شیر مادر

نوشته‌ها

شير مادر و تأثير آن در شخصيت فرزند

 از نكاتى كه مادران بايد رعايت كنند، مسأله ى شير دادن به نوزاد است، على رغم اين كه برخى به اين مسأله ى سرنوشت ساز چندان توجهى ندارند، اسلام اهميت فوق العاده اى براى آن قائل شده است.

چه بسا پدر و مادرى از هر نظر خوب و متدين هستند، اما فرزندشان منحرف مى شود و وقتى علت انحرافش را ريشه يابى مى كنيم، با کمال شگفتى عامل آن را بى توجهى مادر به مسأله ى شير دادن در دوران شيرخوارگى بچه مى يابيم، و اگر مادر در همان وقت دقت و عنايت كافى مى داشت چه بسا فرزندش اين گونه نمى شد؛ زيرا در دوران شيرخوارگى علاوه بر اين كه ساختمان جسمى كودك محكم مى شود، ساختار روحى او نيز تكوين مى يابد و رفتار و گفتار و غذاى مادر به همراه شير در او تأثير مى گذارد. به برخى از روايات پيامبر اكرم صلى الله عليه و اله و سلم و ائمه ى معصومين عليهم السلام درباره ى نقش مادر در شير دادن به فرزند و نيز اهميت شير مادر در رشد و شخصيت كودك و پرهيز از انتخاب دايه هاى نامطلوب اشاره مى نماييم.

اجر مادر در شير دادن به فرزند

هر زنى كه در خانه ى شوهرش براى سامان دادن به امور منزل چيزى را جابه جا كند، خداوند به او نظر مى كند و خدا به هرکه نظر کند هرگز عذابش نخواهد كرد.

ام سلمه گفت: يا رسول الله: مردان تمام نيكى ها را برده اند، آيا براى زنان مسكين هم چيزى مانده است؟ پيامبر فرمود: آري، هنگامى كه زن باردار مى شود به سان روزه دار شب زنده دارى است كه با جان و مال خود در راه خدا جهاد مى كند و هرگاه وضع حمل كند، اجر و پاداشى دارد كه كسى از عظمت آن آگاه نيست، و هر گاه فرزند خود را شير دهد، به هر مكيدن نوزاد، پاداشى به او دهند كه برابر است با آزاد كردن بنده اى از فرزندان اسماعيل و هنگامى كه از شير دادن فرزند خود فارغ شود، فرشته ى بزرگوارى بر پهلويش زند و گويد: اعمال خود را از سر بگير خداوند تو را آمرزيده است.

بهترين شير

پيامبر صلى الله عليه و اله و سلم فرمود:

ليس للصبى لبن خير من لبن أمه؛(1)

هيچ شيرى براى نوزاد بهتر از شير مادرش نيست.

امام صادق عليه السلام به نقل از اميرمؤمنان عليه السلام فرمود:

ما من لبن رضع به الصبى أعظم بركه عليه من لبن أمه؛(2)

هيچ شيرى براى تغذيه ى نوزاد با بركت تر از شير مادرش نيست.

آثار منفى شير ناپاك

از شهيد بزرگوار مرحوم حاج شيخ فضل الله نورى پرسيدند: چرا يكى از پسران شما از باب يخرج الحى من الميت بدين غايت شرور شده است ؟ فرمود: آن چيزهايى كه من از او ديده ام و مى بينم شما نديده ايد و بعدا خواهيد ديد. اين فرزند همانا قاتل من خواهد بود و كسى كه در پاى دار من كف زنان شادى كند و تبريك بگويد. گفتند: از چه رو داراى اين احوال و اوصاف است؟ فرمود: شيرى كه خورده نجس و خبيث بوده و شيردهى كه او را تربيت نموده نجس و پليد بوده است.

گفتند: داستان او را بيان فرماييد. فرمود: آن زمانى كه در سامرا در محضر استاد بزرگ ميرزاى شيرازى مشرف بودم، خداوند اين پسر را به من داد. مادرش بى شير بود براى شير دادن به او ناچار به گرفتن دايه اى شديم. بدون تحقيق زنى را براى دايگى او اجير كرده و به تربيت او گماشتيم تا حدود دو سال او را شير داد. بعد معلوم گرديد كه آن زن ناصبى و از خوارج بوده و دو سال شير ناپاك به او داده است. نجس و حرام مجهول هم تأثير خود را مى گذارد.(3)

پى نوشت ها:
1- همان، ج 15، ص 1567 به نقل از صحيفه الرضا، ص 42.
2- وسائل الشيعه، ج 15، ص 175.
3- مردان علم در ميدان عمل، ج 1، ص 411؛ درر الأخبار، ج 2، ص 106.
منبع: كتاب حقوق فرزندان در مكتب اهل بيت عليهم السلام

شیر مادر در اسلام

وَ الْوالداتُ یُرْضعْنَ اَولادهُنَّ حَولَینِ کاملَیْنِ لِمنْ اَرادَ اَنْ یُتمَّ الَّرضاعةَ و عَلَی الْمَولودِ لَهُ رِزقُهنَّ و کِسوَتُهنَّ بِالمعروفِ لا تُکلَّفُ نفسٌ اِلاّ وُسعها لا تُضارَّ والدةٌ بِولَدها ولا مولودٌ لَهُ بِولدهِ و علی الْوارثِ مثْلُ ذلکَ فَانْ اَرادا فصالاً عَنْ تراضٍ منْهما و تشاوُرٍ فلا جُناحَ علیْهما و اِنْ اَردْتُمْ اَنْ تَسْترْضعوا اَولادکُمْ فلا جُناحَ علیْکُمْ اذا سَلَّمْتُمْ ما آتیْتمْ بالمعروفِ واتَّقُوا اللهَ و اعلمُوا اَنَّ اللهَ بما تَعْملونَ بصیرٌ.”(بقره/233)

مادران، فرزندان را دو سال تمام، شیر می دهند. (این) برای کسی است که بخواهد دوران شیرخوارگی را تکمیل کند. و بر آن کس که فرزند برای او متولد شده [= پدر]، لازم است خوراک و پوشاک مادر را به طور شایسته ( در مدت شیر دادن بپردازد؛ حتی اگر طلاق گرفته باشد.) هیچ کس موظف به بیش از مقدار توانایی خود نیست! نه مادر(به خاطر اختلاف با پدر) حق ضرر زدن به کودک را دارد، و نه پدر. و بر وارث او نیز لازم است این کار را انجام دهد [هزینه ی مادر را در دوران شیرخوارگی تأمین نماید]. و اگر آن دو، با رضایت یکدیگر و مشورت، بخواهند کودک را (زودتر) از شیر بازگیرند، گناهی بر آنها نیست. و اگر (با عدم توانایی، یا عدم موافقت مادر) خواستید دایه ای برای فرزندان خود بگیرید، گناهی بر شما نیست؛ به شرط این که حق گذشته ی مادر را به طور شایسته بپردازید. و از(مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید و بدانید خدا، به آنچه انجام می دهید، بیناست!
دستوراتی درباره شیر دادن نوزادان
این آیه که در واقع ادامه ی بحثهای مربوط به مسایل ازدواج و زناشویی است، به سراغ یک مسأله ی مهم، یعنی مسأله ی”رَضاع” (شیر دادن) و با تعبیراتی بسیار کوتاه و فشرده و در عین حال پر محتوا و آموزنده جزئیات این مسأله را بازگو می کند.

1- نخست می گوید: “مادران فرزندان خود را دو سال تمام شیر می دهند”(وَ الْوالداتُ یُرضِعْنَ اَوْلادَهُنَّ حَوْلَیْنِ کامِلَیْنِ).

“والِدات” جمع “والِدَه”، در لغت عرب به معنی مادر است، ولی “اُمّ” معنی وسیع تری دارد که گاه به مادر یا مادر مادر، و گاه به ریشه و اساس هر چیزی اطلاق می شود.

در این بخش از آیه، حق شیردادن در دو سال شیرخوارگی به مادر داده شده، و او است که می تواند در این مدّت از فرزند خود نگاهداری کند و به اصطلاح حق حضانت در این مدت از آنِ مادر است، هر چند ولایت بر اطفال صغیر به عهده ی پدر گذاشته شده است، اما از آنجا که تغذیه جسم و جان نوزاد در این مدّت با شیر و عواطف مادر پیوند ناگسستنی دارد این حق به مادر داده شده، علاوه بر این عواطف مادر نیز باید رعایت شود، زیرا او نمی تواند آغوش خود را در چنین لحظات حساسی از کودکش خالی ببیند و در برابر وضع نوزادش بی تفاوت باشد، بنابراین قرار دادن حقّ حِضانت و نگاهداری و شیر دادن برای مادر یک نوع حق دو جانبه است که هم برای رعایت حال فرزند است و هم مادر، و تعبیر “اَوْلادَهُنَّ” (فرزندانشان) اشاره ی لطیفی به این مطلب است.

گرچه ظاهر این جمله مطلق است، و زنان مطلّقه و غیر مطلّقه را شامل می شود، ولی جمله های بعد نشان می دهد که این آیه به زنان مطلّقه نظر دارد هر چند مادران دیگر نیز از چنین حقی برخوردارند، امّا در صورت نبودن جدایی و طلاق، عملاً اثری ندارد.

2- سپس می افزاید “این برای کسی است که بخواهد دوران شیرخوارگی را کامل کند”(لِمَنْ اَرادَ اَنْ یُتمَّ الرَّضاعةَ).

یعنی مدّت شیر دادن طفل لازم نیست، همواره دو سال باشد، دو سال برای کسی است که می خواهد شیردادن را کامل کند، ولی مادران حق دارند با توجه به وضع نوزاد و رعایت سلامت او این مدت را کمتر کنند.

در روایاتی که از طرف اهل بیت علیهم السلام به ما رسیده دوران کامل شیرخوارگی دو سال، و کمتر از آن، بیست و یک ماه معرفی شده است(1).

بعید نیست این معنی از ضمیمه کردن آیه ی فوق با آیه یوَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثونَ شَهْراً: “بارداری او و از شیر گرفتنش، سی ماه است”(2) نیز استفاده شود، زیرا می دانیم معمولاً دوران بارداری نُه ماه است و هر گاه آن را از سی ماه کم کنیم بیست و یک ماه باقی می ماند که مدت معمولی شیر دادن خواهد بود، بلکه با توجّه به این که آنچه در سوره ی احقاف آمده نیز به صورت الزامی است، مادران حق دارند با در نظر گرفتن، مصلحت و سلامت نوزاد، مدّت شیرخوارگی را از بیست و یک ماه نیز کمتر کنند.

3- هزینه ی زندگی مادر از نظر غذا و لباس در دوران شیردادن بر عهده ی پدر نوزاد است تا مادر با خاطری آسوده بتواند فرزند را شیر دهد لذا در ادامه ی آیه می فرماید: “و بر آن کسی که فرزند برای او متولد شده (پدر) لازم است، خوراک و پوشاک مادران را به طور شایسته بپردازد”(وَ عَلی الْمَولُودِ لَه رِزقهنَّ و کِسْوَتهنَّ بِالمَعْرُوفِ).

در اینجا تعبیر به “الْمَوْلودَ لَهُ”(کسی که فرزند برای او متولد شده) به جای تعبیر به”اب – والد” (پدر) قابل توجّه است، گویی می خواهد عواطف پدر را در راه انجام وظیفه ی مزبور، بسیج کند، یعنی اگر هزینه کودک و مادرش در این موقع بر عهده ی مرد گذارده شده به خاطر این است که فرزند او و میوه ی دل او است، نه یک فرد بیگانه.

توصیف به”مَعْروف” ( به طور شایسته) نشان می دهد که پدران در مورد لباس و غذای مادر، باید آنچه شایسته و متعارف و مناسب حال او است را در نظر بگیرند، نه سختگیری کنند و نه اسراف.

4- در ادامه ی آیه، سخن از مسأله ی باز داشتن کودک از شیر به میان آمده و اختیار آن را به پدر و مادر واگذاشته، هر چند در جمله های سابق زمانی برای شیر دادن کودک تعیین شده بود، ولی پدر و مادر با توجّه به وضع جسمی و روحی او، و توافق با یکدیگر می توانند کودک را در هر موقع مناسب از شیر باز دارند، می فرماید: “اگر آن دو با رضایت و مشورت یکدیگر بخواهند کودک را (زودتر از دو سال یا بیست و یک ماه) از شیر بازگیرند گناهی بر آنها نیست”(فَانْ اَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما و تَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلیهما).

در واقع پدر و مادر باید مصالح فرزند را در نظر بگیرند و با هم فکری و توافق و به تعبیر قرآن تراضی و تشاور، برای باز گرفتن کودک از شیر برنامه ای تنظیم کنند، و در این کار از کشمکش و مشاجره و پرداختن به مصالح خود و پایمال کردن مصالح کودک بپرهیزند.

5- گاه می شود که مادر از حق خود در مورد شیر دادن و حضانت و نگاهداری فرزند خودداری می کند و یا به راستی مانعی برای او پیش می آید، در این صورت باید چاره ای اندیشید و لذا در ادامه ی آیه می فرماید: “اگر (با عدم توانایی یا عدم موافقت مادر) خواستید دایه ای برای فرزندان خود بگیرید، گناهی بر شما نیست، هر گاه حق گذشته ی مادر را به طور شایسته بپردازید”(وَ اِنْ اَردتمْ اَنْ تسْترْضِعُوا اَولادکُمْ فلا جُناحَ عَلیْکُمْ اِذا سَلَّمتُمْ ما آتَیْتمْ بِالْمَعروفِ).

در تفسیر جمله ی “اِذا سَلَّمْتُمْ ما آتیْتمْ بِالمَعْروفِ”، نظرات گوناگونی از سوی مفسّران اظهار شده، گروهی تفسیر بالا را پذیرفته اند که انتخاب دایه به جای مادر، پس از رضایت طرفین، بی مانع است مشروط بر این که این امر سبب از بین رفتن حقوق مادر، نسبت به گذشته نشود، بلکه حق او نسبت به مدتی که شیر می دهد طبق عادت پرداخته شود.

در حالی که بعضی آن را ناظر به حقّ دایه دانسته اند و گفته اند باید حق او طبق عرف عادت پرداخت شود، بعضی نیز گفته اند منظور از این جمله توافق پدر و مادر در مسأله ی انتخاب دایه است. و بنابراین تأکیدی می شود بر جمله ی قبل، ولی این تفسیر ضعیف به نظر می رسد و صحیح تر همان تفسیر اول و دوم می باشد و مرحوم “طبرسی” تفسیر اوّل را ترجیح داده است(3).

و در پایان آیه به همگان هشدار می دهد که “تقوای الهی پیشه کنید و بدانید خدا به آنچه انجام می دهید بینا است”(وَ اتقوا اللهَ وَاعْلَمُوا اَنَّ اللهَ بِما تَعْمَلونَ بَصیرٌ).

مبادا کشمکش میان مرد و زن، روح انتقام جویی را در آنها زنده کند و سرنوشت یکدیگر و یا کودکان مظلوم را به خطر اندازند، همه باید بدانند خدا دقیقاً مراقب اعمال آنها است.

این احکام دقیق و حساب شده و هشدارهای آمیخته به آن به خوبی نشان می دهد که اسلام تا چه حدّ برای حقوق کودکان و همچنین مادران اهمیّت قائل شده است و رعایت حدّاکثر عدالت را در این زمینه سفارش می کند، آری اسلام بر خلاف آنچه در دنیای ستمکاران وجود دارد که حقوق ضعیفان همیشه پایمال می شود، حداکثر اهمیّت را به حفظ حقوق آنان داده است.
وظیفه فرزندان در مقابل مادر
در آیه 14 سوره لقمان نیز اشاره به شیر دادن مادر به فرزند شده است. در این آیه در حقیقت جمله های معترضه ای است که در لابلای اندرزهای لقمان از سوی خداوند بیان شده است، اما معترضه نه به معنی بی ارتباط، بلکه به معنی سخنان الهی که ارتباط روشنی با سخنان لقمان دارد، زیرا در این آیه، بحث از نعمت وجود پدر و مادر و زحمات و خدمات و حقوق آنها است و قراردادن شکر پدر و مادر در کنار شکر”لله”.

به علاوه تأکیدی بر خالص بودن اندرزهای لقمان به فرزندش نیز محسوب می شود چرا که پدر و مادر با این علاقه وافر و خلوص نیت ممکن نیست جز خیر و صلاح فرزند را در اندرزهایشان بازگو کنند.

نخست می فرماید:” ما به انسان درباره پدر و مادرش سفارش کردیم.” (و وصینا الانسان بوالدیه)

آنگاه به زحمات فوق العاده مادر اشاره کرده می گوید:” مادرش او را حمل کرد در حالی که هر روز ضعف و سستی تازه ای بر ضعف او افزوده می شد.”(حملته امه وهناً علی وهن).

این مسأله از نظر علمی ثابت شده، و تجربه نیز نشان داده که مادران در دوران بارداری گرفتار سستی می شوند، چرا که شیره جان و مغز استخوانشان را به پرورش جنین خود اختصاص می دهند، و از تمام مواد حیاتی وجود خود بهترینش را تقدیم او می دارند.

به همین دلیل، مادران در دوران بارداری گرفتار کمبود انواع ویتامینها می شوند که اگر جبران نگردد ناراحتیهایی برای آنها به وجود می آورد، حتی این مطلب در دوران رضاع و شیردادن نیز ادامه می یابد، چرا که ” شیر، شیره جان مادر است”.

لذا به دنبال آن می افزاید:” پایان دوران شیرخوارگی او دو سال است”.(و فصاله فی عامین).

البته منظور دوران کامل شیرخوارگی است هر چند ممکن است گاهی کمتر از آن انجام شود.

به هر حال مادر در این 33 ماه( دوران حمل و دوران شیرخوارگی) بزرگترین فداکاری را هم از نظر روحی و عاطفی، و هم از نظر جسمی، و هم از جهت خدمات در مورد فرزندش انجام می دهد.

جالب این که در آغاز آیه، توصیه پدر ومادر را می کند ولی به هنگام بیان زحمات و خدمات تکیه روی زحمات مادر می نماید تا انسان را متوجه ایثارگریها و حق عظیم او نماید.

سپس می گوید:” توصیه کردم که هم شکر مرا به جای آور و هم شکر پدر و مادرت را”( ان اشکر لی ولوالدیک).

شکر مرا به جا آور که خالق و منعم اصلی توام و چنین پدر و مادر مهربانی به تو داده ام و هم شکر پدر و مادرت را که واسطه این فیض و عهده دار انتقال نعمتهای من به تو می باشند.

و چقدر جالب و پرمعنی است که شکر پدر و مادر درست در کنار شکر خدا قرار گرفته است .

و در پایان آیه با لحنی که خالی از تهدید و عتاب نیست می فرماید:” بازگشت همه شما به سوی من است”( الیّ المصیر).

آری اگر در اینجا کوتاهی کنید در آنجا تمام این حقوق و زحمات و خدمات مورد بررسی قرار می گیرد و مو به مو حساب می شود، باید از عهده حساب الهی در مورد شکر نعمتهایش، و همچنین در مورد شکر نعمت وجود پدر و مادر و عواطف پاک و بی آلایش آنها برآئید.

بعضی از مفسران در اینجا به نکته ای توجه کرده اند که در قرآن مجید تأکید بر رعایت حقوق پدر و مادر کراراً آمده است، اما سفارش نسبت به فرزندان کمتر دیده می شود( جز در مورد نهی از کشتن فرزندان که یک عادت شوم و زشت استثنائی در عصر جاهلیت بوده است).

این به خاطر آن است که پدر و مادر به حکم عواطف نیرومندشان کمتر ممکن است فرزندان را به دست فراموشی بسپارند، در حالی که زیاد دیده شده است که فرزندان، پدر و مادر را مخصوصاً به هنگام پیری و از کار افتادگی فراموش می کنند، و این دردناکترین حالت برای آنها و بدترین نا شکری برای فرزندان محسوب می شود.(4)

این مطلب نگاهی گذرا به اهمیت شیر دادن مادر و احکام آن از دیدگاه اسلام داشت و دانستیم که هیچ چیزی نمی تواند کودک را از شیر مادر محروم نماید.
پی نوشت ها:
1. وسائل الشیعه، جلد 15 صفحه ی177 (بابُ اَقَلِّ مُدَّةِ الرَّضاعِ و اَکْثرِه) حدیث 2 و 5 در بعضی از این روایات آمده که هر قدر از 21 ماه کمتر شود به نوزاد ستم شده است.

2. سوره ی احقاف/ آیه 15.

3. تفسیر مجمع البیان، جلد 1 و 2 صفحه 336.

4. ” تفسیر فی ظلال” جلد6، ص 484.

منبع: تبیان

اخلاق در خانواده: حقوق کودک در اسلام

لزوم توجه به حقوق کودک

مسئله توجه به حقوق کودک و موضوعاتی همچون اعلامیه حقوق بشر و کنفوانسیون حقوق کودک، از اموری است که طی چند سال گذشته، نظر بسیاری از رسانه های جمعی به ویژ ارباب جراید و مطبوعات را به خود جلب کرد است؛ حال آن که دین مبین اسلام، قرن ها پیش، درباره حقوق کودک سخن به میان آورده و تکالیف ویژه ای را در این باب برای پدر و مادر و اطرافیان کودک برشمرده است. بزرگان و پیشوایان دینی نیز در عمل و سفارش، اهتمام بالایی به این امر داشته اند. رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) در این باره می فرماید:

اَحِبُّوا الصِّبْیانَ وَ ارْحَمُوهُمْ وَ اِذا اَوعَدْتُمُوهُمْ شَیْئا فَفُو لَهُمْ فَاِنَّهم لا یَرَوْنَ اِلاّ اَنَّکُم تَرْزُقُونَهُم.

به کودکان محبت کنید و به آنها ترحم ورزید. وقتی به آنان وعده دادید، وفا کنید؛ زیرا آنها جز این که شما را روزی دهنده خود می بینند، تصور دیگری ندارند.

امام سجاد(علیه السلام) نیز درباره حقوق فرزندان فرموده است:

حق فرزند تو این است که بدانی او از تو و پیوسته به تو در خیر و شر امر دنیاست. تو نیز از نظر نیک ادب کردن و راهنمایی او به پروردگارش و کمک به طاعت او مسئول هستی. پس عمل تو درباره او، عمل کسی باشد که می داند در احسان به او، پاداش و در بدی به او کیفر می بیند.

پیام متن:

۱- آموزه های اسلامی بر رعایت حقوق کودک تأکید فراوان دارد.

۲- محبت کردن به کودک، از حقوق مسلّم اوست.

مهم ترین حقوق کودک در اسلام

۱- تغذیه کودک با شیر مادر

بنا بر دستور الهی و قانون طبیعت، نوزاد پس از تولد باید از شیر مادر تغذیه کند. کارشناسان تغذیه نیز بر این باورند که شیر مادر همه مواد لازم برای رشد طبیعی نوزاد و پادتن های لازم برای مقابله بدن کودک با انواع بیماری ها را دارد. خداوند در قرآن کریم درباره شیرخوارگی کودک و مدت آن چنین می فرماید:

وَ الْوالِداتُ یُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَیْنِ کامِلَیْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضاعَهَ. (بقره: ۲۳۳)

مادران اگر می خواهند دوران شیرخوارگی فرزندان خود را تکمیل کنند، باید دو سال آنها را شیر دهند.

رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) درباره اهمیت شیر مادر در تغذیه کودک فرمود: «لَیسَ لِلصَّبِیِّ لَبَنٌ خَیْرٌ مِنْ لَبَنِ اُمِّهِ؛ هیچ شیری برای کودک، بهتر از شیر مادر نیست».

بر اساس آمارهای علمی، محرومیت کودک از شیر مادر، در برخی موارد سبب مرگ نوزاد می شود؛ زیرا دستگاه گوارش نوزاد شیرخوار پس از تغذیه با شیر گاو یا شیر خشک مختل می شود. در یکی از نشریه های سازمان جهانی بهداشت آمده است:

مرگ و میر میان کودکانی که از شیر مادر تغذیه می کنند، شش بار کمتر از نوزادانی است که با دیگر شیرها و غذاها تغذیه می شوند؛ چه شیر مادر، شیر طبیعی و منحصر به فرد است و تهیه آن با وسایل مصنوعی امکان پذیر نیست.

ما را عواطف همه از شیر مادر است    این رقتی که در دل و شوری که در سر است

شهریار

پیام متن:

۱- تغذیه کودک با شیر مادر، از حقوق اصلی اوست.

۲- تأکید اسلام بر شیر دادن کودک تا دو سالگی، و اینکه هیچ غذایی جای شیر مادر را برای کودک نمی گیرد.

فواید شیر مادر

تغذیه کودک با شیر مادر، فواید زیادی هم برای نوزاد و هم برای مادر دارد. هنگامی که مادر به فرزند خود شیر می دهد، احساس لذت و رضایت خاطر می کند و با وجدانی آسوده، کودک خود را برای شیر دادن در آغوش می گیرد. این گونه است که عمیق ترین تبادل احساس و عواطف میان مادر و فرزند صورت می پذیرد. شیر مادر، غذایی است کامل و آماده که همیشه و همه جا در دسترس مادر و نوزاد است و متناسب با رشد کودک، ترکیبات آن نیز تغییر می کند.

این شیر از نظر هضم غذایی، آلوده نبودن به میکروب ها و عفونت ها، نداشتن خاصیت حساسیت زایی و دیگر بیماری ها، کم نظیر است. از نظر ترکیبی نیز مواد پروتئینی، چربی، املاح و انواع ویتامین ها را دارد و درجه حرارت آن، مناسب بدن آدمی و درمان کننده عصبانیت کودک است.

«از آنجا که کودک در عمر نه ماهه جنینی خود با ارگانیزم وجودی مادر و از جمله ریتم قلب مادر مأنوس بوده است، هرگاه بر اثر بی غذایی، بی خوابی یا بیماری، عصبانیتی به کودک دست دهد، فقط با شیر سینه مادر و شنیدن صدای قلبی که در طول دوره جنینی بدان آشنا بوده است، سریعا تسکین می یابد.» بنابراین، ضرباهنگ قلب مادر زیباترین و آرام بخش ترین موسیقی برای کودک است. به گفته روان شناسان، از فاصله سی سانتی متری، بهترین تبادل احساسی میان مادر و فرزند شیرخوارش به وجود می آید که هم سبب آرامش شیرخوار می شود و هم رضایت خاطر و ارضای روانی مادر را دربردارد.

آن شیرخواره کو به سرش نیست مادری    زان دل خراش تر به خدا نیست منظری

شهریار

پیام متن:

۱- شیر مادر، دربردارنده مواد لازم برای رشد کودک است.

۲- شیر مادر سبب ایجاد ارتباط عاطفی عمیق میان مادر و فرزند می شود.

۳- شیر مادر آرامش دهنده طفل است.

۲- انتخاب دایه برای شیرخوار

گاهی اوقات به دلایل مختلف از جمله مرگ مادر یا خشک شدن شیر او بر اثر بیماری، باید دایه ای برای کودک گرفت تا بتواند به او شیر دهد و نیازهای جسمی و روحی اش را برطرف سازد. بنابراین، یکی دیگر از حقوق برخی فرزندان، انتخاب دایه نیکوسرشت و شایسته برای آنهاست. در این باره امام صادق(علیه السلام) از پدر بزرگوراش روایت می کند:

تَخَیَّرُوا لِلرِّضاعِ کَما تَتَخَیَّرُونَ لِلنِّکاحِ فَاِنَّ الرِّضاعَ یُغَیِّرُ الطِّباعَ.

در امر دایه و شیر دادن کودک به گزین باشید، چنان که این به گزینی را در امر ازدواج رعایت می کنید؛ زیرا شیر، طبیعت ها را دگرگون می سازد.

امام علی(علیه السلام) درباره در ضرورت انتخاب درست دایه می فرماید:

اُنْظُرُوا مَنْ یَرْضَعُ اَوْلادَکُمْ فَاِنَّ الوَلَدَ یَشَبُّ عَلَیه.

باید بنگرید چه کسی فرزند شما را شیر می دهد؛ زیرا فرزند تحت تأثیر شیر دایه پرورش می یابد.

بنابراین، دایه باید از نظر بدنی و معنوی، سالم باشد.

امام صادق(علیه السلام) فرمود: «لازم است دایه پاکیزه و نظیف را برای شیرخوارگی [کودکان خود] برگزینید؛ زیرا شیر، سرایت دهنده است».

پیام متن:

۱- در صورت نبود مادر یا ناتوانی مادر از شیر دادن به فرزند، باید برای کودک، دایه گرفت.

۲- در انتخاب دایه، باید به سلامتی جسمی و معنوی او توجه کرد.

نظر ژان ژاک روسو درباره ضرورت شیر دادن مادر به کودک و انتخاب دایه برای او

ژان ژاک روسو، در اثر معروف امیل یا آموزش و پرورش، نکاتی را در ضرورت شیردهی مادران به فرزندان یا استفاده از دایه بیان کرده است. این مطالب نشان می دهد صاحب نظران غربی نیز بر این مسئله تأکید دارند که هیچ شیری نمی تواند به طور کامل جای گزین شیر مادر شود و هیچ مهری نمی تواند جانشین مهر و محبت مادری گردد. بنابراین، آنها نیز آغوش گرم مادر و استفاده از شیر نوشین او را از حقوق کودک می دانند. روسو در این باره می نویسد:

اگر مادران زحمت شیردادن به بچه هایشان را قبول کنند، اخلاقیات و آداب زندگی، خود به خود، اصلاح خواهد شد و احساسات طبیعت دوباره در تمام قلب ها بیدار خواهد گردید. پس همه چیز به این نکته بستگی دارد. جذبه زندگی خانوادگی، بهترین پادزهر مفاسد اخلاقی است.

وی درباره ویژگی های دایه ای که نگه داری و تغذیه کودک برعهده اوست، می نویسد:

دایه ای لازم است که از نظر روحی و جسمی، سالم باشد. هیجانات سرکش و اخلاق نامعتدل ممکن است شیرش را فاسد کند. اگر ما تنها جنبه جسمانی را در نظر بگیریم، فقط به نصف مسئله توجه کرده ایم… اگر یک زن فاسدالاخلاق را به عنوان دایه انتخاب کنیم، نمی گویم نوزاد شیرخوار، مفاسد او را پیدا می کند، ولی از این موضوع رنج خواهد کشید. آیا دایه موظف نیست هم زمان با شیر دادن طفل، با غیرت، شکیبایی، مهربانی و نظافت از او مراقبت کند؟

پیام متن:

۱- تأکید برخی صاحب نظران غربی بر ضرورت شیردادن مادران به فرزندان.

۲- دایه باید از نظر جسمی، روحی و روانی، سالم باشد.

۳- مهرورزی به کودک

برخورداری از مهر و محبت، یکی از نیازهای اصلی انسان است. آدمی در هر سن و موقعیتی که باشد، نیاز به مهر و محبت دارد. در این میان، کودکان بیش از همه به عطوفت و مهربانی نیاز دارند. تا از این رهگذر، مهرورزی را به نیکی بیاموزند. از امام صادق علیه السلام روایت شده است:

مردی از انصار از پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله و سلم) پرسید: به چه کسی احسان کنیم؟ پیامبر فرمود: «به پدر و مادر خود». عرض کرد: آن دو درگذشته اند. حضرت فرمود: «به فرزند خود احسان کن».

پدران و مادران باید از زیاده روی یا کوتاهی در محبت کردن به فرزندان خودداری کنند و رفتاری میانه با آنان داشته باشند. امام باقر(علیه السلام) در این باره فرموده است: «بدترین پدران، کسانی هستند که در محبت به فرزند، زیاده روی کنند».

بدیهی است همان گونه که فقر عاطفی، نوعی کمبود پشتوانه روانی را برای فرزندان در پی دارد، زیاده روی در محبت نیز به تباهی شخصیت فرزند و ایجاد روحیه فرمانروایی در او می انجامد و او را دچار مشکلات فردی و اجتماعی بسیاری می سازد.

پیام متن:

۱- مهرورزی به کودک، از حقوق اوست.

۲- در ابراز محبت به فرزند، باید اعتدال را رعایت کرد.

۴- بوسیدن کودک

کودک بنا بر اقتضای سنی خود به حمایت و علاقه پدر و مادر نیاز دارد و از اینکه والدین و بستگان نزدیک، او را ببوسند و در آغوشش گیرند، شاد می شود و خود نیز عاطفه اش را با خنده و بوسه نثار پدر و مادر می کند. بر این اساس، نوازش کردن و بوسیدن کودک، از نیازهای روانی او به شمار می آید و پدر و مادر وظیفه دارند مهر و محبت خویش را این گونه به کودک خود هدیه کنند.

پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید:

اَکْثِرُوا مِنْ قُبْلَهِ اَولادِکُمْ فَاِنَّ لَکُمْ بِکُلِّ قُبْلَهٍ دَرَجَهً فی الْجَنَّهِ ما بَیْنَ کُلِّ دَرَجَهٍ خَمْسمِأَهَ عَامٍ.

فرزندان خود را زیاد ببوسید؛ زیرا با هر بوسه، برای شما مقام و مرتبتی در بهشت فراهم می شود که فاصله میان هر مقامی پانصد سال است.

باز از رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) نقل است:

اگر کسی فرزند خود را ببوسد، خداوند حسنه ای برای او می نویسد و اگر او را خوشحال کند، خداوند او را در روز قیامت مسرور می سازد و اگر قرآن را بدو تعلیم دهد، در روز رستاخیز، حلّه ای از نور بدو می پوشاند که از پرتو آن، گونه های اهل بهشت می درخشد.

گفتنی است که در بوسیدن کودک، لازم است اعتدال رعایت شود و پدر و مادر مراقب باشند که در این کار، زیاده روی نکنند.

پیام متن:

۱- بوسیدن کودک، یکی از نیازهای روانی او و نشان دهنده محبت والدین به اوست.

۲- پدر و مادر با بوسیدن طفل خویش، او را شاد و دلگرم می سازند.

فرحناز فردوسیان
منبع: طوبی؛ مهر ۱۳۸۵؛ شماره ۱۰