فریضه حج

نوشته‌ها

نظام حج در اسلام

اشاره

حج یکی از بارزترین و ظاهرترین برنامه‌های جهان شمول اسلام است و چون اسلام، تنها دینی است که از طرف پروردگار عالم نازل شده و تنها مکتبی است که در بردارنده تمام کمالات انسانی است و یگانه دینی است که تمام ادیان غیر اسلامی را تحت الشعاع قرار داده و بر همه آنان چیره گشته است و در تمام پهنه جهان، قابل اجرا و در تمام گستره زمین مورد استفاده خواهد بود؛ بنابراین، باید حاوی برنامه‌هایی باشد که در طول تاریخ مورد بهره‌برداری قرار گیرد و در راستای تعالی انسانیت ظهور کامل داشته باشد.

جهانی بودن اسلام به جهت شکوفا کردن فطرت

راز جهان‌شمول بودن اسلام، آن است که به منظور شکوفایی فطرت انسانی نازل شده است و چون فطرت انسانی و نهاد بشری، محکوم هیچ سرزمین نبوده و در رهن هیچ تاریخ و سیر زمانی نخواهد بود و تأثیرات نژادی و قومی و پدیده‌های جغرافیایی را بدان راه نیست، پس به عنوان یک زیربنای ثابت تربیتی و اصل استوار تعلیم و ارشاد پذیرفته خواهد بود و چون معلم انسان و پرورنده بشریت، خداوندی است که نه جهل را به حریم آگاهی و علم نامحدود او راهی است و نه سهو و نسیان را به حرم امن حضور و شهود دائمی‌اش مجالی، بنابراین، دین الهی به عنوان یک اصل ثابت و بنیان زوال ناپذیر در هدایت همه جوامع انسانی مورد قبول خواهد بود.

نتیجه آنکه چون فطرت انسان و نهاد بشر که قابل و پذیرای هدایت است، ثابت و مصون از دگرگونی است و خداوند عالَم که فاعل و هادی تمام انسانهاست، منزّه از دگرگونیهای «علم»، «جهل»، «شهود»، «غیبت»، «تذکر» و «نسیان» می‌باشد، قهراً قانونی که برای هدایت انسان تنظیم می‌شود، مصون از زوال و فرسودگی خواهد بود و با امتداد زمان در تمام پهنای زمین، حاکم و جاوید است:

«إنّ الدّین عند اللّهِ الإسلام… »؛[۱] «فأقم وجهک للدّینِ حنیفاً فِطرتَ اللّهِ الّتی فَطرَ النّاسَ عَلَیها لاتَبدیل لِخلقِ اللّه ذلک الدّین القیم… » [۲]؛ «شرعَ لَکُمْ مِنَ الدّینِ ما وَصّی بِهِ نُوحاً والّذی أوحَینا إلیکَ وَ ما وصّینا بِهِ إبراهیمَ و مُوسی و عیسی اَنْ اَقیموا الدّینَ وَ لا تَتَفرّقُوا فیهِ کَبُرَ عَلَی المُشْرِکینَ ما تَدْعُوهُمْ اِلیهِ… ».[۳]

یعنی تنها دینی که نجات بخش انسانهاست، اسلام است و تنها مکتبی که از جانب خداوند نازل شده و برابر با فطرت تغییر ناپذیر انسانهاست و نیز تنها شریعتی که بر تمام انبیای اولواالعزم فرو فرستاده شده و آنان بشریت را به آن دعوت کرده‌اند، همانا اسلام است و هیچ‌گونه اختلافی بین خود انبیاء و ره‌آوردشان نیست و اختلاف و تفرقه جز با دست ستمگرانِ سودجو و عالمانِ دین‌فروش پیدا نشده و اگر تفاوتی در بین ادیان آسمانی در برخی از برنامه‌های جزئی یافت می‌شود؛ به معنای بطلان برنامه قبلی و ظهور فساد در آن نیست.

بلکه تمام برنامه‌های جزئی نیز حق بوده و در موطن مناسب خود ضروری و لازم بوده است و اکنون دوره نفوذ آن به سرآمده؛ و گرنه «نسخ» به معنای «ابطال یک برنامه و اظهار فساد آن» هرگز در احکام آسمانی راه ندارد؛ چون تنظیم کننده تمام برنامه‌ها خداوند است که جز حق چیزی نمی‌گوید؛ «…واللّهُ یقولُ الحقَّ وَ هوَ یهْدی السّبیل».[۴]

چون اسلام جهان‌شمول است و به عنوان برنامه آموزنده جهانی نازل شده و دو اصل زوال ناپذیر «همگانی» و «همیشگی» بودن، یعنی «کلیت» و «دوام» را همواره گوشزد کرده و می‌کند، بنابراین، لازم است برنامه‌های آن هم جهانی بوده و نمودار زنده‌ای از کلیت و دوام باشد. بر همین اساس می‌توان «حج» را به عنوان یکی از شاخص‌ترین برنامه‌های جهانی اسلام یادآور شد و همگانی و همیشگی بودن آن را سند گویای کلیت و دوام دین الهی دانست.

حج، شاهد دوام و کلیت اسلام

زیرا حج یک وظیفه دینی است که بر بسیاری از مبادی و اصول استوار است و تحقق حج، بدون تحقق آن مبادی ممکن نیست و اگر حج همگانی و همیشگی بود، همه آن اصول اعتقادی و مبادی فکری، دارای کلیت و دوام می‌باشد؛ چون حج یک دستور جدای از آن اصول اعتقادی نیست و بدون آنها مقبول نخواهد بود. برای آنکه جهانی بودن حج به وضوح تبیین شده باشد، ابعاد گوناگون آن را بررسی می‌کنیم تا روشن شود که متن این عبادت دینی، گسترش و دوام را به همراه دارد.

الف) حجّ در گستره زمان و پهنه تاریخ

حج، همان آهنگ زیارت کعبه و انجام مناسکی است که در طی قرون و اعصار به شکلهای گوناگون ظهور می‌کند و کعبه اولین خانه‌ای است که به منظور عبادت توده مردم بنا نهاده شده و اولین مرکزی است که عبادت کنندگان را به سوی خود جذب نموده است.

«إنّ أوّلَ بیتٍ وُضِعَ للنّاسِ للّذی ببکّهَ مُبارکاً و هُدی للعالمینَ ٭ فیه ایاتٌ بینات مَقامُ إبراهیمَ وَ مَنْ دَخَلهُ کانَ امِناً وَ للّهِ علی الناسِ حِجُّ البیتِ مَنِ استطاعَ إلیهِ سَبیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإنَّ اللّهَ غنی عَنِ العالمین».[۵] تعبیر از پایگاه کعبه به «بکّه» که به معنای «ازدحام و تراکم جمعیت» است، نشان می‌دهد که کعبه محوری جهانی بوده که از هر سوی عالم در گستره زمان، به آن رجوع نموده و در اثر انبوه جمعیت، جایگاه آن به «بکّه» نامگذاری شده است.

هنگامی که کعبه به عنوان قبله رسمی مسلمانان اعلام شد، پیروان کیش حضرت موسی‌کلیم اللّه اعتراض کردند که چگونه عنوان قبله از بیت المقدس به کعبه انتقال یافت؟ وحی نازل شد که: سابقه کعبه بیش از دیگر بناهای مذهب عمومی است و کعبه اوّلین خانه‌ای است که برای عبادت بندگان الهی بنا نهاده شده و به منظور هدایت همگان تأسیس شده است؛ چنان‌که با برکتهای فراوان و گوناگون همراه می‌باشد و هدایت آن مخصوص به عصر خاص یا ویژه نژاد معینی نیست؛ بلکه برای همه جوامع بشری خواهد بود؛

لذا، از دیر بازْ تمام اقوام و ملل که به پرستش معتقد بودند به کعبه احترام می‌گذاشتند و به علل گوناگون تکریم آن را لازم می‌دانستند که تطوّر تاریخی و نقل و نقد آراء و عقاید آنان از مدار بحث این رساله بیرون است.

خلاصه آنکه با استدلال به تقدّم کعبه بر بیت المقدس و قدمت تاریخی و سابقه کهن آن به اعتراض پیروان برخی از ادیان آسمانی پاسخ رسایی داده‌شد و شاید از همین بُعد قدمت تاریخی کعبه است که قرآن کریم آن را «بیت عتیق» [۶] می‌داند؛ یعنی خانه کهن و دیرپای و سابقه‌دار؛ زیرا هر چیز سابقه‌داری را که از اهمیت و ارزش برخوردار است، عتیق که همان «آنتیک» (لاتینی) است، می‌نامند.

ب) حج در بین اقوام و ملل

قرآن کریم همان‌طور که کعبه را اولین و با سابقه‌ترین خانه عبادت و پرستش می‌داند، آن را برای توده مردم و همه جهانیان، محور بندگی نیز می‌شناسد؛ لذا می‌فرماید: «اَوّلَ بیتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ» و نیز می‌فرماید: «هُدی لِلعالَمین» [۷]؛ یعنی اولین خانه که برای همه مردم وضع شده و هدایت جهانیان را تأمین می‌نماید، کعبه است و هیچ اختصاصی به گروه و نژاد خاصی ندارد و مردم اقلیم معینی از افراد اقلیم دیگر، اولی به آن نیستند و مرزهای جغرافیایی نیز در این امرِ همگانی نقش ندارد؛ لذا، چنانکه قبلاً بیان شد ملل گوناگون جهان از هندی و فارس و کلدانی و یهودی و عرب آن را گرامی می‌داشتند.[۸]

«وَإذ بَوّأنا لإبراهیمَ مَکانَ البیتِ اَنْ لا تُشْرِکْ بی شَیئاً وَ طَهّرْ بیتی لِلطّائفینَ و القائمینَ والرُّکّع السُّجود ٭ وَ أذّنْ فی النّاسِ بالحجّ یأتُوکَ رِجالاً وَ عَلی کُلِّ ضامرٍ یأتینَ مِنْ کُلّ فجٍّ عَمیق» [۹]؛ به یاد آور هنگامی که مکان کعبه را برای ابراهیم خلیل(علیه‌السلام) معین نمودیم تا مرجع عبادت پرستندگان را فراهم نماید و به او گفتیم که خانه مرا که همان مرجع پرستش کنندگان است، برای طواف کنندگان و نمازگزاران و عابدانی که در حال رکوع و سجودند، پاکیزه نگه‌دار و در بین مردم دعوت حج را اعلان کن تا «از هر سو» و «به هر وضع ممکن» از پیاده و سواره و از دور و نزدیک به ندای تو پاسخ دهند و به زیارت کعبه گردآیند و از هر وسیله ممکن به منظور انجام حج، بهره‌برداری نمایند.

«وإذْ جَعَلنا البیتَ مَثابهً للنّاسِ وَ اَمْناً… » [۱۰]؛ هنگامی که ما کعبه را مرجع همه مردم و جایگاه امان و آرامش قرار دادیم. این تعبیر، گرچه به حسب دلالت صریح، مردم اعصار پیشین را شامل نمی‌شود، ولی با توجه به ذیل آیه که فرمود: «و اتّخذوا مِنْ مقام إبراهیمَ مُصلّی و عهِدنا إلی إبراهیم و إسماعیلَ أن طَهّرا بیتی لِلطّائفینَ و العاکفینَ و الرُّکّع السُّجود»، روشن می‌شود که نه تنها مردم جهان بعد از نزول قرآن به زیارت کعبه فراخوانده شده‌اند، بلکه همه افراد قرون گذشته نیز باید آهنگ کعبه می‌کردند و به زیارت آن می‌شتافتند؛ زیرا پیمان الهی نسبت به دو پیامبر بزرگوار و متعهّد یعنی ابراهیم و اسماعیل(علیهماالسلام) این بود که: کعبه را برای زائران و طواف کنندگان و معتکفان و رکوع کنندگان و سجده‌گزاران، پاک و پاکیزه نگه بدارند.

«جَعلَ اللّه الکعبه البیتَ الحرامَ قیاماً لِلنّاسِ» [۱۱]؛ «خداوند، کعبه را از حرمت خاصی برخوردار ساخت و عامل قیام همگانی و مردمی قرار داد». مهم‌ترین عامل قیام همه مردم جهان، خانه‌ای است که همگان به سوی آن نماز می‌گزارند و برگرد آن طواف می‌کنند و در کنار آن به نیایش می‌پردازند و در حریم آن به تفکر در آیات الهی می‌نشینند و سرانجام به علم بی‌پایان پروردگار پی می‌برند. دقت کافی در محتوای آیه و انسجام صدر و ذیل آن نشان می‌دهد که کعبه به عنوان مطاف عمومی و عامل قیام همگانی قرار داده شده است؛ یعنی اگر هدف همه انبیاء الهی آن است که مردم با یافتن کتاب و میزان و آشنایی با محتوای ره آورد پیامبران، به قسط و عدل قیام کنند: «...و أنزلنا معهُمُ الکتابَ و المیزانَ لیقومَ النّاس بالقسط… »،[۱۲] وسیله مهمی که می‌تواند به این هدف والا تحقق بخشد و زمینه قیام همه مردم را به قسط و عدل فراهم کند و خصوصیتهای نژادی و جغرافیایی را کنار بزند و اختلافهای مکانی را در نوردد و پراکندگیهای زمانی و زبانی را به یک سو نهد و بیگانگان را آشنا کند، همانا کعبه‌ای است که از حرمت و قداست خاصی برخوردار می‌باشد.

لذا از حضرت امام صادق(علیه‌السلام) وارد شده است که: «لایزالُ الدینُ قائماً ما قامت الکعبه»؛[۱۳] «همواره دین پروردگار قائم و زنده است؛ مادام که کعبه ایستاده و پابرجاست».

قیام دین به قیام متدینین خواهد بود؛ همچنان که قیام کعبه به قیام زائران بیت الهی است و همان‌طور که دین خداوند یکی است و برای همگان است، کعبه نیز مطاف عمومی و زیارتگاه جهانی بوده و قیام جهان‌شمول مردم با توجه مستمر به آن تأمین می‌گردد.

ج) حج برای تمام طبقات و تمام مردم از چهار سوی جهان

زیارت کعبه و امتثال سایر دستورات الهی در فرهنگ وحی و زبان قرآن، اختصاصی به مردم سرزمین معین ندارد و افراد هیچ منطقه به انجام مناسک حج از افراد منطقه دیگر سزاوارتر نیستند و بُعد منزل در این سفر روحانی، همچون قرب منزل خواهد بود؛ «اِنّ الذین کفروا و یصدّونَ عن سبیل اللّه و المسجدِ الحرامِ الذی جَعَلناهُ للناس سَواءً العاکفُ فیهِ و الباد… » [۱۴]

به فرموده این آیه کریمه، مسجدی که در حریم کعبه بنا نهاده شده و محل نماز و نیایش و جای طواف است، برای همه مردم به طور مساوی قرار داده شده و هیچ فرقی در این جهت، بین ساکنان مکه و مسافرانی که از نقاط دیگر جهان به آن سو سفر می‌کنند، نیست.

خلاصه آنکه بررسی ابعاد گوناگون حج در نظام اسلام، جهانی بودن آن را به خوبی تبیین می‌کند و رفتن به سوی کعبه را «هجرت همگان به سوی خدا» می‌شمارد و این هجرت را در پهنه عالم ضروری می‌داند؛ زیرا تمام ادیان الهی، حج را به عنوان یک دستور رسمی اعلان کرده‌اند و شهرت حج آن‌چنان رایج بوده که تاریخ ارقام سالها را با میزان حج تعیین می‌نمودند؛ لذا، در ماجرای موسی و شعیب(علیهماالسلام) از مدّت هشت سال به «ثمانی حجج» تعبیر شده است.

موقعیت حساس و والای کعبه و حرم آن

کعبه که کهن‌ترین پایگاه عبادی مردم در زمین است، محاذی «بیت معمور» و نیز برابر «عرش» پروردگار که مطاف فرشتگان است، واقع شده است تا زائران وارسته انسانی چون فرشتگان معصوم آسمانی، اطراف خانه خدا به طواف بپردازند؛ یعنی تنزّل عرش و همچنین بیت معمور در زمین به صورت کعبه می‌باشد و روح پارسای زائران کعبه با تعالی و صعود به مقام شامخ بیت معمور خواهد رسید: «...إلیهِ یصعدُ الکَلِمُ الطّیبُ و العَمَلُ الصّالحُ یرفَعُه… ».[۱۵]

همان‌طور که تنزّل عرش الهی و همچنین بیت معمور به صورت «تجلّی» است، نه «تجافی»، ترقّی انسان و تعالی او به مقام بالا به صورت «صعود روحانی» است؛ نه «ترقی مکانی و تجافی زمینی»؛ پس اگر زائری این معنای بلند را درک نکند و هدفش از طواف کعبه تعالی روح نباشد و این خانه را معادل بیت معمور نبیند و این بیت را همانند عرش در زمین نیابد، به موقعیت والای کعبه راه نیافته است.

اهمیت کعبه از جهت معمارانی که به بناء او پرداختند

کعبه به دستور پروردگار و با دست توانای دو پیامبر عظیم الشأن الهی، حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل(علیهماالسلام) بنا شده است. در بنای آن، خلوص و صفای معماران ظهور خاص داشت و هندسه آن با قداست خلوص آمیخته بود. جز برای خدا ساخته نشد و پاداش این ساختن نیز جز رضای پروردگار چیز دیگری نمی‌توانست باشد؛ «وَ إذْ یرْفَعُ إبراهیمُ القواعِدَ مِنَ البیتِ و إسمعیلُ رَبّنا تَقبّل منّا إنّکَ أنتَ السّمیعُ العَلیم».[۱۶] هنگامی که این دو شخصیت عظیم آسمانی کعبه را بنا می‌نهادند و پایه‌های آن را بالا می‌آوردند، از نهاد پاکشان و ضمیر صافشان حقیقتی بدین صورت متمثّل می‌شد که: «خداوندا! از ما قبول فرما که تحقیقاً تو شنوا و دانایی؛ بنابراین، هدف بنای کعبه و مقصود بنیانگذاران آن، جز جلب رضای خدا چیز دیگری نبود و چون نیت روح کار است و در این کار نیتی جز خدا نبود، پس اهمیت کعبه از این جهت نیز روشن می‌شود.

کعبه محور آزادی و مطاف آزادیخواهان جهان است

کعبه، همان‌طور که کهن‌ترین و با سابقه‌ترین جایگاه نیایش مردمی است، خانه‌ای عتیق و آزاد از قید مالکیت بشری بوده و خانه‌ای است که مملوک هیچ فردی واقع نشده و سلطه مالکیت هیچ انسانی بر آن دست نیافته است؛ بنابراین، کعبه خانه‌ای است که در طول تاریخ، آزاد و عتیق بوده است و طواف در اطراف آن، درس آزادی و حریت می‌دهد و کسانی به زیارت آن نائل می‌شوند که نه مملوک آز و برده حرص درونی خود باشند و نه بنده دیگران؛ زیرا بردگی با طواف بر مدار آزادگی سازگار نیست و از همین روست که قرآن کریم از کعبه به بیت عتیق نام می‌برد: «…و لَیطّوَّفوا بالبیتِ العَتیق… » [۱۷]؛ «…ثُمَّ مَحِلّهَا إلی البیتِ العتیق».[۱۸]

کعبه، مدار پاکیزگی و مطاف پاکیزگان است

همان‌طور که تأسیس کعبه به دستور وحی آسمانی بود، پیراستن آن از هر شرک و آلودگی و تنزیه آن از غبار طغیان و تمرّد نیز به فرمان وحی الهی بود؛ که آن خانه از لوث عصیان پاک بماند و پارسایانی که از گرد شرک و طغیان منزّه می‌باشند، در حریم آن راه یابند: «...وَ طَهِّرْ بَیتی للطّائفینَ و القائمینَ و الرُّکّعِ السُّجُود» [۱۹]؛ «… و عهدنا إلی إبراهیم و إسمعیلَ أن طهّرا بیتی للطائفینَ و العاکفینَ و الرّکّع السّجود».

بنابراین، کعبه خانه‌ای است که از هرگونه آلودگی پاک است و طواف حریم آن درس طهارت و دستور پاکیزگی می‌دهد و کسانی به زیارت آن نائل می‌گردند که از هر شرک و عیب و هر رجس و رجزی رهایی یافته و هجرت کرده باشند.

چون کعبه، خانه‌ای است پاک و به دست بهترین پاکان ساخته شده است و جز پاکان را نمی‌پذیرد و دستوری جز فرمان طهارت روح نمی‌دهد و سنّتی جز سنّت پاک توحید را روا نمی‌دارد؛ لذا، به تشریف دیگری نائل آمد و آن اضافه شدن به خداوند است: «و طهّر بیتی»؛ یعنی پاک بدار خانه مرا. ناپاکانی که به رجس شرک آلوده شده و به لوث طغیان و تمرد تن داده بودند، هرگز نمی‌توانستند کعبه را ادراک کنند و در حریم آن به نماز توفیق یابند؛ لذا، عبادتشان در مدار پاک‌ترین پایگاههای عبادی به صورت صفیر و صوت کشیدن و کف‌زدن ظهور می‌کرد؛ «و ما کانَ صَلاتُهُمْ عندَ البیتِ إلاّ مکاءً وَ تصْدیه… » [۲۰]؛ «نماز بت پرستان در کنار کعبه جز کف زدن و صفیر کشیدن چیزی نبود».

کعبه قبله مسلمین جهان و مطاف پاکان عالم از گزند هر تعرّضی مصون خواهد بود. چون هدف تأسیس کعبه، توجه عبادت کنندگان الهی به سمت اوست و عبادت به عنوان یک اصل ضروری برای انسان مطرح است و این سنّت دیرپای الهی، قابل زوال نیست و همچنین حج به عنوان یکی از بارزترین چهره‌های عبادی بشر مطرح است و هریک از نماز و حج به عنوان پایه‌ای از پایه‌های اصیل اسلام شناخته شده است، بنابراین، حفظ کعبه از گزند تهاجم و پاسداری از آن، جزء برنامه‌های حتمی خداوند خواهد بود؛ لذا، اصحاب فیل را که قصد نابودی اصل کعبه را داشتند با اعجاز غیبی به هلاکت رساند و خوشه‌های سرسبز و خرم آنها را به کاه نیم خورده مبدّل ساخت و نقشه ددمنشانه آنان را در ضلالت قرار داد.

اگر در بعضی از ادوار تاریخ، کعبه مورد تهاجم و آسیب واقع شده، نکته‌ای دارد که در تحلیل پیوند بین کعبه و امامت و اهمیت مقام والای امامت تبیین خواهد شد؛ و گرنه هر ظالمی بخواهد به حریم کعبه تجاوز نماید و آن را از بین ببرد یا جلوی حج زائران را بگیرد و با آنان با ستمگری و ظلم رفتار کند، هنوز به کار ننگین خود کامیاب نشده، گرفتار عذاب الیم خواهد شد. قرآن کریم حتی تصمیم اعمال ظلم درباره حج و زیارت را گرچه به مرحله عمل هم نرسیده باشد، موجب انتقام الهی می‌داند[۲۱]؛ «…و مَن یردْ فیه بإلحادٍ بِظُلمٍ نُذقْهُ مِن عذابٍ اَلیم» [۲۲]؛ هرکس با اراده ستمگری لباس الحاد را در بر کُند و بخواهد این راه الهی را ببندد و مردم را از زیارت کعبه و عبادت آن منصرف کند او را عذاب دردناک می‌چشانیم.

در همین زمینه روایاتی از معصومین(علیهم‌السلام) رسیده است که در جوامع روایی ما تحت عنوان «بابُ مَنْ اَرادَ الکَعبَهَ بِسُوء» [۲۳] نقل شده است.

نگاه به کعبه، عبادت است

کعبه از ویژگیهای مخصوص برخوردار است. از حضرت امام صادق(علیه‌السلام) رسیده است که: «النّظَرُ اِلی الکعبَهِ عباده» [۲۴]؛ «نگاه کردن به کعبه عبادت است»، همچنان‌که نگاه به قرآن نیز عبادت است؛ زیرا همین «نظر» زمینه «رؤیت» را فراهم می‌کند و همین «نگاه»، مقدمه «دیدن» خواهد شد؛ یعنی نظر با چشم زمینه تحصیل نظر با دل را فراهم می‌کند و اگر دیدن که کار دل است، حاصل شود، بسیاری از معارف حضور پیدا می‌کند و چون کعبه زمینه این معارف بلند را در بردارد، لذا هم نگاه به آن عبادت است و هم تا کعبه به جاست، دین الهی زنده است؛

زیرا چنان‌که قبلاً بیان شد، از حضرت امام صادق(علیه‌السلام) رسیده است که: «لایزالُ الدینُ قائماً ما قامت الکعبه» [۲۵] و مهم‌ترین عاملی که قیام کعبه را تحقق می‌بخشد و در نتیجه، عامل قیام دین خواهد بود، همان حج و زیارت کعبه است؛ چنان‌که عمیق‌ترین نگاه به کعبه در طواف حریم آن تجلّی می‌کند و از این جهت، قرآن کریم کعبه را قیام همگانی و مردمی می‌داند.

فریضه حج، جنبه عبادی سیاسی اسلام

مسئولیت حکومت اسلامی درباره حج و زیارت کعبه؛ زیارت کعبه و انجام مناسک حج در ردیف مهم‌ترین واجبات دینی است که اگر مسلمانی بدون عذر، وظیفه حج را انجام ندهد در لحظه مرگ به او گفته می‌شود که از صف مسلمانان خارج و در صفوف دیگران قرار خواهی داشت و از وصیت حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(علیه‌السلام) استفاده می‌شود که اگر زیارت خانه خدا ترک شود، نزول عذاب الهی فوری و بدون مهلت واقع خواهد شد: «اللّه اللّه! فی بَیتِ رَبّکُمْ لا تخلّوه ما بقیتم فَإنّهُ اِنْ تُرکَ لَمْ تُناظَروُا».[۲۶]

اگر سالی مردم به سوی کعبه نرفتند و خانه خدا زائری نداشت، بر حکومت اسلامی لازم است عده‌ای را به منظور انجام مناسک به زیارت کعبه اعزام نماید و بودجه آن را از بیت المال تأمین کند؛ چنان که حضرت امام صادق(علیه‌السلام) فرمود: «لَوْ عَطّلَ النّاسُ الحَجّ، لَوَجَبَ عَلی الإمامِ اَنْ یجبرهُمْ عَلی الحَجِّ إنْ شاؤوا و إن اَبَوْا؛ فَإنَّ هذا البَیتِ إنّما وُضِعَ لِلحجّ؛ فَانْ لَمْ یکُن لَهُمْ أموال أنفَقَ عَلَیهِم مِنْ بَیتِ مال المُسلمین».[۲۷]

بنابراین، حج جنبه عبادی و سیاسی اسلام است؛ گرچه دیانت ما عین سیاست ما و سیاست ما عین دیانت ماست و سیاسی عبادی بودن حج از بررسی وظایفی که امام مسلمانان در این باره بر عهده دارد و احکام مخصوصی که برای حکومت اسلامی در این زمینه تنظیم شده است، به خوبی آشکار می‌شود.

کعبه مرکز نشر توحید و کانون اتحاد

همان‌طوری که کعبه به دست توانای پیامبری عظیم الشأن بنا شد تا مرکز نشر توحید باشد و هنگامی که در زمان خاتم انبیا(صلّی الله علیه وآله وسلّم) نیاز به تجدید بنا داشت و بعد از چیدن مقداری از دیوار در نصب حجر الاسود، بین قبایل عرب اختلاف شد که این افتخار، نصیب چه قبیله‌ای بشود، همگان حضرت محمد امین(صلّی الله علیه وآله وسلّم) را به عنوان یک خردمند بی‌طرف و صاحب نظر بی‌غرض قبول کردند تا هر تصمیمی که آن حضرت گرفت اجرا شود.

آن حضرت، دستور داد تا ردایی بگسترانند و حجر الاسود را درون آن بگذارند و هر قبیله گوشه‌ای از آن پارچه را بردارد. آنگاه حجر الاسود را به لبه جایگاه نصب آورده و آن حضرت(صلّی الله علیه وآله وسلّم) با دست مبارک خود در محل کنونی آن نصب فرمود. رسول اکرم(صلّی الله علیه وآله وسلّم) با این ابتکار خود، مردم را به اتّحاد عمومی تذکر داد.

بنابراین، در تجدید بنای کعبه و نصب حجر الاَسود در پرتو راهنمایی خاتم انبیا(صلّی الله علیه وآله وسلّم) زمینه اختلاف قومی و فخر فروشی نژادی و مباهات قبیله‌ای و بالیدنهای جاهلی تا حدودی برطرف شد و همین ابتکار تاریخی، کعبه را منادی اتحاد و کانون یگانگی معرفی کرد و این وصف ممتاز نیز در ردیف دیگر اوصاف برجسته آن همانند مساوات: «سواءً العاکف فیه والباد»، آزادی و آزادیخواهی: «البیت العتیق»، پاکی و پاکیزگی: «طهّر بیتی»، ایستادن و ایستادگی: «قیاماً للناس» می‌درخشد و آن را مدرسه توحید، اتحاد و وحدت می‌نماید.

سرّ منادی وحدت بودن کعبه

حجر الاسود که «یمین خدا در زمین» است، با دست کسی نصب شد که بیعت با او چون بیعت با خداست: «إنّ الذین یبایعونک اِنّما یبایعون اللّه یدُ اللّهِ فوقَ أیدیهم… » [۲۸] و با ابتکاری به لبه جایگاه نصب حمل شد که خصوصیتهای قبیله‌ای را که همان خصومتهای قومی است، به اتحاد و برابری و برادری که همان محبّت ایمانی است، تبدیل نمود؛ نظیر تبدیل «سیئات» به «حسنات». از این جهت، از آن بنای الهی، ندای هماهنگی به گوش می‌رسد؛ چنان‌که تأمّل در بیت خدایی نشان می‌دهد که کعبه ستون استقامت و مقاومت در برابر شرک و الحاد و زبان آزادی در قبال هرگونه بردگی و استعباد و استکبار جهانی است.

کعبه اساس تقوا و بنیاد پرهیز و پرخاش

تمام پیام‌آوران الهی به این منظور مبعوث شده‌اند که در هِرَم بلند توحید، کرکس شرک پر نکشد و در حرم والای وحدانیت، شیطان طغیان و تمرّد احرام نبندد: «وَ لَقد بَعَثنا فی کُلِّ اُمّهٍ رَسولاً اَن اعبُدوا اللّهَ وَ اجتَنبُوا الطّاغوت… »[۲۹]. در حقیقت، هدف وحی و نبوت عامه بیش از دو چیز نیست: یکی اثبات توحید و دیگری نفی طاغوت و شرک؛ بلکه تنها هدف والای پیامبران، شکوفایی اصل توحید که فطری است و حمایت از آن و پاسداری مرز مقدس آن از تهاجم هرگونه شرک و خرافات می‌باشد.

زیرا معنای کلمه طیبه «لا اله الاّ اللّه» که همه انبیا بر آن مبعوث شده‌اند، به دو قضیه سلب و اثبات تحلیل نمی‌شود؛ یعنی مفاد این کلمه طیبه دو چیز و دو اصل، یکی «نفی شرک» و دیگری «اثبات هستی» (اللّه)، نیست؛ بلکه مفاد آن این است که غیر از «اللّه» که بالفطره ضرورت هستی آن شناخته شده است و نیازی به اثبات ندارد، معبودی نیست؛ چون کلمه «الاّ» در این جمله به معنای «غیر» است؛ نه استثنا؛ یعنی غیر از «اللّه» الهی دیگر نیست؛ نه آن‌که «هیچ الهی نیست» و آنگاه «اللّه استثناء شده و به صورت قضیه اثباتی از آن سلبِ کلّی خارج شده باشد».

این عصاره‌هدف وحی و نبوت عامه است؛ ولی بشر به دو جناح متقابل منشعب شده است؛ گروهی بر لبه درّه شرک، زندگی را بنا نهاده‌اند و گروهی در پرتو توحید و سایه تقوا اساس زندگی خویش را پی‌ریخته‌اند؛ «اَفَمَن أسّس بُنیانَهُ علی تَقوی مِن اللّهِ وَ رِضوانٍ خَیرٌ أم مَّنْ أسَّسَ بنیانَهُ عَلی شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانهارَ بِهِ فی نارِ جَهَنّمَ… ».[۳۰]

قرآن کریم کعبه و حج و زیارت آن را محور تقوا و اساس پرهیز از طغیان و پرخاش در برابر طاغوت می‌داند. خداوند، مناسک حج را از رهگذر وحی، آن‌چنان نشان ابراهیم خلیل داد: «وَ أرِنا مَناسِکَنا» [۳۱] که جز توحید ثمره دیگر ندارد و همان مناسک توحیدی را خاتم انبیا(صلّی الله علیه وآله وسلّم) به پویندگان راهش تعلیم داد و فرمود: «خُذُوا عنّی مَناسِککُم» [۳۲] و تلبیه سنّت جاهلی را که با شرک آمیخته بود و دور خانه توحیدی که به صورت بتکده درآمده، طواف می‌شدْ تنزیه کرده، هم احرام و لبیک گفتن را از شرکت با شرک نجات داد و هم کعبه را از لوث بتها رهایی بخشید و شعار جاهلیت را که در هنگام تلبیه به این صورت ادا می‌شد: «…لبّیکَ لبّیکَ لا شَریکَ لکَ الاّ شریک… » [۳۳]؛ یعنی تو شریکی نداری مگر شریکی که برای تو است و مال تو است، به صورت توحید محض و وحدانیت ناب تجلّی داد؛ چنان که در اسلام هنگام تلبیه، با نفی هرگونه شریک چنین گفته می‌شود: «لبّیکَ لبّیکَ لا شَریکَ لکَ لَبیک»؛ یعنی هرگز و هیچ شریکی برای تو نیست و نخواهد بود.

چون بنیاد فولادین تقوا بر پایه استوار و خلل ناپذیر توحید بنا نهاده شده است و حج زیارت کعبه، توحید ممثّل می‌باشد، لذا قرآن کریم ضمن دستور حج چنین می‌گوید: «…وَ مَا تَفعَلُوا مِن خَیرٍ یعلَمهُ اللّهُ وَ تَزوّدوا فَإنّ خَیرَ الزّادِ التّقوی… » [۳۴]؛ یعنی حج بهترین توشه تقوا و زاد راه مسیر تکاملی انسان است.

درباره قربانی که یکی از مناسک حج به شمار می‌رود و در سنّت جاهلی سابقه‌ای بس ممتد داشته و با شرکْ آغشته و با کفرْ همسان و با خرافاتْ عجین و با پندارهای پوشالی پنهان شده بود، چنان‌که بعد از ذبح حیوان، خون آن را به دیوار کعبه می‌مالیدند و گوشت آن را بدانجا می‌آویختند، قرآن کریم چنین رهنمود تقوایی می‌دهد: «لَن ینالَ اللّه لُحومُها وَ لا دِمائُها وَ لکِن ینالُهُ التّقوی مِنکُم… » [۳۵]؛ یعنی گوشت و خون قربانی به خدا نمی‌رسد؛ بلکه روح پارسایی این عمل که همان پرهیز از گناه و پرخاش برگناهکار و پارسایی از تبهکاری و پرخاشگری بر تبهکاران و امساک از عصیان و فریاد بر عاصی و اجتناب از طغیان و تهاجم بر طاغوت است، به خداوند خواهد رسید: «...إلیه یصعدُ الکَلِمُ الطّیبُ وَالعَملُ الصّالحُ یرْفَعهُ… » [۳۶]؛ یعنی اعتقاد طیب که یک امر مجرّد و منزّه از مادّه و مبرّا از طبیعت است، به سمت لامک‌ن الهی صعود کرده و کردار صالح، آن را در این سیر صعودی کمک می‌نماید.

بنابراین، کعبه و حج و زیارت آن، اساس تقوا و بنیاد فولادین پرهیز از تباهی و پرخاش بر تبهکاران است و اگر حجّی، نه این چنین و زیارتی نه آن‌چنان انجام شود، نه حق کعبه ادا شده و نه وظیفه حجْ امتثال گشته و نه زیارت کعبه به عمل آمده و نه به ندای ملکوتی «وَ اَذّن فی النّاسِ بِالحجّ» [۳۷]

پاسخ داده شده است؛ زیرا قبول هر عملی، مشروط به تقوا در همان عمل است و قبول کامل هر عملی، مشروط به تقوای همه جانبه عامل آن در تمام شئون زندگی است؛ «اِنّما یتقبّلُ اللّهُ مِنَ المُتّقین».[۳۸]

لذا، اگر تقوا در حج رعایت نشود، نه تنها قبول کامل تحقق نمی‌پذیرد، بلکه اصل قبول نیز متحقق نمی‌شود و اگر تقوا در حج و زیارت ملحوظ گردد، ولی در شئون دیگر به عمل نیاید، حج و زیارت آن شخص غیر متقی به کمال قبول نمی‌رسد و چون بنیانگذار کعبه با تقوای محض آن را بنا نهاد و با تمام وجودش می‌گفت: «ربّنا تقبّل منّا» [۳۹] و از این جهت، کعبه با قبول کامل بنا شده است، پس عمل غیر متقی با هدف ابراهیم(علیه‌السلام) بنیانگذار کعبه مطابق نخواهد بود.

حج و طواف کعبه

بهترین فرصت اعلام انزجار از شرک و تبرّی از مشرکان؛ گرچه هر عبادتی تبرّی از شرک و انزجار از طاغوت است و حج و طواف کعبه نیز که به منزله نماز یا به همراه آن نماز است: «الطّوافُ بِالبیتِ فَإنّ فیهِ صلاه» [۴۰] از همان اصل کلی، یعنی تبرّی از طغیان و انزجار از شرک حکایت می‌کند، لیکن چون حج، عبادت ویژه‌ای است که با سیاست آمیخته است و حضور طبقات گوناگون مردم جهان، موقعیت مناسبی است تا روح این عبادت همانند دیگر عبادتهای الهی در آن انبوه چشمگیر به خوبی تجلی کند و عصاره این پرستش خاص در آن صحنه ظهور تمام نماید، لذا بر اثر فرمان وحی الهی، پیامبر گرانقدر اسلام(صلّی الله علیه وآله وسلّم) سخنگوی حکومت اسلامی، حضرت علی بن ابی‌طالب(صلّی الله علیه وآله وسلّم) را مأمور اعلام تبرّی از مشرکان نمود تا به طور قاطع، مرز توحید از طغیان و شرک جدا شود و صفوف منسجم مسلمانان از صف کفار ممتاز گردد و از این رهگذر، چهره سیاسی عبادی حج جلوه کرده و زائران کعبه با استماع قطعنامه حکومت اسلامی که دستور انزجار از شرک و سازش ناپذیری در برابر مشرکان است، ره‌توشه توحید را به همراه خود ببرند.

از این جهت، همان‌طور که تمام مردم مسلمان در بسیاری از شئون زندگی به سمت کعبه متوجه می‌شوند، از برکت کعبه نیز فرمان توحیدی به اقطار گوناگون عالم منتشر خواهد شد: «وَ اَذان مِنَ اللّهِ وَ رسُولِهِ إلی النّاسِ یومَ الحَجّ الأکبرِ أنّ اللّهَ بری‌ء مِنَ المُشرکینَ وَ رَسولُهُ فَإنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَیر لَکُمْ وَ إنْ تَوَلّیتُمْ فَاعْلمُوا أنّکُمْ غَیرُ مُعْجِزِی اللّه… ».[۴۱]

ردّ سنّت جاهلی و تبیین نظام ارزشی اسلام در حجّ

حج و زیارت کعبه بهترین عامل تعیین کننده ارزشهای الهی و انسانی است. سنّت جاهلی بر آن بود که بعد از فراغت از حج در «مِنا» گرد هم می‌آمدند و به ذکر مفاخر قومی و ویژگیهای نژادی می‌پرداختند و از نیاکان و تبار خویش با نظم و نثر و با تکیه بر ارزشهای جاهلی یاد می‌کردند و بدانان می‌بالیدند؛ ولی نظام حج در اسلام، هم به آن معیار فرسوده جاهلی پایان داد و هم نظام ارزشی الهی را تبیین و مردم را به آن هدایت کرد و چنین فرمود: «…فَإذا أفَضتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْکُرُوا اللّهَ عِنْدَ المَشْعَرِ الحَرامِ وَ اذْکُروهُ کَما هَدیکُم وِإنْ کُنْتُمْ مِن قَبلِهِ لَمِنَ الضّالّینَ ٭ …فَاِذا قَضَیتُم مَناسِککُم فَاذْکُرُوا اللّهَ کَذِکرِکُمْ ابائَکُمْ اَوْ اَشَدّ ذِکراً فَمِنَ النّاسِ مَنِ یقُولُ رَبّنا اتنا فی الدّنیا… وَ مَا لهُ فی الاخرهِ مِن خَلاق ٭ وَ مِنْهُم مَنْ یقُولُ رَبّنا اتنا فی الدّنیا حَسَنهً وَ فی الاخرَهِ حَسَنهً وَ قِنا عَذابَ النّارِ».[۴۲]

در این آیه، محور مذاکره زائران کعبه و مهمانان مِنا یاد خدا بر اثر نعمت هدایت الهی و برای نجات از گمراهی گذشته و نیل به هدایت است. ذکر نام و یاد خدا در دل، شدیدتر از نام تبار و نیاکان قرار داده شده و یاد خدا همان‌طور که به کثرت و فراوانی موصوف می‌شود: «…اذکُروا اللّه ذکراً کثیراً» [۴۳] به شدت نیز موصوف گشته؛ لذا فرمود: همچنان که به یاد پدران خود هستید، همان‌طور و بلکه شدیدتر از آن به یاد خداوند باشید. سپس خواسته‌ها و یاد قلبی مردم در آن سرزمین را بر شمرده و ذکر و خواسته افراد غیر معتقد را پیرامون مسئلت دنیا و مادّیت خلاصه کرد؛ ولی ذکر و ایده افراد معتقد و با ایمان را در مسئلت خیر دنیا و آخرت و اینکه آنان از خدای متعالی نجات از عذاب قیامت را نیز می‌خواهند، تبیین نموده است.

بنابراین، معیار ارزشهای جاهلی با این دستور زنده و جاوید، فرسوده و ارتجاعی اعلام شده و نظام ارزشی الهی نیز به خوبی توجیه و تفهیم شده است و با ظهور نظام ارزشی اسلام، جای هیچ نظام جاهلی نخواهد بود؛ نه سنتهای فرسوده جاهلیت کهن و نه پدیده‌های بی‌پایه جاهلیت نو؛ زیرا در قلمرو حق برای هیچ باطلی جایی نیست: «قُلْ جاءَ الحقُّ وَ ما یبْدی‌ء الباطِلُ وَ ما یعید» [۴۴]؛ بگو: حق که همان اسلام جهان‌شمول الهی است، فرا رسیده و با تحقق اسلام و ظهور حقّ، نه زمینه‌ای برای باطل کهن و رسوم فرسوده پیشین می‌باشد و نه موردی برای ظهور باطلهای نو و رسوم مسموم تازه خواهد بود.

حرم و سرزمین حج وزیارت

تنها منطقه‌ای است که ورود غیر محرم در آن جایز نیست؛ همان‌طور که قبله مسلمانان جهان و مطاف موحدان راستین عالم در مکه است، نه در غیر آن و تنها مکانی که استقبال به سمت او در عبادتها لازم است و توجه به سمتهای دیگر در عبادتهای واجب، کافی نیست مکه است که کعبه، یعنی همان بُعد [۴۵] ویژه و خاص در او قرار دارد، همچنین برای حرم و سرزمین حج، خصوصیتی است که هیچ منطقه‌ای در روی کره خاک این ویژگی را ندارد و آن این است که بدون احرام و لبیک گفتن و از میقات با احرام گذشتن، نمی‌توان وارد محدوده حرم و مکه شد و این دستور، اختصاصی به موسم حج ندارد؛ بلکه در تمام دوران سال، هر کس بخواهد وارد آن سرزمین شود، باید احرام ببندد و لبیک بگوید[۴۶] و به کوی معبود سر بسپرد و در مدار مطاف بگردد و سعی بین صفا و مروه را که از شعائر الهی به شمار می‌روند، بنماید و آنگاه از احرام بیرون آید تا کارهایی که برای محرم جایز نبود و همانند نمازگزار مکلّف به پرهیز از آنها بود، برای او تجویز شود.

از همین جهت است که ورود افراد غیر مُحرم به حرم ممنوع است و افراد غیر مسلمان از فضیلت احرام و لبیک محرومند و چون نمی‌توانند در حالت غیر اسلامی احرام ببندند، حق ورود به منطقه توحید و اولین میهن وحی و نزول قرآن را ندارند و این ویژگی معنوی، فقط متعلق به سرزمین حج، یعنی محدوده حرم است و هیچ مکان دیگر از کره خاک دارای این امتیاز نیست.

دوران احرام حج و عمره، آموزنده‌ترین دوره آزمایشی و تربیتی است؛ حج و طواف کعبه، مجموعه منظمی از یک سلسله عبادتهای خاص می‌باشد که هریک به تنهایی درخور توجه شایان است و همان‌طور که با تکبیره الإحرام نماز، بسیاری از کارها که با روح عبادت ناسازگار است، بر نمازگزار تحریم می‌شود و با تسلیم پایان نماز، آن ممنوعیتها برطرف می‌گردد و همچنان که با نیت روزه گرفتن و به صبحگاه داخل شدن، بسیاری از امور که با روح پرستش و آزمون الهی مناسب نیست، بر او حرام می‌شود و با فرا رسیدن شامگاه حلال می‌گردد، در حج و عمره نیز با احرام و لبیک گفتن، بسیاری از اموری که جنبه تعبدی آنها قوی بوده و آزمون الهی در آنها بسیار نیرومند است، حرام شده و دوره احرام به صورت یک دوره تعبد محض و امتحان صرف درآمده[۴۷]؛ آنگاه با انجام مناسک حج و فرا رسیدن مراسم تحلیل، عقد احرام گشوده می‌گردد و شخص مُحْرم از آن ممنوعیتها بیرون می‌آید.

نمونه‌ای از امتحان الهی را می‌توان در جریان منع از شکار به خوبی یافت؛ زیرا از طرفی صید حیوانات صحرایی بر محرم حرام می‌شود: «…لاتَقْتُلُوا الصّیدَ وَ أنْتُمْ حُرم… » [۴۸] و از طرف دیگر، آهوان صحرایی یا کبوتران یا دیگر حیوانات شکاری غیر دریایی در تیررس یا دسترس محرم قرار می‌گیرند تا روشن شود چه کسی از عهده آزمون الهی بیرون می‌آید و چه کسی از انجام این فریضه الهی محروم می‌شود؛ «…لَیبْلُونّکُم اللّهُ بَشی‌ءٍ مِنَ الصّیدِ تَنالُهُ اَیدیکُمْ وَ رِماحُکُم… ».[۴۹]

اثر بنیادی احرام در ساختن انسان کامل

این دوره سازندگی، آن‌چنان در جامعه اسلامی مؤثر واقع شد که آنان که از خوردن سوسمار در دوران توحّش جاهلی نمی‌گذشتند و برای شکار آن، بر یک‌دیگر پیشی می‌گرفتند، اکنون به فرمان الهی از آهوان صحرایی می‌گذرند و در دوران تمدن اسلامی در اثر فرمان وحی بر تمام امیال و خواسته‌های خود پیروز می‌شوند. دوره پر بار احرام در ساختن انسان کامل، چنان تأثیر بنیادین دارد که ثمره گوارای آن در عینیت جامعه معتقد و متعهد به محتوای حج و زیارت، به خوبی مشهود است.

خلاصه آنکه تمام اموری که موجب تیرگی روح و آلودگی جان می‌شود، در حال احرام تحریم می‌گردد تا جان خالص و روح پاک، شایسته طواف کعبه که از هر آلودگی پاک و از هر آغشتگی منزه است، گردد. خانه خدا محور حریت و مدار آزادی است؛ لذا مُحرمی که آهنگ زیارت آن را دارد، حق ندارد صید حرم را اسیر کند یا در اسیر شدنش کمک کند یا آن را برَماند یا صیاد را به آن راهنمایی کند؛ زیرا تمام این کارها با روحیه آزادیخواهی مخالف است و تا انسان آزاد نشود، صلاحیت طواف کوی آزادی را ندارد.

احرام این نقش را دارد که روح را از هر بندی رها و از قید هر شهوت و غضبی آزاد و مغز را از هر فکر باطلی پاک و دل را از هر خیال خامی نجات می‌بخشد. احرام و لبیک گفتن، به معنای پاسخ دادن به ندای وحی و اجابت دعوت الهی است؛ لذا مُحرمان راستین حج و زائران حقیقی کعبه، هنگام تلبیه آن‌چنان به هراس عقلی بیمناک می‌شدند که رنگ آنان زرد شده و می‌گفتند: می‌ترسیم به ما گفته شود: «لا لَبّیک وَ لا سَعْدَیک»، یعنی «به‌درستی به ندای حج پاسخ ندادی»!

نیایش در حج و مواقف آن

گرچه تمام حالات زندگی برای نیایش است، ولی دوران پربار حج و حضور در مواقف حرم، شکوه بیشتری برای دعا و تأثیر فراوان‌تری برای نیایش به درگاه پروردگار جهان دارد. برای اصل نیایش، قرآن کریم آن‌چنان ارج و حرمتی قائل است که از تأثیر آن و از سرعت و قاطعیت اجابت آن در یک آیه کوتاه، هفت بار از خدای متعالی یاد می‌کند: «وإذا سألکَ عبادی عنّی فَإنّی قَریبٌ اُجیبُ دَعْوَهَ الدّاعِ إذا دَعانِ فَلیسْتَجیبُوا لی وَ لیؤْمنُوا بی لَعلّهُمْ یرشُدُون».[۵۰]

طبق آیه فوق، آن‌چنان قرب الهی محقق است که در پاسخ سؤال از پیامبر(صلّی الله علیه وآله وسلّم) نیازی به دستور جواب نبوده و خداوند مستقیماً و شخصاً جواب سؤال را به عهده گرفته و به پیامبرش نفرموده: تو در جواب سائل چنین بگو؛ بلکه خود شخصاً اعلام حضور و مبادرت به پاسخ فرموده است. قرب خداوند در قرآن با مراحل متعددی تبیین شده است که با طی هر مرحله می‌توان به مرحله بعد رسید و پیمودن هر مرحله، به نیایشْ فروغ تازه‌تری می‌بخشد و به دعا جذبه ویژه عطا می‌کند.

به عنوان نمونه، برخی از مراحل قرب خداوند به بندگانش ذیلاً بیان می‌شود:

اول: زبان وحی این است که خداوند نسبت به بندگانش نزدیک است؛ «...فَإنّی قَریب».[۵۱]

دوم: بیان قرآن این است که خداوند نسبت به شخص محتضر و بیمار در حال مرگ، از حاضران کنار بسترش نزدیک‌تر است؛ لیکن پرستاران و اولیای حاضر در کنار او، این قرب خاص الهی را نمی‌بینند؛ «وَ نَحنُ أقْرَبُ إلیهِ مِنْکُمْ وَ لکِن لا تُبصِروُن».[۵۲]

سوم: قرآن کریم، خداوند را نسبت به انسان از رگ گردن و ورید حیاتی او نزدیک‌تر می‌داند؛ «…وَ نَحنُ أقرَبُ إلیهِ مِنْ حَبلِ الوَرید».[۵۳]

چهارم. قرآن کریم، خداوند متعالی را نسبت به انسان از خود انسان نزدیک‌تر می‌داند و «اللّه» را نزدیک‌تر از حقیقت انسان به خود انسان می‌داند که تصوّر صحیح این مرحله و نیز ادراک درست بیان امیرالمؤمنین که: «مع کل شی‌ءٍ لا بمقارنهٍ و غیر کل شی‌ءٍ لا بمزایلهٍ».[۵۴] در پرتو آیه کریمه «وَ اعْلَمُوا أنّ اللّهَ یحولُ بَینَ المَرءِ وَ قلْبِهِ» [۵۵] میسور است. این درک، تنها برای موحّدان خالص و راستین حاصل می‌شود.

خلاصه آنکه در قرب الهی، تردیدی نیست و نقش نیایش در وصول به رحمت بیکران الهی نیز با بیان معصوم، به خوبی روشن است که: «الدّعاءُ کَهْفُ الاجابَهِ کَما انّ السّحابَ کَهْفُ المَطَر».[۵۶]

چون دعا از ضمیر صاف، مورد قبول است و احرام و آهنگ کعبه آزاد و پاک، در تصفیه ضمیر تأثیر بسزایی دارد، نیایش در حج و دعا در مواقف آن بهترین اثرها را به همراه خواهد داشت؛ لذا برای هر برنامه از مناسک حج، دستور ویژه راجع به نیایش داده شده است و عمده آن دعای عرفه در صحرای باز عرفات و زیر گنبد مینای حجاز و همراه با توده مردم گرد آمده از چهار سوی جهان و عشاق مَشْعَر و مشتاقان کوی مناست و بهترین نیایش که جنبه سیاسی عبادی حج و زیارت را به خوبی تبیین می‌کند، همان دعای عرفه عارف معروف در بین اهل معرفت، سید شاهدان کوی شهود و شهادت، سالار جانبازان میدان نبرد توحید علیه طاغوت و سرور پاکان و آزادگان، حضرت حسین بن علی(علیهماالسلام) می‌باشد.

زیرا حضرتش در این دعا، هم دستور کفرستیزی و راه طاغوت‌زدایی و رسم سلحشوری و سنّت سرکوبی جنایتکاران را ارائه می‌کند و هم ستایش حکومت اسلامی و تقدیر دولت مکتبی و ظهور ولایت الهی را نشان می‌دهد و هم تجلّی هستی ذات اقدس خداوند و ظهور گسترده و همه جانبه آن ذات مقدس و خفاء هرچه غیر اوست در پرتو نور او و پی‌بردن به او از خود او و به غیر او بها ندادن و غیر او را به او شناختن و ذاتش را عین شهود و مستغنی از استشهاد دانستن را تفهیم می‌کند.

نموداری از این ابعاد گوناگون دعای عرفه ذیلاً بیان می‌شود:

«و هُو للدعواتِ سامع و للکرباتِ دافع و للدرجاتِ رافع و للجبابرهِ قامع، فلا إلهَ غیرهُ و لا شی‌ء یعدلُهُ وَ لیس کَمثلهِ شی‌ء».[۵۷]

در این فراز، قدرت لا یزال الهی در کوبیدن جبّاران و اینکه خداوند هر کفر پیشه و ستمگری را ریشه‌کن می‌کند، مطرح شده است؛ «فقُطِعَ دابرُ القَومِ الذینَ ظَلَمُوا و الحَمدُ للّهِ ربّ العالَمین».[۵۸]

«...لَمْ تُخرجنی لِرأفَتِکَ بی وَ لُطفِکَ لی وَ إحسانِکَ إلی فی دَولهِ اَئمّهِ الکفرِ الّذینَ نَقَضُوا عَهدَکَ وَ کذّبوا رُسُلکَ لکنّکَ أخرَجْتَنی لِلّذی سَبَقَ لی مِنَ الهُدی الّذی لَهُ یسّرْتَنی و فیهِ أنْشأتَنی».[۵۹]

در این فراز، عنایت خداوندی نسبت به دولت الهی و تولّد در زمان حکومت اسلامی و نجات از پیشتازان کفر و الحاد و حکمرانان خود سر و خون آشام تبیین شده است.

«الهی تردّدی فی الآثارِ یوجبُ بُعدَ المَزارِ؛ فاجْمَعنی عَلیکَ بِخدمَهٍ تُوصِلنی إلیکَ. کَیفَ یستدَلُّ عَلَیکَ بِما هُوَ فی وُجُوده مُفتقرٌ إلیکَ؟! أیکُونُ لغیرکَ مِنَ الظّهورِ ما لیسَ لکَ حَتّی یکُون هُوَ المُظهِر لکَ؟! مَتی غِبْتَ حَتّی تحتاجَ إلی دَلیلٍ یدلّ عَلیکَ وَ متی بَعُدْتَ حتی تَکونَ الآثارُ هی الّتی تُوصِلُ إلیکَ؟ عَمِیتْ عَین لا تَراکَ عَلیها رَقیباً وَ خَسرتْ صَفْقَهُ عَبدٍ لَمْ تَجْعَل له مِن حُبّکَ نَصیباً! إلهی! أمرْتَ بالرجوعِ إلی الآثارِ، فَارجِعنی إلیکَ بِکسوهِ الأنوارِ وَ هدایهِ الاسْتبصْارِ؛ حَتّی أرجعَ إلیکَ مِنها کَما دَخَلْتُ إلیکَ مِنها مَصونَ السرِّ عَن النّظرِ اِلیها وَ مَرفُوعَ الهِمّهِ عنِ الإعتمادِ عَلَیها. انّکَ علی کُلِّ شی‌ءٍ قَدیر».[۶۰]

در این فرازها عالی‌ترین مراحل توحید که غیر از اوحدی از عرفای الهی، کسی را به آن راهی نیست، بیان شد و اینکه پی‌بردن به خداوند از راه آثار و آیات او، همانند پی‌بردن به آفتاب در فضای روشن روز توسط شمع کم نور است؛ زیرا ذات اقدس خداوندی از هر ظاهری آشکارتر و از هر روشنی نورانی‌تر است و هرگز غائب نشده و نمی‌شود تا نیازی به استظهار داشته باشد و هر عارفی قبل از هر چیز، اول او را مشاهده می‌کند و بعداً آثار او را و آنکه خدا را رقیب و ناظر نمی‌بیند، نابیناست.

خلاصه آنکه این دعا برهان صدیقین را به حکمای متألّه اسلامی تعلیم داد و عرفا را نیز به شهود ذات تشویق کرد و متعبدان را هشدار داد و سالکان را بیدار نمود که در وادی ایمن دوست، قدم گذاشته‌اند و راهی را می‌پیمایند که همان عین هدف است؛ زیرا از خدا به خدا رسیدن، یعنی از مقصد به مقصود نائل آمدن.

ویژگیهای کعبه وحج، مرهون ولایت وامامت تکوینی معصومان(علیهم السلام)

گرچه کعبه قبله و مطاف جهانیان است و تمام مسلمانان زندگی و مرگشان به سمت آن می‌باشد و آهنگ به سوی آن، همان هجرت به سوی خداست که اگر مرگی در این هجرت اتفاق افتد، پاداش مهاجر و اجر او را خدا شخصاً تعهد فرموده است: «...وَ مَن یخرُج مِن بَیتِهِ مُهاجراً إلی اللّهِ وَ رسُولهِ ثُمّ یدْرِکُهُ المَوتُ فَقَد وَقعَ اَجْرُهُ عَلی اللّه» [۶۱] و نیز گرچه برای مکه ویژگیهای فقهی و سیاسی ثابتی است که دیگر مکانها و شهرها فاقد آن می‌باشد، و همچنین گرچه برای حج و مواقف آن ابعاد خاص سیاسی عبادی مطرح است که دیگر عبادتها این خصوصیات را ندارند، ولی همه این مزایا و تمام این ویژگیها مرهون ولایت و امامت است، یعنی هم رهبریهای ملکوتی، اعمال و نیات و ادعیه و مشاهده آیات بینات و پی‌بردن به اسرار معنوی حج و مانند آن در پرتو ولایت تکوینی امام معصوم(علیه‌السلام) است که حج او اِمام حجها بوده و پیشاپیش اعمال امّت به سوی بارگاه قبول الهی صعود می‌کند و آنگاه اعمال دیگران به دنبال آن صاعد می‌شود: «إلیهِ یصْعَدُ الکلم الطّیبُ والعملُ الصّالحُ یرفَعُه».[۶۲]

ولایت تکوینی معصومین(علیهم‌السلام) و هدایت اعمال و مشاهده تمام رفتارهای درونی و بیرونی امّت و گواهی به همه آنها در قیامت، یک مقام واقعی است که نه نیازی به نصب اعتباری دارد و نه قابل غصب است؛ بلکه فیض خاص الهی است که: «…یجتبی إلیهِ مَنْ یشاء… » [۶۳]؛ «...وَ أوْحینا اِلَیهم فِعلَ الخَیراتِ و إقامَ الصّلاهِ و إیتاءَ الزّکاهِ وَ کانُوا لَنا عابِدین» [۶۴]؛ «و کَذلکَ نُری إبراهیمَ مَلکُوت السّمواتِ وَ الأرضَ وَ لیکونَ مِنَ المُوقنین».[۶۵] هرکس را شایسته بداند، به آن مقام ملکوتی نائل می‌کند.

تحقیق درباره ولایت تکوینی، والاتر از بحثی است که اکنون به آن اشتغال داریم: «وَ هُوَ بِحَیثُ النّجمِ مِن أیدی المُتناولین و وصف الواصفین؛ فأین الإختیار من هذا؟ و أینَ العُقُولُ عن هذا؟»،[۶۶] و همچنین رهبریهای سیاسی حج و مواقف آن و جهت دادن به اجتماع انبوه جهانیان بر محور بنایی پاک و آزاد و بهره‌برداری از افکار اقطار عالم و سیراب نمودن تشنگان استقلال و نجات از استعباد و استکبار جهانی، در پرتو امامت امام معصوم(علیه‌السلام) بالاصاله و در غیبت او در شعاع نائبان آن معصوم(علیه‌السلام) بالنیابه می‌باشد.

راز گردهمایی مردم هر منطقه در تمام نمازهای شبانه روزی به عنوان نماز جماعت و در تمام هفته‌ها به نام نماز جمعه، آن است که از اجتماعهای کوچک موضعی جماعت، به اجتماع متوسط مقطعی جمعه رسیده و از آنجا به اجتماع جهانی حج در محدوده حرم نائل آمده، تا با وحدت رهبری و اتحاد خط فکری، ارکان توحید مستحکم شده و بنای شرک و طغیان و استکبار از جهان زدوده شود و مردم مظلوم از پرستش اربابان ابر قدرت رها شده و دست ستم‌پیشگان از سر محرومان کوتاه و پای غارتگران از خاک مظلومان قطع گردد.

بی حاصل بودن حجّ بی ولایت و امامت

حج بدون «ولایت» و آهنگ کعبه بدون «امامت» و حضور در عرفات بدون «معرفت امام» و قربانی بدون «فداکاری در راه امامت» و رمی جمره بدون «طرد شیطان استکبار درونی و بیرونی» و سعی بین صفا و مروه بدون «کوشش در شناخت و اطاعت امام»، بی‌حاصل بوده و سودی نخواهد داشت، زیرا اگرچه یکی از مبانی اسلام «حج» است: «بُنی الإسلامُ عَلی خَمسٍ، عَلی الصلاهِ و الزّکوهِ و الصّومِ و الحجّ و الولایه» [۶۷]، لیکن هیچ یک از نماز و روزه و زکات و حج، همانند ولایت، رکن استوار اسلام نیستند.

لذا در جوامع روایی آمده که: هیچ دعوتی از طرف خداوند، به اندازه دعوت به ولایت و امامت نمی‌باشد «وَ لَمْ یناد بشی‌ء کمَا نُودی بالولایه»،[۶۸] زیرا انسان کامل که خود اسلام ممثّل است، می‌تواند به تمام ابعاد اسلامی آشنا باشد و آشنایی دهد و مردم را به روح توحید که همان فریاد و قیام علیه طاغوت است، جهت بخشد.

ذیلاً نموداری از اهمیت امامت و کیفیت ارتباط کعبه با ولایت و نحوه پیوند عرفات و مشعر و منا و زمزم و صفا و… با امام را از زبان معصومان و نیز از فرهنگ وحی آسمانی می‌آوریم:

  1. «لا اُقسمُ بِهذا البلدِ ٭ و أنتَ حِلّ بِهذَا البَلَد» [۶۹]؛ همان‌طور که سوگند به زمان و زمانه‌های حساس و تاریخی، نظیر «عصر وحی» و «رسالت» در قرآن مطرح است: «والعصرِ ٭ إنّ الإنسان لفی خسرٍ» [۷۰]، به سرزمینهای مهم و تاریخی نیز در قرآن سوگند یاد شده است؛ مانند آیه کریمه فوق که در این آیه به سرزمین مکه و بلد امن سوگند یاد شده است. سوگندهای قرآن نظیر سوگندهای بشری نیست؛ زیرا سوگندهای بشری در برابر بینه و دلیل است و اما سوگند قرآن به متن بینه و دلیل می‌باشد؛ یعنی مردم را به عین دلیل، هدایت می‌کند. از این جهت، سوگند به سرزمین مکه را با قیدی همراه کرده و آن اینکه پیامبر خدا در آن سرزمین باشد.

یعنی خداوند به سرزمینی سوگند یاد می‌کند و به مکه‌ای قسم می‌خورد که پیامبر اسلام(صلّی الله علیه وآله وسلّم) در آن باشد؛ و گرنه مکه بدون پیامبر(صلّی الله علیه وآله وسلّم) و کعبه بدون رهبر آسمانی، یک سرزمین معمولی و یک خانه عادی است که رفته رفته به صورت بتکده کامل در آمده و مرکز بت‌پرستی و در اسارت بت‌پرستان و گرفتار شهوترانان خواهد شد؛ تا جایی که کلیددار کعبه، «ابوغُبشان» سرقفلی تولیت کعبه را در شب نشینی مستانه طائف، به دو مشک شراب می‌فروشد و سرپرستی کعبه بین مستان با بهای شرابِ سرمستان طائف خرید و فروش می‌شود.

۲٫ قداست کعبه بر محور ولایت

گرچه کعبه از قداست خاص برخوردار است و از دیر زمان از گزند تهاجم اصحاب فیل و مانند آن مصون مانده است، ولی وقتی «ابن زبیر» به بست کعبه متحصّن شد و به آن خانه منزّه و پاک پناهنده شد، حکومت جبّار وقت به دست منحوس «حجّاج ثقفی» کعبه را با منجنیق ویران کرد و پناهگاه ابن زبیر را منهدم ساخت و او را دستگیر نمود؛ اما هیچ‌گونه فرمان حمایت کعبه از طرف صاحب خانه صادر نشد و هرگز طیر ابابیلی به سراغ حجّاج نیامد و همچنین احجار کوه «ابوقُبیس» حجر الاَسود را گرامی نداشتند و خلاصه دستی از غیب بیرون نیامد و کاری نکرد و مدّعی همچنان با یورش و تاخت و تاز، جایگاه قبله را ویران کرد و مطاف را منهدم ساخت و حجر الاَسود را چون احجار عادی به دور انداخت و ارکان چهارگانه کعبه را در هم فرو ریخت.

اینجاست که بلندای مقام ولایت و فروغ اختر امامت و روح شاهباز رهبری امّت و قلّه رفیع سیاست عارفان مکتب و خلاصه ارزش «أرکانُ البلاد و ساسَهُ العِباد» [۷۱] معلوم می‌شود.

عارف، حکیم، فقیه و مفسّر نامدار اسلام، مرحوم فیض کاشانی از محمد بن علی بن الحسین بن بابویه قمی از کتاب قیم من لا یحضره الفقیه نقل می‌کند که آنچه در اصحاب فیل جاری شد، بر سر حجّاج نیامد؛ زیرا هدف مستقیم حجّاج، ویرانی کعبه نبود؛ بلکه منظورش دستگیری ابن‌زبیر بود و آن مرد (ابن زبیر) ضد حقّ، یعنی مخالف حضرت سجاد(علیه‌السلام) امام چهارم شیعیان جهان بود. وقتی که این مرد ضدّ حق به کعبه متحصن شد، خداوند اراده فرمود برای مردم بیان کند که به این ضدّ حق پناه نخواهد داد؛ لذا مهلت داد تا کعبه را بر سر آن ضد حقّ ویران کنند.

برخوردار نبودن مخلف ولایت از امنیت خاصّ حرم

از این جریان به خوبی روشن می‌شود که ضدیت با ولایت و امامت، آن‌چنان مطرود است که کسی که ضد مقام رهبری امام معصوم(علیه‌السلام) است و او را تنها می‌گذارد و یاری نمی‌کند، بلکه در قبال او موضع می‌گیرد و خودْ داعیه خام رهبری را در سر می‌پروراند، اگر به کعبه هم پناه ببرد، از امان خاص الهی برخوردار نخواهد بود. از این جهت است که ملاقات امام(علیه‌السلام) و ادراک محضر ولی اللّه، به عنوان متمّم حج و مکمّل زیارت کعبه در دستورهای اسلامی مطرح است: «… عَنْ أبی جَعفرٍ(علیه‌السلام) قال: «تَمامُ الحجِّ لقاءُ الإمام».[۷۲]

جریان شهادت و قیام خونبار سرور آزادگان جهان، علیه استکبار و هرگونه طغیانگری از رویدادهای بنام جوامع انسانی است که هاضمه تاریخ، توان فرسایش آن را ندارد. این سانحه سنگین و صحنه سهمگین، به دو بخش تقسیم شده است که مجموع آن دو بخش، رسالت قیام علیه طغیان و فساد و استکبار و الحاد را در آن زمانه و در تمام زمانها تبیین می‌نماید. بخش اول، شهادت حضرت حسین بن علی(علیه‌السلام) و دیگر یاران رزمنده آن حضرت در سرزمین کربلاست و بخش دوم، پیام این شهادت و خون توسط حضرت سجاد(علیه‌السلام) و زینب کبرا و دیگر بازماندگان نستوه آن حضرت در طرد حکومت طاغوت زمان در کوفه و شام است. وقتی که کاروان اسرای کربلا به شام وارد شد و در مسجد جامع دمشق، مقرّ فرمانروایی اموی، مجلسی ترتیب یافت، بر اثر خون گرانقدر شهدای کربلا حکومت وقت مجبور شد که به حضرت‌سجاد(علیه‌السلام) اجازه سخن بدهد و در نتیجه، زمام سخن به دست اهلش افتاد: «وَ إنّا لأمراءُ الکلامِ وَ فینا تَنَشّبتْ عُرُوقه».[۷۳]

آنگاه حضرتش بعد از حمد و ثنای الهی و درود بر پیامبر گرامی اسلام، شروع به معرفی خود و معرفی وارثان به حق پیام آوران الهی نمود و در خلال تعریف چنین فرمود: «…أنا بنُ مکّهَ ومِنی! أنا بنُ زَمزمَ وَ صفا! » [۷۴]؛ یعنی فرزند راستین «مکّه» کسی است که پاسدار روح قبله و مرزبان جان مطاف باشد. فرزند واقعی «مِنا» کسی است که به منظور حفظ ره‌آورد وحی، از ایثار و نثار خون دریغ نکند و با فداکاری و قربانی دادن، پیوند خود را با سرزمین قربانی محکم نماید و مولود واقعی زمزم که در اثر فیض و گوارایی معنوی‌اش مورد علاقه پیامبر گرامی اسلام(صلّی الله علیه وآله وسلّم) بود و مادام که آن حضرت در مدینه بود، آن آب را به عنوان هدیه طلب می‌نمود و می‌پذیرفت[۷۵]، کسی است که با نثار بهترین و شایسته‌ترین خون به پای نهال اسلام آن را بارور کند و همچنین فرزند راستین «صفا» کسی است که در حرمِ قلب او هیچ رجس و رجزی راه نداشته باشد و بر اساس آیه تطهیر[۷۶]، از هر رجسی منزّه و از تیرگی و آلودگی پاک باشد.

احترام حرم و مواقف آن بر اثر حرمت ولایت

این انسان کامل، همان امام(علیه‌السلام) است که بدون او حرمتی برای حرم و مواقف آن نخواهد بود؛ زیرا نه در عرفات، «معرفت» و نه در مشعر، «شعور» و نه در منا، «ذبح عظیم و قربانی با تقوا» و نه در زمزم، «نشانه حیات» و نه در صفا، «علامت نزهت و صافی» و نه در رمی جمرات، «رمی شیطان و رجم طاغوت» و نه در حج و زیارات، «آیات بینات الهی» ظهور نخواهد کرد.

بدون امامت، هیچ کدام از آن مواقف به حساب شعائر اللّه شمرده نمی‌شود و نظم خاص اختران آسمانی به ویژه مسیر منظم ماه برای شناخت موسم حج و انجام دستورات آن نخواهد بود: «یسْئلونکَ عَنِ الأهلّهِ قُلْ هی مَواقیتُ للنّاس وَ الحجّ… » [۷۷] و زائران به عنوان «...امّینَ البَیتِ الحَرام… » [۷۸] از احترام ویژه بهره‌مند نبوده و قصد کعبه جنبه شعار الهی نخواهد داشت و ماه ذی‌حجّه از اوج حرمت خاصِ «الشهر الحرام» نازل شده و در ردیف دیگر ماههای عادی قرار می‌گیرد و دهه فجر، هرگز فروغ خاصی نخواهد داشت تا مورد سوگند خداوند واقع شود و «شفع» و «وتر» آن نیز بهای مخصوصی پیدا نمی‌کنند: «و الفَجرِ ٭ و لیالٍ عشرٍ ٭ و الشّفعِ و الوترِ ٭ و اللّیلِ إذا یسرِ ٭ هل فی ذلک قسم لذی حِجر» [۷۹] و «ترویه» و «عرفه» ویژگیهای خود را از دست می‌دهند و طواف کنندگان گرد کعبه، همانند فرشتگانی که در حریم عرش خداوند به طواف مشغول‌اند، نخواهند بود و قدمگذاران کعبه و مطاف، به قدمگاه پیامبران الهی در زمین، قدم نخواهند نهاد: «…و وقفوا مواقفَ أنبیائه و تشبّهوا بملائکتهِ المطیفینَ بِعرشه… ».[۸۰]

خلاصه، زائران محروم از شناخت امامت و ولایت، هرگز «وَفْد» و مهمانان الهی نبوده و از ضیافت معنوی خدا برخوردار نمی‌باشند؛ لذا نه برای زیارتشان ارج و حرمتی است و نه لازم است دیگران هرچه زودتر بعد از مراجعه آنان از سفر حج به زیارتشان بروند و از وفد و مهمانانی این‌چنین بهره بگیرند؛ زیرا آن دستوری که می‌گوید: هنوز گرد و غبار سفر حج از زائران کعبه زدوده نشده، به زیارتشان بروید و تا هنوز به گناهی آلوده نشده‌اند، آنها را ملاقات نمایید و می‌گوید: ثواب مُعانقه و ملاقات با زائری که گرد و غبار سفر حج را به همراه دارد، همانند استلام حجر الاَسود و تماس و بوسیدن آن سنگ مقدس است، شامل همه زائران نمی‌شود و خلاصه، تکریم چنان زائری لازم نیست.[۸۱]

راز مهمان الهی نبودن غافلان از امامت

چون زائری که امام معصوم(علیه‌السلام) را نمی‌شناسد و امامت را کنار می‌گذارد و سرپرستی امور مسلمانان جهان را به یاوه می‌گیرد و رهبری توده مردم را از حج و زیارت و دیگر فرازهای عبادی جدا می‌داند و آن را یک امر عادی و در اختیار هر فرد قرار می‌دهد و کرامتی برای هدایت خلق خدا و تدبیر امور آنان قائل نیست، در حقیقت، انسان را نشناخته و خود نیز به حریم ارزشمند انسانیت قدم نگذاشته است، لذا از امام محمد باقر(علیه‌السلام) رسیده است: «أتری هؤلاء الذین یلبّونَ و اللّهُ لأصواتهم أبغض إلی اللّه من أصواتَ الحمیر».[۸۲]

چنین زائری که با این دید به زیارت کعبه رفته و با همان دید بازگشته، چگونه در مدار توحید طواف کرده و چطور هرگونه شرک و طغیان را زدوده است؛ در حالی که مجرای فیض خدا را نشناخته و مهم‌ترین عامل تکامل انسانی را نادیده گرفته و بهترین سرچشمه زلال و حیات بخش را از دست داده و تشنه کام مانده است؟!

هرکس امام زمان خود و ولی عصر خویش را نشناسد، مرگ او، مرگ جاهلیت است: قال رسول اللّه(صلّی الله علیه وآله وسلّم): «مَن ماتَ و لم یعرف إمام زمانه ماتَ میتهً جاهلیه».[۸۳]

و از آنجا که مرگ در روند زندگی است و هر طور که زندگی اداره شود، به همان سبک مرگ واقع می‌شود: «کما تعیشون تموتونَ وکما تموتون تُبعثون»، پیوند مرگ و زندگی روشن خواهد شد و چون مرگ کسی که امام زمان خویش را نمی‌شناسد، مردن جاهلی است، پس زندگی او نیز یک زندگی جاهلی بوده و تمام شئون و سنن حیاتی او همانند جاهلیت سپری می‌شود. قهراً حجّ وزیارت این‌گونه افراد نیز یک حج جاهلی بوده و از حجّ توحیدی سهمی نخواهند داشت.

پایان حج و وداع با کعبه

همان‌طور که مبدأ جهان هستی، خداوند بوده و پایان آن همان ذات اقدس خداوند است: «هو الأوّلُ والاخر» [۸۴]، همچنین آغاز تمام موجودات جهان آفرینش از خدا و انجام و خاتمه کار همه آنها به سوی خداوند است؛ «إنّا للّه وإنّا إلیهِ راجعون» [۸۵]؛ بنابر این، لازم است هر کاری که انسان موحّد انجام می‌دهد، ابتدای آن به نام خدا و انتهای آن نیز به یاد او باشد و هیچ کاری را بدون نام خدا شروع نکند و از هیچ عملی، بدون یاد حق خارج نشود و معنای نام و یاد خدا در آغاز و انجام هر کار، حضور اعتقاد توحیدی او در متن عمل و توجّه به شهود خداوندی در صحنه کار است.

بنابراین اصل، قرآن کریم دستور می‌دهد: «و قُل ربّ أدخلنی مُدخل صدقٍ و أخرجنی مُخرج صدقٍ واجعل لی من لدنکَ سُلطاناً نصیراً» [۸۶]؛ «بگو: پروردگارا! مرا صادقانه داخل و صادقانه خارج کن و از نزد خودت برای من نیروی قاهر و مسلّط و کمک قرار ده»؛ یعنی ورودم به دنیا و خروجم از آن و همچنین ورودم به جهان برزخ و خروجم از آن به قیامت و نیز ورودم در هر کار و خروجم از آن، بر محور راستی و بر پایه درستی باشد. حج و زیارت کعبه نیز از همین اصل قرآنی برخوردار می‌باشد؛ زیرا لازم است ورود در آن با احرام و لبّیک گفتن بر اساس توحید و صدق نیت بوده و خروج از آن در پایان حج و وداع کعبه نیز بر پایه توحید و صدق ارادت باشد.

لذا از حضرت ابی‌الحسن(علیه‌السلام) نقل شده است که هنگام تودیع کعبه می‌فرمود: «اللّهم إنّی أنقلبُ علی لا إله إلاّ أنت» [۸۷]؛ پروردگارا! من بر اساس توحید و نفی هرگونه طاغوت و معبود دروغین، به کارم پایان داده و از حج و زیارت کعبه بر می‌گردم.

همچنین بر همان محور کلی است که از حضرت امام محمد باقر(علیه‌السلام) رسیده است: «الدخولُ فیها دخُولُ فی رحمه اللّهِ و الخروجُ منها خروج من الذنوب» [۸۸]؛ «ورود در درون کعبه، ورود در فضای رحمت پروردگار و خروج از آن بیرون آمدن ازگناهان است».

نورانیت جان، نشانه قبولی حجّ

چون زائر با انجام مناسک حج و زیارت از هر پلیدی پاک می‌شود و مادامی که به گناه آلوده نگردد، یک انسان نورانی خواهد بود، چنان که از حضرت امام صادق(علیه‌السلام) رسیده است که: «الحاجُ لایزالُ علیه نورُالحجّ ما لَم‌یلمّ بذنب» [۸۹]، اگر حج کننده این نورانیت را در خود مشاهده کرد، بداند حجّ او مقبول؛ و گرنه مردود است.

بیان اسرار حجّ در خطبه پیامبراکرم (صلی الله علیه وآله وسلم)در حجه الوداع

خطبه پیامبر گرامی اسلام در حجه الوداع

حج و زیارت کعبه، نظیر عبادتهای دیگر، یک سلسله برنامه‌های فقهی و احکام ظاهری دارد و یک سلسله اسرار و رموز معنوی و چون خاتم انبیا(صلّی الله علیه وآله وسلّم) انسان کاملی است که هم از کمالات ظاهری برخوردار و هم از مقامات معنوی بهره‌مند می‌باشد؛ لذا درباره تعلیم دستورات فقهی و احکام عملی حج به دیگران فرمود: «خُذوا عنّی مناسککم» [۹۰]؛ چنان‌که در باره تعلیم احکام نماز فرمود: «…صلّوا کما رأیتمونی أُصلّی… »[۹۱]. درباره تعلیم اسرار حج و بیان سرّ بعضی از زوایای آن در خطبه حجه الوداع نیز مطالبی فرمودند که نموداری از آن ذیلاً بیان می‌شود:

۱٫ تهذیب نفس و تزکیه روح در ابعاد توحید و پیوند با امام و اتحاد و اتفاق و حفظ هماهنگی عامه مردم با ایمان: «ثلاث لا یغلُ علیهنّ قلبُ امرءٍ مسلمٍ: إخلاصُ العملِ للّهِ و النصیحهُ لائمّه الحقّ و اللزوم لجماعهِ المؤمنین» [۹۲]؛ یعنی هرگز دل یک مسلمان در م‌ورد س‌ه اصل خیانت نمی‌کند:

الف) تمام کارها را خالصاً للّه انجام دادن و توحید را در تمام کارها حاکم کردن.

ب) با زمامداران حق، ناصحانه برخورد کردن و پیوند با امام راستین را محفوظ داشتن و مسائل را با مقام رهبری در میان گذاشتن و جریان را درست گزارش دادن و رهنمود کامل گرفتن و خالصانه به کار بستن.

ج) اتحاد همه جانبه با مؤمنان را حفظ کردن و از اجتماع آنان جدا نشدن و صفوف به هم فشرده آنها را ترک نکردن و ملازم صحنه همیاری و هماهنگی آنان بودن و تار و پود جامعه اسلامی را با حضور در متن اجتماع مستحکم کردن.

  1. برقراری امنیت همه جانبه مردم و حفظ مال و خون آنان از تهاجم؛ «فإنّ اللّهَ حرّمَ علیکم دِمائکم وَ أموالکُم… و لا تعثوا فی الأرض مُفسدینَ، فَمن کانت عِندهُ أمانه فلیؤدّها».[۹۳]
  2. حفظ اصل مساوات و برابری فردی و نژادی؛ یعنی تمام افراد در برابر قانون اسلام، مساوی و برابرند و همچنین تمام اقوام و قبایل نیز در قبال اسلام یکسانند؛ «الناسُ فی الاسلامِ سواء… لا فضلَ لعربی علی عجمی و لا لعجمی علی عربی إلاّ بتقوی اللّه».[۹۴]
  3. خونخواهیها و خونریزیهایی که در جاهلیت بر محور انتقام جابرانه و کینه‌توزیهای خصمانه رایج بود، خاتمه داده شود و رباخواریهای گذشته که خون آشامی اقتصادی بود، پایان یافته تلقی گردد.

پیامبر اکرم(صلّی الله علیه وآله وسلّم) برای اهمیت تحریم ربا و تخطئه خون آشامی جاهلی آن، ضمن آنکه تمام اسناد و مدارک بستانکاران ربوی را لغو و بی‌اثر دانست، فرمود: اولین ربایی که سند آن را زیر پا می‌گذارم و باطل بودن آن را اعلام می‌کنم، سند ربوی عمویم عباس بن عبدالمطلب است؛ «کلُّ دمٍ کانَ فی الجاهلیهِ موضوعٌ تحتَ قدمی… و کلُّ رباً کانَ فی الجاهلیهِ موضوعٌ تحتَ قدمی و أوّل رباً أضعهُ ربا العبّاس بن عبدالمطلب».[۹۵]

  1. حقوق زنان را رعایت کردن و با آنان به نیکی رفتار نمودن و زحمات آنان را با خدمات متقابل و متعادل جبران کردن؛ «أُوصیکم بالنساء خیراً… و لَکمْ علیهنّ حقّ و لهنّ علیکُم حقٌ کسوتهنّ و رزقهنّ بالمعروف».[۹۶]
  2. حقوق خدمتگزاران و کارگران و زیردستان را محترم شمردن و نیازمندیهای آنان را در خوراک و پوشاک، همانند خود برطرف نمودن؛ «فأوصیکم بمنْ ملکتْ أیمانُکم؛ فأطعموهم ممّا تأکلون و ألبسوهم ممّا تلبسون».[۹۷]
  3. اصول برادری و فضائل اخلاقی را نسبت به برادران اسلامی رعایت کردن و حیثیت و آبروی آنان را محترم شمردن و به مال و خون آنان تعدی ننمودن؛ «انّ المسلم اخو المسلم لا یغشّهُ و لا یخونهُ و لا یغتابهُ و لا یحلُّ له دمهُ و لا شیئاً من مالهِ إلاّ بطیبِ نفسهِ».[۹۸]
  4. قرآن کریم و عترت معصومین و اهل‌بیت وحی و رسالت را گرامی داشتن و از این دو وزنه وزین، الهام گرفتن و از آنها جدا نشدن؛ «قد خلّفتُ فیکم ما إن تمسّکتم به لن تضلّوا: کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی».[۹۹]
  5. همگان را در برابر قانون الهی مسئول دانستن و پاسداری کردن از احکام اسلام و تبلیغ نمودن آنچه در آن صحنه گذشت به غائبان، به عنوان ره‌توشه حج و زیارت کعبه رساندن؛ «...إنّکم مسئولون؛ فلیبلّغ الشاهدُ منکم الغائبَ».[۱۰۰]
  6. ولایت و امامت امیرالمؤمنین، علی بن ابی‌طالب(علیه‌السلام) را مطرح نمودن و امت را با امام آشنا کردن و امام را به امّت شناساندن و اطاعت او را چون اطاعت پیامبر دانستن و در نتیجه، حیات جامعه را زندگی معقول و اسلامی کردن و از زندگی جاهلی نجات دادن: «من کنتُ مولاه فعلی مولاهُ. اللّهمّ والِ من والاهُ وعادِ مَنْ عاداه! ».[۱۰۱]

به امید آنکه توفیق حجّ و زیارت کعبه نصیب همه مسلمین گردد تا با انجام مناسک حج و معرفت به اسرار الهام‌بخش آن، کعبه عامل قیام همگانی مستضعفان جهان علیه مستکبران شود و توده مسلمانان از خطر شرک و طغیان رهایی یافته و با ظهور بقیه اللّه‌رواح من سواه فداه از کنار همین کعبه، ندای ملکوتی «بقیه اللّه خیر لکم إن کنتم مؤمنین» به جهانیان برسد و قلمرو انسانیت با عدل و داد آباد گردد. إن‌شاءاللّه.

پی نوشتها

[۱]  . سوره آل‌عمران، آیه ۱۹.

[۲]  . سوره روم، آیه ۳۰.

[۳]  . سوره شوری، آیه ۱۳.

[۴]  . سوره احزاب، آیه ۴.

[۵]  . سوره آل‌عمران، آیات ۹۶ . ۹۷.

[۶]  . سوره حج، آیه ۲۹.

[۷]  . سوره آل‌عمران، آیه ۹۶.

[۸]  . المیزان، ج ۳، ص ۴۰۲.

[۹]  . سوره حج، آیات ۲۶ . ۲۷.

[۱۰]  . سوره بقره، آیه ۱۲۵.

[۱۱]  . سوره مائده، آیه ۹۷.

[۱۲]  . سوره حدید، آیه ۲۵.

[۱۳]  . وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۲۱.

[۱۴]  . سوره حج، آیه ۲۵.

[۱۵]  . سوره فاطر، آیه ۱۰.

[۱۶]  . سوره بقره، آیه ۱۲۷.

[۱۷]  . سوره حج، آیه ۲۹.

[۱۸]  . سوره حج، آیه ۳۳.

[۱۹]  . سوره حج، آیه ۲۶.

[۲۰]  . سوره انفال، آیه ۳۵.

[۲۱]  . احیاء العلوم، ج ۱، ص ۲۴۳.

[۲۲]  . سوره حج، آیه ۲۵.

[۲۳]  . وافی، ج ۱۲، ص ۵۳.

[۲۴]  . همان، ص ۳۹.

[۲۵]  . وافی، ج ۱۲، ص ۴۰؛ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۲۱.

[۲۶]  . نهج البلاغه، نامه ۴۷.

[۲۷]  . وسائل الشیعه، ج ۱۷، ص ۲۴، ح ۱ و ۲.

[۲۸]  . سوره فتح، آیه ۱۰.

[۲۹]  . سوره نحل، آیه ۳۶.

[۳۰]  . سوره توبه، آیه ۱۰۹.

[۳۱]  . سوره بقره، آیه ۱۲۸.

[۳۲]  . عوالی اللئالی، ج ۱، ص ۲۱۵.

[۳۳]  . کافی، ج ۴، ص ۵۴۲.

[۳۴]  . سوره بقره، آیه ۱۹۷.

[۳۵]  . سوره حج، آیه ۳۷.

[۳۶]  . سوره فاطر، آیه ۱۰.

[۳۷]  . سوره حج، آیه ۲۷.

[۳۸]  . سوره مائده، آیه ۲۷.

[۳۹]  . سوره بقره، آیه ۱۲۷.

[۴۰]  . وسائل الشیعه، ج ۱۳، ص ۳۷۶.

[۴۱]  . سوره توبه، آیه ۳.

[۴۲]  . سوره بقره، آیات ۱۹۸ . ۲۰۱.

[۴۳]  . سوره احزاب، آیه ۴۱.

[۴۴]  . سوره سبأ، آیه ۴۹.

[۴۵]  . یعنی آن بُعد خاص که خانه مکعب شکل به نام کعبه در او قرار دارد، قبله است؛ نه عین آن بنا؛ زیرا وقتی آن بنا ویران شد، کعبه از بین رفت، ولی قبله محفوظ بود.

[۴۶]  . وسائل الشیعه، ج ۱۲، ص ۴۰۳.

[۴۷]  . نهج البلاغه، خطبه ۱ (قاصعه).

[۴۸]  . سوره مائده، آیه ۹۵.

[۴۹]  . سوره مائده، آیه ۹۴.

[۵۰]  . سوره بقره، آیه ۱۸۶.

[۵۱]  . سوره بقره، آیه ۱۸۶.

[۵۲]  . سوره واقعه، آیه ۸۵.

[۵۳]  . سوره ق، آیه ۱۶.

[۵۴]  . نهج البلاغه، خطبه ۱.

[۵۵]  . سوره انفال، آیه ۲۴.

[۵۶]  . عده الداعی ابن فهد.

[۵۷]  . مفاتیح الجنان، دعای عرفه.

[۵۸]  . سوره انعام، آیه ۴۵.

[۵۹]  . مفاتیح الجنان، دعای عرفه.

[۶۰]  . مفاتیح الجنان، دعای عرفه.

[۶۱]  . سوره نساء، آیه ۱۰۰.

[۶۲]  . سوره فاطر، آیه ۱۰.

[۶۳]  . سوره شوری، آیه ۱۳.

[۶۴]  . سوره انبیاء، آیه ۷۳.

[۶۵]  . سوره انعام، آیه ۷۵.

[۶۶]  . عیون اَخبار الرضا(علیه‌السلام)، ج ۱، ص ۱۹۷.

[۶۷]  . وسائل الشیعه، ج ۱، ص ۱۸۰.

[۶۸]  . همان.

[۶۹]  . سوره بلد، آیات ۱ . ۲.

[۷۰]  . سوره عصر، آیات ۱ . ۲.

[۷۱]  . زیارت جامعه.

[۷۲]  . وسائل الشیعه، ج ۱۴، ص ۳۲۴.

[۷۳]  . نهج البلاغه، خطبه ۲۳۳.

[۷۴]  . بحار الأنوار، ج ۴۵، ص ۱۳۸.

[۷۵]  . وافی، ج ۱۲، ص ۷۹؛ «کان النبی(صلّی الله علیه وآله وسلّم) لیستهدی من ماء زمزم و هو بالمدینه».

[۷۶]  . سوره احزاب، آیه ۳۳.

[۷۷]  . سوره بقره، آیه ۱۸۹.

[۷۸]  . سوره مائده، آیه ۲.

[۷۹]  . سوره فجر، آیات ۱ . ۵.

[۸۰]  . نهج البلاغه، خطبه ۱.

[۸۱]  . وافی، ج ۱۴، ص ۱۳۰۰، باب تعظیم القادم من الحج.

[۸۲]  . وافی، ج ۱۴، ص ۱۳۱۰، کتاب الحج، باب النوادر.

[۸۳]  . بحار الانوار، ج ۳۲، ص ۳۲۱.

[۸۴]  . سوره حدید، آیه ۳.

[۸۵]  . سوره بقره، آیه ۱۵۶.

[۸۶]  . سوره اِسراء، آیه ۸۰.

[۸۷]  . وافی، ج ۱۴، ص ۱۲۹۳، باب وداع البیت.

[۸۸]  . همان، ص ۱۲۸۴، باب دخول الکعبه.

[۸۹]  . همان، ج ۱۲، ص ۲۱۹، باب فضل الحج.

[۹۰]  . عوالی اللئالی، ج ۱، ص ۲۱۵.

[۹۱]  . بحار الانوار، ج ۸۲، ص ۲۷۹.

[۹۲]  . تاریخ یعقوبی، ج ۱، ص ۵۰۳.

[۹۳]  . تاریخ یعقوبی، ج ۱، ص ۵۰۳ و ۵۰۴.

[۹۴]  . همان.

[۹۵]  . تاریخ یعقوبی، ج ۱، ص ۵۰۴ و ۵۰۵.

[۹۶]  . همان.

[۹۷]  . تاریخ یعقوبی، ج ۱، ص ۵۰۶.

[۹۸]  . همان.

[۹۹]  . همان، ص ۵۰۷.

[۱۰۰]  . تاریخ یعقوبی، ج ۱، ص ۵۰۸.

[۱۰۱]  . همان.

منبع: سایت آیت الله جوادی آملی.

نقش حج در تقریب مذاهب اسلامی و وحدت مسلمانان از دید امام خمینی (ره)

اهمیّت حج و آثار آن

فریضه حج، یکی از مسایل عبادی ـ سیاسی آیین مقدّس اسلام است که همه ساله، از سوی هزاران انسان مشتاق، از سراسر جهان، با ملیّت ها، نژادها، رنگ ها و زبان های مختلف، در سرزمین وحی انجام می گیرد.

در میان فرایض و دستورهای دین، کم تر فریضه ای مانند حج، مورد توجه و سفارش قرار گرفته است. تأکید قرآن کریم و توصیه های پی درپی و بسیار شدید اولیای دین در این زمینه، وصف ناشدنی است.

عبداللّه بن سنان از امام صادق علیه السلام نقل می کند که آن حضرت فرمود:

لَو عطّل الناسُ الحجَّ لَوَجَبَ عَلَی الإمام أنْ یجبرَهم علی الحجّ، إنْ شاؤوا و إنْ أبوا؛ فإنّ هذا البیت إنّما وضع للحجّ(۱)؛

«اگر مردم حج را رها کردند، بر زمامدار مسلمانان است که آنان را بر انجام دادن فریضه حج وادار سازد، چه بخواهند و چه نخواهند؛ چرا که این خانه، برای حج برپا شده است.»

اهمیّت حج تا آن جا است که امام صادق علیه السلام در جایی دیگر می فرماید:

«فإنْ لمْ یکنْ لَهُم أمْوال، أنفقَ علیهم مِنْ بَیت مال المسلمین»؛(۲) «اگر مردم، هزینه سفر حج را نداشته باشند، مخارج سفر آنان از بیت المال مسلمانان پرداخت می کند.»

باز از آن حضرت، با سندی معتبر نقل شده که فرمود:

«مَنْ مات وَ لَمْ یَحج حَجّهَ الإسلام، لم یمنعه من ذلک حاجّه تحجف به أمْ مرض لا یطیق فیه الحجّ، أو سُلْطان یمنعه، فلیمت یهودیاً أوْ نصرانیاً»(۳)؛

«هرکس از دنیا برود، در حالی که فریضه «حجه الاسلام» را به جا نیاورده باشد، بدون این که حاجتی مانع او شده باشد، یا به جهت بیماری از آن بازمانده باشد، و یا پادشاهی از رفتن او جلوگیری کند، چنین فردی، به کیش یهودیت یا نصرانیّت خواهد مرد.»

مصالح اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی و اسرار دقیق و ارزش های فراوانی در پرتو عمل به مناسک حج نصیب جامعه اسلامی می گردد که وفاق و همدلی و اتّحاد و اخوت پیروان مذاهب اسلامی، از آن جمله است.

وحدت نیّت، وحدت هدف، وحدت اَعمال، وحدت اذکار و آداب، وحدت رنگِ لباس، وحدت مشاهد شریف؛ همانند طواف و سعی و برخی دیگر از مناسک و اَعمال حج، اموری هستند که مسلمانان را به وحدتی همه جانبه و فراگیر دعوت می کنند.

امام خمینی قدس سره در این زمینه می فرماید:

«حج، بهترین میعادگاه مُعارفه ملّت های اسلامی است که مسلمانان، با برادران و خواهران دینی و اسلامی خود از سراسر جهان آشنا می شوند، و در آن، خانه ای که متعلق به تمام جوامع اسلامی و پیروان ابراهیم حنیف است، گردهم می آیند و با کنار گذاردن تشخّص ها و رنگ ها و ملیّت ها و نژادها، به سرزمین و خانه اوّلین خود رجعت می کنند و با مراعات اخلاق کریمه اسلامی و اجتناب از مجادلات و تجملات، صفای اخوّت اسلامی و دور نمای تشکل اُمّت محمدی صلی الله علیه و آله را در سراسر جهان به نمایش می گذارند.»(۴)

تاریخ اسلام، همواره، شاهد کوشش ها و تلاش های وحدت آفرین شخصیّت های برجسته و پیشوایان بزرگ و مجامع علمی ـ دینی بسیاری بوده است که برگ زرّینی از این تاریخ پرافتخار، به بزرگ پرچم دار توحید در عصر حاضر و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران اختصاص دارد. خود ایشان می فرماید:

«ما، سالهای طولانی است که دنبال این هستیم که مسلمین را با هم، همقدم و همکلام و مجتمع کنیم، برای این که تمام گرفتاری هایی که مسلمین دارند و به دست قدرت های اجنبی، آن هایی که می خواهند از بلاد مسلمین بهره گیری کنند، آن هایی که می خواهند ذخایر مسلمین را ببرند، آن هایی که می خواهند دولت های اسلامی را در زیر یوغ سلطنت خودشان قرار بدهند، این ها، کوشش کرده اند خودشان و عُمّالشان به اینکه تفرقه بین مسلمین ایجاد کنند… مسلمین باید ید واحده بر ماسوایشان باشند.»(۵)

با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، بهترین فرصت و امکانات، در اختیار امام خمینی قدس سره قرار گرفت تا با پیام ها و رهنمودهای خود و بسیج امکانات و نیروهای متعهّد، و با بهره گیری از بُعد وحدت آفرین حج، زمینه تحقّق این آرزوی دیرینه را فراهم سازند.

مقصود از وحدت

وقتی بحث از وحدت میان مذاهب مختلف اسلامی می شود، قبل از هر چیز باید مقصود از وحدت روشن شود و معلوم گردد که آیا «وحدت حقیقی» مورد نظر است یا «وحدت صوری و ظاهری؟» و در صورتی که حقیقی بودن آن مورد تأیید قرار گرفت، باید روشن شود که چه اموری می تواند مبنای یک وحدت حقیقی قرار گیرد؟

بی تردید، منظور از وحدت، نوعی هماهنگی و اتحاد حقیقی، برپایه عقاید و رسوم و یا هدف ها و برنامه های مشترک یا مقوله ای اعم از این دو است.

برای روشن شدن موضوع، پیش از پیگیری دیدگاه حضرت امام در این زمینه، از برخی متون قرآنی و روایی استعانت می جوییم:

قرآن کریم در باب دعوت اهل کتاب (یهودیان و مسیحیان) به وحدت، خطاب به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله می فرماید:

«بگو: ای اهل کتاب! بیایید به سوی کلمه واحدی که ما و شما به طور مساوی آن را پذیرفته ایم و آن عبارت است از این که جز خدا را بندگی نکنیم و برایش شریک قرار ندهیم و جز خدای یگانه، بعضی از خودمان را مسلّط و صاحب اختیار بربعض دیگر قرار ندهیم.»(۶)

در این آیه شریف هدف هایی مانند «آزادی از سلطه همنوعان و پذیرش سلطنت خداوند و بندگی او»، به عنوان محور وحدت ادیان الهی معرفی شده است.

از طرفی، در روایاتی بسیار، هدف از برادری و اخوّت، وحدت در اهداف و کمک به همنوعان در زندگی روزمرّه معرفی شده است.

امام صادق علیه السلام از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نقل می کند که گفت: «مؤمنان باهم برادرند: عدّه ای از آنان، نیازهای دیگران را برآورده می کنند.»(۷)

باز در نقلی دیگر، امام صادق علیه السلام می گوید:

«کسی که برای رفع حاجت برادر مؤمن خود، قدم بر می دارد، مانند کسی است که بین صفا و مروه، سعی می کند و آن کسی که نیاز برادرش را برآورد، مانند شهیدی است که در جنگ بدر و اُحُد، در راه خدا، در خون خود دست و پا زده است.»(۸)

از این مجموعه و آیات و روایاتی دیگر، به خوبی روشن می شود که وحدت مورد نظر اسلام و مفسّران واقعی آن، وحدت بر اساس پذیرش توحید و نبوّت و ارزش های انسانی و هدف های مشترکی است که با توجه به فطرت پاک و نیازها و ضرورت های امّت اسلامی، بدون توجه به رنگ و نژاد و زبان و مذهبی خاص، مدّنظر قرار می گیرد.

البته، بدیهی است که مراد از وحدت در اصول اعتقادات، وحدتِ مطلق نیست که همه پیروان مذاهب اسلامی به کنارگذاشتن عقاید و افکار ویژه و هویّت مذهبی خود و برگزیدن یک فکر فراخوانده شوند.

امام خمینی قدس سره در این زمینه می فرماید:

«گمان نکنند برادرهای سنّیِ ما که در اسلام این معنا مطرح باشد که فرقی ما بین شما و ما باشد. همان طور که شما، چهار مذهبی که در اهل تسنن هست، چه طور آن مذهب با آن مذهب دوتا است، لکن برادرند همه، دشمن نیستند این هم یک مذهب خامسی است که دشمنی در کار نیست. همه برادری، همه مسلمان، همه اهل قرآن، همه تابع رسول اکرم.»(۹)

«جامعه ای که همه می خواهند به اسلام خدمت کنند و برای اسلام باشند، از این مسائل نباید طرح شود. ما همه برادر هستیم و باهم هستیم. منتها، علمای شما، یک دسته، فتوا به یک چیز دادند و شما، تقلید از علمای خود کردید، شدید حنفی، یک دسته، فتوای شافعی را عمل کردند و یک دسته فتوای حضرت صادق علیه السلام را عمل کردند، این ها شدند شیعه. این ها، دلیل اختلاف نیست.»(۱۰)

در جایی دیگر می فرماید:

«ما، به حسب حکم خدای، تبارک و تعالی، اخوّت خودمان را با همه مسلمین جهان، با دولت های کشورهای اسلامی، با ملّت های مسلم، در هر مذهبی هستند، در هر کشوری هستند، ما برادری خودمان را با آن ها اعلام می کنیم. ما می خواهیم همه مسلمین، ید واحده باشند بر مَنْ سِواهم. هرکس، در محیط خودش، با هر حکومتی که هست و با هر مذهبی که هست، در محیط خودش باشد و مستقل باشد.»(۱۱)

در حقیقت، آنچه امام خمینی قدس سره در طول حیات سیاسی ـ مبارزاتی خود بر آن تأکید داشتند و امت اسلام، مخصوصاً، زائران بیت اللّه الحرام را به آن دعوت می کردند، همبستگی مذاهب اسلامی در چهارچوب اصول بنیادین و هدف ها و منافع مشترک است که در ادامه، به برخی محورهای مهم آن اشاره می کنیم.

مایه های وفاق

امام خمینی قدس سره در مجموع سخنان و بیانات خود به مناسبت های مختلف و به ویژه در زمینه استفاده بهینه از همایش عظیم حج، بیش از هرچیز، بر سه محور اساسی جهت برقراری وحدت میان مسلمانان جهان تأکید می ورزیدند:

۱ ـ دین اسلام

امام خمینی قدس سره با اشاره به آیه وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّه ِ جَمِیعا وَلاَ تَفَرَّقُوا…(۱۲) و این که اسلام، بانی عقدِ اخوّتِ میان مسلمانان است می فرماید:

«اسلام، بین همه مسلمان ها، عقد اخوّت بسته است و همه را دعوت به اعتصام به حبل اللّه و پیروی از خط اسلام می فرماید.»(۱۳)

«حبل اللّه ، اسلام است، صراط مستقیم است. ریسمان بین حق و خلق، اسلام است.»(۱۴)

ایشان، ضمن برداشتی این چنین از روح قوانین و شعائر اسلامی و با اشاره به نقش حج در ایجاد وحدت میان فِرَق مختلف اسلامی می فرماید:

«این خانه ناس است، شخصی یا اشخاص یا گروهی یا طوایف خاصی، این طور نیست که اَوْلی باشند به خانه خدا از دیگر ناس. همه مردم، آن هایی که در سراسر دنیا هستند، در مشارق ارض و مغارب ارض، مکلّف هستند که مُسْلِم بشوند و در این خانه که قرار داده شده است از برای ناس، مجتمع بشوند و زیارت کنند آن بیت مقدس را.

عقلا و علمای اسلام، از صدر اسلام تا کنون، کوشش کردند برای این که مسلمین، همه باهم مجتمع باشند و همه ید واحده باشند بر غیر مسلمین. در هرجا که مُسْلِمی پیدا بشود، باید با سایر مسلمین تفاهم کنند و این یک مطلبی است که خدای تبارک و تعالی در قرآن کریم، سفارش کرده است و پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله سفارش فرموده است و ائمّه مسلمین سفارش فرموده اند و علمای بیدار اسلام دنبال این امر را گرفته و کوشش کرده اند به اینکه مسلمین را در تحت لوای اسلام به وحدت و یگانگی دعوت کنند.»(۱۵)

۲ ـ منافع و هدف های مشترک

دومین عامل زمینه ساز وحدت میان مسلمانان جهان، منافع و هدف های مشترک است. رسیدن به تفاهم بر اساس منافع مشترک، توقعی نابه جا نیست. این مسیری است که بسیاری از کشورهای متمدن و پیشرفته در زمینه های مختلف، آن را تجربه کرده اند. مثال عینی چنین امری، جامعه اروپا است که می بینیم پس از تشکیل پارلمان و بازار مشترک اروپایی، با تقویت زمینه های مشترک سیاسی و اقتصادی و تضعیف نقاط منفی و اختلاف برانگیز، تا آن جا پیش رفت که حتّی به اتّحاد پولی و حذف مرزها، در جهت تأمین منافع مشترک میان کشورهای عضو رسید.

امروزه، با توجه به توسعه ارتباطات و پیشرفت های علمی و صنعتی و آسان شدن تبادلات فرهنگی و نزدیکی ملّت ها به هم، زمینه های مختلفی برای همکاری و تعاون و اتخاذ تصمیمات مشترک بر اساس منافع و هدف های مشترک مسلمانان فراهم شده است که همایش عظیم حج، بهترین مجمع بین المللی ـ اسلامی است که می توان با بهره گیری از آن، به نقد و بررسی انظار گوناگون در زمینه های مختلف پرداخت و نقاط مشترک را تأیید و تقویت کرد و مسائل اختلاف ساز را از جوامع اسلامی به دور راند.

امام خمینی قدس سره خطاب به نماینده و امیرالحاج ایران، همین نکته را متعرض شده، می گوید:

«با توجه به این که فریضه حج، یکی از بزرگ ترین فریضه های عبادی ـ سیاسی اسلام و کنگره عظیم حج در مواقف معظّمه، از بزرگ ترین کنگره های جهان اسلام است، حجّاج محترم جهان را دورهم گرد آورده و در مصالح اسلام و مشکلات مسلمین تبادل آرا نموده و در حل مشکلات و راه رسیدن به آرمان مقدس اسلام، تصمیمات لازم را اتّخاذ نمایید و راه های اتّحاد بین همه طوایف و مذاهب اسلامی را بررسی کنید و در امور سیاسی مشترک بین همه طوایف، مشکلاتی را که برای مسلمین جهان به دست دشمنان سرسخت اسلام پیش آمده است که اهمّ آن اختلاف انگیزی بین صفوف مسلمانان است را چاره اندیشی بنمایید.»(۱۶)

وی در جایی دیگر خطاب به زائران بیت اللّه الحرام می گوید:

«اگر إن شاءاللّه ، آن وحدت بین مسلمین و دولت های کشورهای اسلامی ـ که خداوند تعالی و رسول عظیم الشأنش خواسته اند و امر به آن و اهتمام در آن فرموده اند ـ حاصل شود، دولت های کشورهای اسلامی با پشتیبانی ملّت ها، می توانند یک ارتش مشترک دفاعی… داشته باشند که بزرگ ترین قدرت را در جهان به دست آورند… و امید است دولت های منطقه با قطع نظر از زبان و نژاد و مذهب، فقط، تحت پرچم اسلام، در این امر فکر کنند و طرح آن را بریزند.»(۱۷)

به طور کلّی، در چنین مکان هایی که به حق، برای مصالح موحّدان و مسلمانان جهان بنا شده است، می توان با تکیه بر منافع و هدف های مشترک، به طرح های مهم و فراگیر در جهت رسیدن به وحدت میان مذاهب اسلامی دست یافت و این امری است شدنی و ممکن، که امام خمینی، در بیانات خود، به آن تصریح کرده و حجاج بیت اللّه الحرام را به آن فرا می خواند:

«بر شما ملّت عزیز اسلام که برای ادای مناسک حج در این سرزمین وحی اجتماع کرده اید، لازم است از فرصت استفاده کرده، به فکر چاره باشید.

برای حل مسائل مشکله مسلمین، تبادل نظر و تفاهم کنید. باید توجه داشته باشید که این اجتماع بزرگ که به امر خداوند تعالی، در هر سال، در این سرزمین مقدّس فراهم می شود، شما ملّت های مسلمان را مکلّف می سازد که در راه اهداف مقدسه اسلام، مقاصد عالیه شریعت مطهره و در راه ترقی و تعالی مسلمین و اتحاد و پیوستگی جامعه اسلامی کوشش کنید. در راه استقلال و ریشه کن کردن سرطان استعمار، همفکر و همپیمان شوید. گرفتاری های ملل مُسْلِم را از زبان اهالی هر مملکت شنیده و در راه حل مشکلات آنان، از هیچ گونه اقدامی فروگذار نکنید. برای فقرا و مستمندان کشورهای اسلامی فکری کنید.»(۱۸)

۳ ـ دشمن مشترک

امروزه، کشورهای اسلامی، از سوی سلطه جویان و غارت کنندگان جهانی، مورد شدیدترین و بی رحمانه ترین حمله ها قرار دارند، زیاده طلبان و متجاوزان استثمارگر، چشم طمع به سرزمین های غنی و گران قیمت مسلمانان دوخته و برای چپاول و غارت مخازن عظیم زیرزمینی و رو زمینی این کشورها، از هیچ جنایت و توطئه ای فروگذار نیستند، همواره در تلاشند با انواع حیله ها و با بهره گیری از شیوه ها و ابزارهای مختلف، بر غارت خود تداوم بخشند. این، مصیبتی عظیم است که مسلمانان عالم به حکم قرآن کریم که می فرماید:

وَ اَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّه(۱۹) وظیفه دارند برای آن چاره جویی کرده و با هماهنگی و اتخاذ تصمیمات مشترک از چنگال پلید چنین قدرت های فزون طلب و متجاوز، رها شوند. همایش عظیم حج، بهترین فرصت را در اختیار مسلمانان قرار می دهد تا با تأسّی به سیره بنیانگذاران مکتب توحید و مبارزه با کفر و ظلم و تجاوز، با رایزنی های همه جانبه خود، به اقدامی شایسته و بایسته دست زده و بر دشمنان مشترک خود غالب آیند. این، نکته ای است که امام خمینی قدس سره در پیام های خود به حجاج بیت اللّه الحرام، بارها، آن را گوشزد کرده اند:

«به حجّاج محترم و زائران بیت اللّه الحرام، از هر کشور و هر طایفه و تابع هر مذهب هستند، متواضعانه عرض می کنم، شما، همه، ملّت اسلام و تابع پیامبر و پیروِ دستورات قرآن مجید هستید و همه، دشمنان غدّار مشترک دارید که با ایجاد اختلاف به واسطه عمّال بدبخت خود و رسانه های گروهی و تبلیغات تفرقه افکن، در طول تاریخ، به ویژه در سده های اخیر و بالاخص در عصر حاضر، همه دولت ها و ملّت های اسلامی را در اسارت کشیده اند و ذخایر غنیِ بلاد شما و دسترنج مظلومان کشورهای شما را به غارت برده و می برند و درصدد هستند که حکومت ها را، گوش و چشم بسته و دربست، به خدمت خود گمارند و ملّت ها را به دست آنان، مصرفی، بار بیاورند و از رشد انسانی و ابتکار صنعتی کشورهای مظلوم، با حیله ها و توطئه های شیطانی جلوگیری کنند و وابستگی هرچه بیشتر و اتکا به غرب و شرق را روزافزون کنند و مجال تفکر برای استقلال و ابتکار را به هیچ کس ندهند و نَفَس هایی که برای بیداری ملّت ها آماده اند، در سینه ها خفه کنند. و وضعِ نکبت باری که در کشورهای اسلامی و سایر کشورهای مظلوم مشاهده می کنید، زاییده همین توطئه های دشمنان مشترک مسلمانان و مظلومان است.

پس اکنون که در مرکز اسلام حیات بخش، به امر خداوند و رسولش، گرد آمده اید و از هر ملّت و مذهب، در این مکان عظیم اجتماع کرده اید، برای این درد مهلک و سرطان کشنده، چاره اندیشی کنید و باید بدانید که چاره اساسی در سایه وحدت همه مسلمین و اجتماع همگانی در قطع ید ابرقدرت ها از کشورهای اسلامی است.»(۲۰)

«شرط همه مناسک و مواقف برای رسیدن به آرزوهای فطری و آمال انسانی، اجتماع همه مسلمانان در این مراحل و مواقف و وحدت کلمه تمامی طوایف مسلمین است، بدون اعتنا به زبان و رنگ و قبیله و طایفه و مرز و بوم و عصبیّت های جاهلی و هماهنگ خروشیدن بر دشمن مشترک.»(۲۱)

متفکر و فیلسوف شهید، آیه اللّه مرتضی مطهری رحمه الله در زمینه مبنای وحدت میان مذاهب اسلامی، سخنی جامع دارند که آن را در پایان این بخش یادآور می شویم:

«مسلمین، مایه وفاق های بسیاری دارند که می تواند مبنای یک اتّحاد محکم گردد. مسلمین، همه، خدای یگانه را می پرستند و همه، به نبوت رسول اکرم، ایمان و اذعان دارند. کتاب همه قرآن و قبله همه کعبه است. با هم و مانند هم، حج می کنند و مانند هم نماز می خوانند و مانند هم روزه می گیرند و مانند هم تشکیل خانواده می دهند و داد و ستد می نمایند و کودکان خود را تربیت می کنند و اموات خود را دفن می نمایند و جز در اموری جزئی، در این کارها باهم تفاوتی ندارند. مسلمین همه از یک نوع جهان بینی برخوردارند و یک فرهنگ مشترک دارند و در یک تمدّن عظیم و باشکوه و سابقه دار شرکت دارند. وحدت در جهان بینی، در فرهنگ، در سابقه تمدّن، در بینش و منش، در معتقدات مذهبی، در پرستش ها و نیایش ها، در آداب و سنن اجتماعی خوب، می تواند از آنها ملّت واحد بسازد و قدرتی عظیم و هایل به وجود آورد که قدرت های عظیم جهان، ناچار، در برابر آن ها خضوع نمایند. خصوصاً اینکه در متن اسلام، بر این اصل تأکید شده است. مسلمانان، به نص صریح قرآن، برادر یکدیگرند و حقوق و تکالیف خاصّ آن ها را به یکدیگر مربوط می کند….»(۲۲)

موانع وحدت

زمینه ها و موانع فراوانی در ایجاد تفرقه و جدایی میان مذاهب و فرق مختلف اسلامی تأثیر دارند که در این بخش، به مواردی از آن اشاره می کنیم:

۱ ـ قوم گرایی

تکیه بر قومیّت و ملیّت و مرزبندی های نژادی و منطقه ای و تعصّب و افتخار ورزیدن نسبت به اموری از این دست، یکی از موانع وحدت به شمار می رود.

فخر و مباهات نسبت به امور واهی و اعتباری و مقطعی و منطقه ای؛ یعنی برتری جویی ها و افتخارات متداول میان برخی ملل و اقوام و خانواده ها ـ که ملاک حق و باطل را تطابق خواست دیگران با تمایلات و خواسته های خود یا عدم تطابق آن می دانند ـ خروج از اعتقاد به توحید و… است و بی اعتنایی به توحید، یکی از موانع وحدت است.

امام زین العابدین علیه السلام می گوید:

«آن تعصّبی که صاحبش گناهکار شمرده می شود، این است که فردی، انسان های بدکردارِ وابسته خویش را، از افراد نیکوکارِ وابسته به قومی دیگر، بهتر و باارزش تر بشمارد. البته، دوست داشتن بستگان، از تعصّب های باطل نیست، بلکه یاری کردن بستگان، برای ستم به دیگران، از نوع تعصّب باطل است.»(۲۳)

چنین تعصّبی، زمینه ساز جدایی و خروج از محدوده ایمان و مؤمنان شمرده شده است. امام صادق علیه السلام از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نقل می کند که گفت:

«کسی که خودش، تعصّب بورزد یا دیگری برایش تعصّب ورزد، حقیقتاً، گردن بندِ ایمان را از گردن خارج کرده است.»(۲۴)

نقش این عامل، در دوری مسلمانان از هم، نقشی اساسی و غیر قابل انکار است و با توجّه به همین نکته است که امام خمینی قدس سره همه مسلمانان و به ویژه حجاج بیت اللّه الحرام را به مدّنظر قرار دادن مصالح عالی اسلام و پرهیز از فرقه گرایی و تعصّب های جاهلانه فراخوانده، می گوید:

«لازم است حجّاج بیت اللّه الحرام در این مجمع عمومی و سیل خروشان انسانی، فریاد برائت از ظالمان و ستم کاران را هرچه رساتر برآورند و دست برادری را هرچه بیش تر بفشارند و مصالح عالیه اسلام و مسلمین مظلوم را فدای فرقه گرایی و ملّی گرایی نکنند و برادران مُسْلم خود را هرچه بیش تر متوجّه به توحید کلمه و ترک عصبیت های جاهلی که جز به نفع جهان خواران و وابستگان آنان تمام نمی شود، بنمایند که این، خود، نصرت خداوند تعالی است.»(۲۵)

«از مسائلی که طرّاحان برای ایجاد اختلاف بین مسلمانان طرح [کرده اند] و عمّال استعمارگر در تبلیغ آن به پاخاسته اند، قومیّت و ملیّت است و مسلمانان را در مقابل هم قرار داده اند. در حبِّ وطن حرفی نیست، ولی ملّی گرایی که به دشمنی بین مسلمین و شکاف در صفوف مسلمین منجر [می شود] برخلاف اسلام و مصلحت مسلمین است.»(۲۶)

«هان! ای مسلمانان قدرتمند به خود آیید و خود را بشناسید و به عالم بشناسانید و اختلافات فرقه ای و منطقه ای را که به دست قدرت های جهان خوار و عمّال فاسد آن ها برای غارت شما و پایمال کردن شرف انسانی و اسلامی شما بار آمده، به حکم خدای تعالی و قرآن مجید، به دور افکنید.»(۲۷)

۲ـ کج فهمی ها و ارائه تفسیرهای متفاوت از اسلام

یکی از اصلی ترین و بزرگ ترین موانع وحدت، کج فهمی ها و تجزیه و تحلیل ها و تفسیرهای غلط و بعضاً متضاد از اسلام، از سوی نااهلان و در نتیجه دورشدن مسلمانان از حقیقت دین و معارف اسلامی است.

متفکر شهید، مرتضی مطهری رحمه الله تحت عنوانِ «انحطاط مسلمین در عصر حاضر» می گوید:

«در میان کشورهای دنیا، به استثنای بعضی کشورها، کشورهای اسلامی عقب مانده ترین و منحط ترین کشورها هستند، نه تنها درصنعت عقب هستند، در علم…، در اخلاق، در انسانیّت و معنویّت [هم] عقب هستند. چرا؟… باید اعتراف کنیم که حقیقت اسلام، به صورت اصلی، در مغز و روح ما موجود نیست، بلکه این فکر، اغلب در مغزهای ما به صورت مسخ شده، موجود است… فکر دینی ما باید اصلاح شود، تفکّر ما درباره دین، غلط است… ما قبل از این که بخواهیم درباره دیگران فکرکنیم که آن ها مسلمان شوند، باید درباره خود فکر کنیم. ما اکنون بیش از هرچیزی نیازمندیم به یک رستاخیز دینی و اسلامی، به یک احیای تفکر دینی، به یک نهضت روشنگر اسلامی.»(۲۸)

امام خمینی، در زمینه کج فهمی ها و تبلیغات سوئی که به اسم اسلام، علیه اسلام و وحدت بین مسلمانان صورت می گیرد، می گوید:

«آن هایی که می خواهند اسلام را بشکنند، با اسم اسلام، این ها را گول می زنند: اوراقی می نویسند، متفرق می کنند در همه جا که چه [وچه] و می خواهند تفرقه بیندازند.»(۲۹)

«اصل این مسأله که شیعه و سنّی، شیعه، یک طرف و سنّی، یک طرف، این از روی جهالت و از روی تبلیغاتی که اجانب کرده اند، پیش آمده است. چنان که بین خود شیعه هم اشخاص مختلفی را با هم به مبارزه وامی دارند و بین خود برادرهای سنّی هم یک طایفه ای را به طایفه دیگر، در مقابل هم قرار می دهند.»(۳۰)

«مع الأسف، ابعاد مختلف این فریضه عظیم سرنوشت ساز [حج] به واسطه انحراف های حکومت های جور، در کشورهای اسلامی و آخوندهای فرومایه درباری و کج فهمی های بعضی از معمّمین و مقدّس نماها در تمام کشورهای اسلامی، در پرده ابهام باقی مانده است. کج فهمانی که حتّی با تشکیل حکومت اسلامی؛ مخالف و آن را از حکومت طاغوت بدتر می دانند! کج فکرانی که فریضه بزرگ حج را محدود به یک ظاهر بی محتوا کرده و ذکر گرفتاری های مسلمانان و کشورهای اسلامی را بر خلاف شرع و تا سرحدِّ کفر می شمارند. وابستگان به حکومت های جابر انحرافی که فریاد مظلومانی را که از گوشه و کنار جهان در این مرکزِ فریاد، جمع گردیده اند، زندقه و برخلاف اسلام وانمود می کنند. بازی گرانی که برای عقب نگاه داشتن مسلمانان و بازکردن راه برای غارت گران و سلطه جویان، اسلام را در کنج مساجد و معابد محصور نموده اند و اهتمام به امر مسلمین را بر خلاف اسلام و وظایف مسلمانان و علمای اسلام معرفی می کنند.

و مع الأسف، دامنه تبلیغات گمراه کننده، به قدری بوده و هست که دخالت در هر امر اجتماعی و سیاسی را در جامعه مسلمین، بر خلاف وظایف روحانیون و علمای دین می دانند و دخالت در سیاست را گناهی نابخشودنی می خوانند و فریضه نمازجمعه را به یک صورت خشک، متصور کرده و تجاوز از این حد را ضد اسلام می دانند.

و باید گفت اسلام غریب و ناشناخته است و ملّت های اسلامی منزوی و ناآشنا به حقایق اسلامند.»(۳۱)

۳ ـ توطئه قدرت مندان زیاده طلب

همان طور که پیشتر آوردیم، غارت گران جهانی، همواره، درصددند تا سلطه خود بر کشورهای غنی را توسعه دهند و بر چپاول و غارت سرمایه و استثمار ملّت های محروم، فزونی بخشند.

آنان، چون وحدت و انسجام ملّت ها را مهم ترین مانع و سدّی عظیم در مقابل غارت گری های خود می دانند، بیش ترین فعّالیّت خود را برای ایجاد اختلاف ملّت های موردنظر، متمرکز می سازند. که ایجاد اختلاف میان مذاهب اسلامی، از جمله آن تلاش ها است.

امام خمینی قدس سره در این زمینه می فرماید:

«طرح اختلاف بین مذاهب اسلامی، از جنایاتی است که به دست قدرت مندان ـ که از اختلاف بین مسلمانان سود می برند ـ و عمّال از خدا بی خبر آنان از جمله «وعّاظ السلاطین» ـ که از سلاطین جور، سیاه روی ترند ـ ریخته شده و هر روز بر آن دامن می زنند و گریبان چاک می کنند و در هر مقطع، به امید آنکه اساس وحدت بین مسلمین را از پایه ویران نمایند، طرحی برای ایجاد اختلاف عرضه می دارند.»(۳۲)

«علما و دانشمندان سراسر جهان، به ویژه علما و متفکران اسلامِ بزرگ، یک دل و یک جهت، در راه نجات بشریّت از تحت سلطه ظالمانه این اقلیّت حیله باز و توطئه گر ـ که با دسیسه ها و جنجال ها، سلطه ظالمانه خود را بر جهانیان گسترده اند ـ بپاخیزند و با بیان و قلم و علم خود، خوف و هراس کاذبی را که بر مظلومان سایه افکنده است، بزدایند و این کتاب هایی را که اخیراً با دست استعمار که از آستین کثیف این بردگان شیطان، منتشر شده و دامن به اختلاف بین طوایف مسلمین می زنند، نابود کنید و ریشه خلاف ـ که سرچشمه همه گرفتاری مظلومان و مسلمانان است ـ را برکنید.»(۳۳)

۴ ـ هواهای نفسانی

از جمله موانع وحدت میان مسلمانان، حبّ نفس و هواهای نفسانی است. امام خمینی، اختلاف و جدایی مسلمانان از هم را ناشی از جهات نفسانی و اغراض نفسانیه دانسته، می فرماید:

اختلاف، همیشه ناشی از جهات نفسانی است. اگر همه انبیا، الآن، در این جا جمع بشوند، اختلاف ندارند، برای آنکه آن جهات نفسانی را ندارند. آن وقت که یک طرف، جهت نفسانی دارد و یا هردو طرف، جهت نفسانی دارند، آن وقت، اختلاف پیدا می شود. کوشش کنید که آن جهات نفسانی، بازیتان ندهد که منشأ مناقشه و اختلاف شود.»(۳۴)

«شما، باید بدانید که هر اختلاف و نزاعی شروع شود، از باطن خود انسان است و هر اتحاد و انسجامی که حاصل شود، از خدا است.»(۳۵)

راه های ایجاد اتّحاد میان مذاهب اسلامی

در بخش های گذشته یادآور شدیم که هریک از مذاهب اسلامی، با وجود اینکه دارای مشخصاتی ویژه اند که به لحاظ آن، از هم متمایز می گردند، امّا مایه های وفاق و هدف های مشترکی دارند که می تواند آن ها را به تفاهم و وفاق برساند. نیز گفتیم که فریضه حج، بهترین موقعیّت مکانی و زمانی را در اختیار مسلمانان قرار می دهد تا با اقداماتی هماهنگ به سوی وحدت بروند.

در این که چه برنامه ها و طرح های عملی و واقع بینانه، با توجه به هدف های مشترک، می تواند زمینه ساز وحدت مسلمانان گردد، دیدهای مختلفی وجود دارد که ما، در این بخش، با توجه به دیدگاه های حضرت امام قدس سره و با بهره گیری از سخنان ایشان در زمینه فریضه حج، به اموری اشاره می کنیم:

۱ ـ جلوگیری از تبلیغات منفی

از جمله مهم ترین عوامل حسن تفاهم و وحدت میان مسلمانان، تکریم و احترام به شخصیّت افراد است. جوّ حاکم بر محیط های اسلامی، باید به گونه ای باشد که هیچ فرد یا گروهی، خویشتن را در معرض اهانت و تحقیر دیگران نبیند و نسبت به عزّت نفس و شخصیّت خود، احساس ناامنی و نگرانی نکند، هرچند ازنظر مذهبی در اقلیّت باشد.

همه انسان ها، از هر ملّت و نژاد، از اهانت دیگران آزرده خاطر می گردند و از خود، عکس العمل نشان می دهند و دوست دارند در نظر دیگران، با ارزش و مورد احترام باشند. احترام به شخصیّت دیگران، مایه مِهر و محبّت و دوستی، و اهانت و تحقیر دیگران، وسیله ایجاد خشم و دشمنی و مایه تفرقه و جدایی است. بی جهت نیست که پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می فرماید:

«لا تحقرنّ أحداً من المسلمین؛ فإنَّ صغیرهم عند اللّه کبیر».(۳۶)

«هیچ یک از مسلمانان را کوچک نشمارید که خردسالانشان هم در پیشگاه خداوند، بزرگند.»

از این رو نخستین گام برای برقراری وحدت میان مسلمانان جهان، جلوگیری از هجو و دشنام گویی و تحقیر و بی حرمتی است. لازم است عالمان و نویسندگان، از هر مذهب و فرقه که باشند، در گفته ها و نوشته های خود از هر سخن و هر حرکتی که سبب بی حرمتی و تحقیر دیگران و تفرقه و جدایی است، پرهیز کنند و پیروان خویش را از بدگویی و تحقیر نسبت به خلفا و یا حسّاسیت نشان دادن و برخورد متعصبانه نسبت به زیارت های معروف و مستند و غیر آن، بازداشته و از فعالیت های تفرقه افکنانه آنان جلوگیری کنند.

قرآن کریم حتّی این عملِ زشت را نسبت به مشرکان، روانمی دارد و می فرماید:

وَلاَ تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّه ِ فَیَسُبُّوا اللّه َ عَدْوا بِغَیْرِ عِلْمٍ…(۳۷)

«و دشنام ندهید آنان که جز خدا را می خوانند، تا دشنام دهند خدای را دشمنانه و از روی نادانی.»

امام خمینی قدس سره می گوید:

«علما و خطبا و ائمه جمعه بلاد و روشنفکران اسلامی، با وحدت و انسجام و احساس مسؤولیّت و عمل به وظیفه سنگین هدایت و رهبری مردم، می توانند دنیا را در قبضه نفوذ و حاکمیت قرآن درآورند و جلوی این همه فساد و استثمار و حقارت مسلمین را بگیرند… و به جای نوشتن و گفتن لاطائلات و کلمات تفرقه انگیز و مدح و ثنای سلاطین جور و بدبین کردن مستضعفان به مسائل اسلام و ایجاد نفاق در صفوف مسلمین، به تحقیق و نشر احکام نورانی اسلام همّت بگمارند و با استفاده از این دریای بی کران ملّت های اسلامی، هم عزّت خود را و هم اعتبار امّت محمّدی صلی الله علیه و آله را پایدار نمایند.»(۳۸)

استاد شهید مطهّری رحمه الله در این زمینه می گوید:

وحدت اسلامی… ایجاب می کند… که مسلمین برای این که احساسات کینه توزی در میانشان پیدا نشود یا شعله ور نگردد، متانت را حفظ کنند، یکدیگر را سبّ و شتم ننمایند، به یکدیگر تهمت نزنند و دروغ نبندند؛ از حدّ منطق و استدلال خارج نشوند و در حقیقت، لااقل، حدودی را که اسلام در دعوت غیر مسلمان به اسلام، لازم دانسته است، درباره خودشان رعایت کنند؛ ادْعُ إِلَی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَهِ وَالْمَوْعِظَهِ الْحَسَنَهِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ…(۳۹)

۲ـ شناخت اسلام اصیل و وجوه اشتراک مذاهب

همان طور که پیش تر یادآور شدیم، آگاه نبودن از اسلام واقعی و یا کج فهمی ها و داوری های جاهلانه تعصب آمیز برخی از پیروان مذاهب اسلامی نسبت به هم، از جمله عوامل به وجود آمدن تفرقه و جدایی میان مسلمانان به شمار می رود. این امر، می طلبد که عالمان دینی و روشنفکران مذهبی تلاش همه جانبه ای را برای شناساندن اسلام اصیل و اصول و ارزش های دینی مشترک میان جمیع مذاهب دست زده و ضمن تعمیق اطلاعات دینی مردم و بالا بردن سطح فرهنگ مسلمانان جهان، بسیاری از بدبینی ها و تعصبات ناروا را برطرف کرده و زمینه وحدت حقیقی را فراهم سازند.

ناآشنایی پیروان هریک از مذاهب اسلامی به اسلام یا مبانی فکری و دیدگاه های اعتقادی هم، زمینه ساز بسیاری از نفی و طردها و طرح مسائل اختلاف انگیز است و این خطر، تنها، با بحث و بررسی پیرامون مبانی اسلام و تعمیق اطلاعات پیروان مذاهب مختلف در این زمینه از بین خواهد رفت.

امام خمینی، در لزوم شناخت اسلام واقعی و نقش آن در برقراری وحدت می فرماید:

«چنان که کراراً اعلام کرده ام، اگر ملّت اسلام بیدار نشوند و به وظایف خود آگاه نگردند، اگر علمای اسلام، احساس مسؤولیت نکنند و به پانخیزند، اگر اسلام واقعی که عامل وحدت و تحریک کلیّه فِرَق مسلمین در مقابل بیگانگان و ضامن سیادت و استقلال ملل مسلمان و کشورهای اسلامی می باشد، به دست عوامل و ایادی اجانب، همین طور در زیر پرده استعمار پوشیده بماند، آتش اختلاف و تشتّت در میان مسلمین افروخته می گردد و روزهای سیاه تر و نکبت بارتری برای جامعه اسلامی در پیش است.»(۴۰)

نکته!

در بسیاری از موارد، داوری های ناروا و کج فهمی ها و بدگویی های فرقه های مختلف به هم، ناشی از برداشت های غلط آنان از منابع و آثار ارائه دهنده عقاید و آداب و رسوم ویژه مذاهب صورت می گیرد، به طوری که در انتساب عقیده یا نکته ای خاص به این یا آن، به روایت یا داستانی از همان منابع معتبر نزد خود آنان استناد می شود. ازاین رو، پالایش منابع تحقیق و کتب روایی از روایات غیر معتبر و ضعیف، و عرضه معارف بی پیرایه و یا حدّ اقل ارائه توضیحی جامع و قابل فهم برای عموم، در ابتدای هر یک از کتب منبع، در زمینه رده بندی اخبار به صحیح و غیرصحیح و ضعیف و جعلی و غیرآن و راه برداشت از روایات، می تواند در جلوگیری از چنین امور ناشایستی تأثیر گذارد.

رعایت حقوق برادری

در دید کلّی اسلام، مسلمان، به عنوان برادر مسلمان، شناخته شده است. به حکم این برادری، حقوقی بر عهده یکایک مسلمانان واجب گردیده است که بدون پای بندی به آن، بنای وحدت و اخوّت اسلامی، متزلزل و ناپایدار است.

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می گوید:

«مَنْ سَمِعَ رَجُلاً یُنادِی: یا لَلْمُسْلِمین! فَلَم یُجِبْهُ فَلَیسَ بِمُسلمٍ».(۴۱)

«اگرمسلمانی بشنود مردی ـ ازهرمذهب وآیین ـ مسلمانان رابه یاری خودفرا می خواند و از آنان کمک می طلبد، ولی او به ندایش پاسخ ندهد و یاریش نکند، مسلمان نیست.»

و نیز آن حضرت گفت:

«مَنْ أصْبَحَ فَلَمْ یَهْتَمّ بِاُمُورِ الْمُسْلِمین فَلَیسَ بِمُسْلِم».(۴۲)

«کسی که صبح کند و قصد خدمتگزاری در کارهای مسلمانان نداشته باشد، مسلمان نیست.»

امام خمینی قدس سره در پیام های خود به حجاج بیت اللّه الحرام، ضمن اشاره به مسؤولیت خطیر مسلمانان درباره گرفتاری ها و مشکلات برادران خود در کشورهای مختلف، برگزاری فریضه حج را بهترین فرصت برای تبادل نظر درباره این امور و رسیدن به راه حل های آن ها می داند:

اکنون که موسم حج بیت اللّه الحرام است و مسلمین از اطراف جهان به زیارت خانه خدا آمده اند، لازم است در خلال اَعمال شریفه حج به یکی از بزرگ ترین فلسفه این اجتماع عظیم توجه داشته و به وضع اجتماعی و سیاسی کشورهای اسلامی، رسیدگی کرده و از گرفتاری های برادران ایمانی خود مطلع گشته و در رفع آن، در حدّ وظیفه اسلامی و وجدانی کوشش کنند. اهتمام به امر مسلمین، از فرایض مهمّه اسلام است.»(۴۳)

«باید در این اجتماع عظیم الهی ـ که هیچ قدرتی جز قدرت لایزال خداوند نمی تواند آن را فراهم کند ـ مسلمانان به بررسی مشکلات عمومی مسلمین پرداخته و در راه رفع آنها با مشورت همگانی کوشش کنند.»(۴۴)

«برای حلِّ مسائل مشکله مسلمین، تبادل نظر و تفاهم کنید… در راه استقلال و ریشه کن کردن سرطان استعمار، همفکر و همپیمان شوید! گرفتاری های ملل مسلم را از زبان اهالی هر مملکت شنیده و در راه حلِّ مشکلات آنان از هیچ گونه اقدامی فروگذار نکنید! برای فقرا و مستمندان کشورهای اسلامی، فکری کنید! برای آزادی سرزمین اسلامی فلسطین از چنگال صهیونیسم ـ دشمن سرسخت اسلام و انسانیّت ـ چاره اندیشی کنید.»(۴۵)

تصوّر کنید که اگر گروهی، این چنین، خود را نسبت به سرنوشت هم مسؤول دانسته و در رفع گرفتاری ها و رسیدن به اهداف مورد نظر، یار و غمخوار هم باشند و به تعبیر روایات، احترام به هم را تا آن جا رعایت کنند که حتّی در غیاب هم، از هم دفاع کنند و بین خود جدایی و دوگانگی نبینند، چه زندگی شیرین و زیبایی را خواهند داشت!

۴ـ صدور فتواهای وحدت ساز

از جمله مسائل مورد بحث بین عالمان دینی، مسأله جواز تقلید و پیروی از فتوای منطبق بر هریک از دیدگاه های مذاهب اسلامی یا عدم جواز آن است.

در حدود چهل سال پیش، در تاریخ ۱۷ ربیع الأوّل ۱۳۷۸ قمری، برابر با ۱۷ مهرماه ۱۳۷۷ خورشیدی، در روز میلاد امام صادق علیه السلام از سوی مفتی وقت مصر و رییس آن روز الأزهر، شیخ محمود شلتوت، فتوایی بدین شرح صادر شد:

«آیین اسلام، هیچ یک از پیروان خود را ملزم به پیروی از مکتب معیّنی ننموده و بلکه هر مسلمانی، می تواند از هر مکتبی که به طور صحیح نقل شده و احکام آن در کتب مخصوص به خود، مدون گشته، پیروی کند. و کسی که مقلِّد یکی از این مکتب های چهارگانه باشد، می تواند به مکتب دیگری، هر مکتبی که باشد، منتقل شود.

مکتب جعفری، معروف به مذهب اثناعشری، مکتبی است که شرعاً پیروی از آن مانند پیروی از مکتب های اهل سنّت، جایز است. بنابراین، سزاوار است که مسلمانان، این حقیقت را دریابند و از تعصّب ناحق و ناروایی که نسبت به مکتب معینی دارند، دوری گزینند؛ زیرا، دین خدا و شریعت او، تابع مکتبی نبوده و در انحصار مکتب معیّنی نخواهد بود، بلکه همه صاحبان مذاهب، مجتهد بوده و اجتهادشان مورد قبول درگاه باری تعالی است و کسانی که اهل نظر و اجتهاد نیستند، می توانند از هر مکتبی که مورد نظرشان است، تقلید و از احکام فقه آن پیروی کنند. در این مورد، فرقی میان عبادات و معاملات نیست.»(۴۶)

این حرکت خداپسندانه و هوش مندانه، در آن زمان، برای تحقّق وحدت میان مذاهب اسلامی و نزدیک کردن مسلمانان به هم صورت گرفت و می طلبید که با پی گیری های سایر علما و مراجع دینیِ سایر مذاهب، به نتیجه نهایی رسیده و زمینه اتحاد و تقریب هرچه بیش تر میان مسلمانان جهان فراهم می شد، امّا چنین نشد و این معضل، باقی ماند.

البته از سوی امام خمینی و برخی مراجع دیگر، تنها در خصوص مناسک حج، فتواهایی از این دست صادر شده است، امّا این قبیل اقدامات در مقابل آن حجم وسیع تبلیغات تفرقه انداز و سیاست های استعمارگران برای ایجاد شکاف میان مسلمانان، بسیار ناچیز است.

برخی از فتواهای وحدت ساز امام خمینی قدس سره

«طواف را به نحو متعارف که همه حجاج به جا می آورند، به جاآورید و از کارهایی که اشخاص جاهل می کنند، احتراز شود و مطلقا از کارهایی که موجب وهن مذهب است، باید احتراز شود. در وقوفین، متابعت از حکم قضات اهل سنّت، لازم و مجزی است، اگر چه قطع به خلاف داشته باشید.»(۴۷)

«لازم است برادران ایرانی و شیعیان سایر کشورها، از اَعمال جاهلانه که موجب تفرق صفوف مسلمین است، احتراز کنند. و لازم است در جماعات اهل سنت، حاضر شوند [و] از انعقاد [و] تشکیل نماز جماعت در منازل و گذاشتن بلندگوهای مخالف رویه، اجتناب نمایند. و از افتادن روی قبور مطهره و کارهایی که گاهی مخالف شرع است، جدّا اجتناب کنند.»(۴۸)

«در وقتی که در مسجدالحرام یا مسجدالنبی، نماز جماعت منعقد شد، مؤمنین، نباید از آن جا خارج شوند و باید از جماعت تخلّف نکنند و با سایر مسلمین، به جماعت، نماز بخوانند.»(۴۹)

البته، امور زیر نیز در زمینه وحدت نقش دارند:

الف: تشکیل جلسات سالانه از سوی سران کشورهای اسلامی و بحث و تبادل نظر درباره امور مشترک.

ب: بستن پیمان های مشترک برای تبادل امور فرهنگی و اقتصادی و نظامی و غیر آن.

ج: تأسیس مراکز بزرگ تبلیغی با بهره گیری از انواعِ ابزارِ اطلاع رسانی و مقابله با اقدامات تفرقه افکنانه دشمنان.

د: تأسیس دانشکده ها و مراکز علمی متعدّد در کشورهای مختلف اسلامی و پذیرش دانشجویانی از جمیع مذاهب اسلامی جهت تحصیل در رشته های علوم انسانی با بهره گیری از منابع مختلف فقه و با توجه به مبانی متداول بین جمیع مذاهب و غیر آن.

پی نوشتها:

۱ ـ فروع کافی، ج ۴، ص ۲۷۲ (باب الإجبار علی الحج، روایت ۲)

۲ ـ فروع کافی، روایت ۱

۳ ـ فروع کافی، ج ۴، ص ۲۶۸٫

۴ ـ صحیفه نور، ج ۲۰،ص ۱۳

۵ ـ صحیفه نور، ج ۱۳، ص ۱۶۴

۶ ـ آل عمران : ۶۴

۷ ـ امالی مفید، ص ۱۵۰

۸ ـ الحیات، ح ۱، ص ۲۳۳

۹ ـ صحیفه نور، ج ۵، ص ۳۴۶

۱۰ ـ صحیفه نور، ج ۱۲، ص ۲۵۹

۱۱ ـ صحیفه نور، ج ۹، ص ۲۰۲

۱۲ ـ سوره آل عمران، آیه ۱۰۳٫

۱۳ ـ صحیفه نور، ج ۱۴، ص ۱۴۲

۱۴ ـ همان، ج ۸، ص ۱۷۲

۱۵ ـ همان، ج ۱۳، ص ۱۶۳

۱۶ ـ صحیفه نور، ج ۱۹، ص ۱۹۱

۱۷ ـ همان، ج ۱۸، ص ۹۲

۱۸ ـ صحیفه نور، ج ۱، ص ۱۵۶

۱۹ ـ سوره انفال (۸): آیه ۶۰٫

۲۰ ـ صحیفه نور، ج ۱۹، ص ۲۰۲

۲۱ ـ صحیفه نور، ج ۲۰، ص ۱۹

۲۲ ـ شش مقاله، ص ۵۰۴

۲۳ ـ اصول کافی، ج ۱۲، ص ۳۰۸

۲۴ ـ همان.

۲۵ ـ صحیفه نور، ج ۲۰، ص ۲۱

۲۶ ـ پیام به زائران بیت اللّه الحرام در تاریخ ۲/۶/۵۹

۲۷ ـ صحیفه نور، ج ۱۹، ص ۱۹۹

۲۸ ـ ده گفتار، انتشارات صدرا، ص ۱۵۱ـ۱۴۴

۲۹ ـ صحیفه نور، ج ۱۱،ص ۱۹۵

۳۰ ـ صحیفه نور، ج ۱۳، ص ۴۵

۳۱ ـ صحیفه نور، ج۱۹، ص ۴۱

۳۲ ـ همان، ج ۲۰، ص ۲

۳۳ ـ همان، ج ۱۹، ص ۱۰۲

۳۴ ـ همان، ج ۱۲، ص ۲۸ـ۲۷

۳۵ ـ همان، ج ۱۶،ص ۱۴۷

۳۶ ـ مجموعه ورّام، ص ۳۱

۳۷ ـ انعام : ۱۰۸

۳۸ ـ صحیفه نور، ج ۲۰، ص ۱۲۶

۳۹ ـ شش مقاله، ص ۵

۴۰ ـ صحیفه نور، ج ۱، ص ۳۴۳

۴۱ ـ اصول کافی، ج ۳، ص ۲۵۲

۴۲ ـ اصول کافی، ج۳، ص ۲۵۱

۴۳ ـ صحیفه نور، ج ۲، ص ۱۷۲

۴۴ ـ همان، ج ۱۵، ص ۱۲۳

۴۵ ـ همان، ج ۱، ص ۱۵۶

۴۶ ـ خاطرات و مبارزات حجه الإسلام فلسفی، ص ۳۱۰

۴۷ ـ صحیفه نور، ج ۹، ص ۱۷۶

۴۸ ـ صحیفه نور، ج ۲، ص ۱۳

۴۹ ـ مناسک حج، ص ۲۵۷

منبع: پایگاه اطلاع رسانی حوزه.