایش برابرى زن و شوهر را باید در تقابل با آموزه‌هاى دینى ارزیابى کرد یا مى‌توان تحلیل دیگرى در این مورد ارائه داد؟ در پاسخ، لازم است بین گرایش اکثریت پایبند به موازین مذهبى و اقلّیت غیرپایبند به دین تمایز قایل شویم. در مورد گروه اخیر، ادعاى تقابل هنجارها و معیارهاى رفتارى با آموزه‌هاى دینى کاملاً موجّه و پذیرفتنى است، اما نسبت به اکثریت آحاد جامعه، نه تنها تقابلى به چشم نمى‌خورد، بلکه مى‌توان بسترسازى مناسب براى وقوع این تحوّلات را در خود آموزه‌هاى مذهبى شیعه به روشنى ملاحظه کرد. در این خصوص، یادآورى دو نکته حایز اهمیت است:

نکته نخست آنکه فقهاى شیعه عموما بر این مطلب تأکید دارند که وجوب شرعى اطاعت زن از شوهر به دو مسئله «تمکین جنسى» و «عدم خروج زن از منزل به غیر اذن شوهر» اختصاص دارد و در خارج از این محدوده، توصیه به اطاعت از شوهر جنبه اخلاقى داشته و آزادى و اختیار زن از نظر فقهى کاملاً پذیرفته شده است.

این پشتوانه نظرى باعث مى‌شود زنان مسلمان تحصیل، اشتغال، مشارکت اجتماعى و مانند این امور را همچون حقوق مسلّم خود در نظر بگیرند و با جدیّت در این راه‌ها قدم بگذارند. واضح است که این امر نیز به نوبه خود، در ارتقاى جایگاه زنان در درون خانواده به دلیل افزایش استقلال اقتصادى آنان تأثیر مى‌گذارد.

دومین نکته به مسئله شروط ضمن عقد مربوط مى‌شود. به تصریح فقهاى شیعه، زن مى‌تواند در ضمن عقد نکاح یا هر عقد لازم دیگرى، شروطى تعیین کند و شوهر را به پذیرش آن‌ها ملزم گرداند. عده‌اى از فقها حتى این اختیار را براى زن قایل شده‌اند که وکالت در طلاق را در ضمن عقد نکاح شرط کند.

بر حسب همین مسئله، امروزه در قباله‌هاى رسمى ازدواج، شروط متعددى درج کرده‌اند که بسیارى از اختیارات گذشته را از شوهر سلب مى‌کنند و این امر نیز مى‌تواند از شاخص‌هاى کم رنگ شدن نمودهاى پدرسالارى در خانواده‌هاى ایرانى به شمار آید.

منبع: فصلنامه شیعه شناسی؛ شماره۱۱٫