شعرا

نوشته‌ها

شعر بمناسبت میلاد حضرت علی (۱۳ رجب)

اشاره:

شخصیت امام علی (ع) از دیرباز مورد توجه شاعران ایرانی بوده و در شعر بسیاری از شاعران کلاسیک و معاصر فارسی ستوده شده است. در سال‌های پس از انقلاب، شاعران بسیاری به شعر گفتن درباره‌ی معصومین (ع) و از جمله امیرالمؤمنین (ع) روی آورده‌اند. همه‌ساله نیز از سوی نهادهای دولتی آیین‌ها و کنگره‌هایی برای تشویق و ترغیب شاعران به سرودن این نوع شعرها برگزار می شود. با این حال، بویژه تجلی امام علی (ع) در شعر فارسی قدمتی بسیار دیرین دارد و به دوران فرمان‌روایی حاکمان شیعه بر ایران محدود نیست.

از روز ازل تا به ابد نیســــــــــــــــت به دنیا     هم رتبه و هم شـــــــــــان علی آن شه والا

بر تارک عالم بدرخشـــــــــید چو خورشید     تاریخ ندیدَه ست بســــــــــــــــــانش یل دانا

تفسیر نمی شد لغتی همچو شــــجاعت     گر نامده بُدْ ســـــــــــــــــــرور ما حضرت مولا

او یار پیمبر بُدُ و غمخوار رســـــــــــــــــالت     کاو جان عزیزش به کَفَشْ بــــــــوده به هرجا

از نور وجودش همه جا روشـــــــن و پر نور     از جام وجودش همه، ســــــــرمست ز صهبا

از نسـل بنی هاشم و از آل قریشی ست     آن نَفْسِ پیمبر علـــــــــــــــــــــوی قامع اعدا

از مادر و از باب برد ارث ز هاشـــــــــــــــــم     ضرغام صفت، شیر خدا زاهـــــــــــــــدِ شبها

در ماه فروزان به جـهان دیده گشوده ست     آن نادره فرزنــــــــــــــــــــــــدِ ابیطالب و بطحا

در ماه رجب طلعت ســــــــعدش به در آمد     حیرت زده شد عقــــــــــل، از این طلعت زیبا

قنداق نکرده ست چو او قابله دهـــــــــــــر     بعد از قد رعــــــــنای محمـــــــــــــد گل طاها

در بیت خدا آن حرم امــــــــــــــــــــن الهی     جز بنت اســـــــــــــــــد فاطمه ناورده پسر را

از شدت شادی و مباهات بســـــــــــــایید     هاشم سر فخرش به ســـــــــــــماوات و ثریا

با آمدنش حیـــــــــــــــــــــدر کرار ز آن بیت     غوغا و غریوی شــــــــــــــــــده برپای ز عنقا

آن کودک زیبا و مطهر هــــــــــــــــمه بردند     بر روی ســـــــــــــر دست چه زیبا و چه رعنا

دردانه چو از کعــــــــــــــبه برون آمد و تابید     از جَیْب فلک آمده بیـــــــــــــــــــرون ید بیضا

“مخلص” که ندارد ز خودش راحله ای چند     این شعر سروده ست برد بر ســــــر عقبی

تقدیم کند سوی علی، قاســــــــم رضوان     تا اخــــــــــــــــــــذ نماید ز یدش جنت اعلی

مفعــــــول مفاعیــــل مفاعیــــل فعـــــولن     مفعــــــــول مفاعیــــل مفاعیــــل فعـــــــولن

فتح الله آقاخانی (مخلص) «اصـفهان»

علی (علیه السلام) در آینه شعر فارسی.

اشاره:

علی بن ابی‌طالب مشهور به امام علی(علیه السلام) و امیرالمؤمنین (۱۳ رجب سال ۲۳ قبل از هجرت – ۲۱ رمضان سال ۴۰ق)، امام اول همهٔ مذاهب شیعه، صحابی، راوی، کاتب وحی و چهارمین خلیفه از خلفای راشدین نزد اهل سنت است. وی پسرعمو و داماد پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله)، همسر حضرت فاطمه(س)، پدر و جدِّ یازده امام شیعه است. پدر او ابوطالب و مادرش فاطمه بنت اسد بوده است. به گفته مورخان شیعه و بسیاری از علمای اهل سنت، در کعبه زاده شد و نخستین مردی بود که به پیامبراسلام(صلی الله علیه و آله) ایمان آورد. از نظر شیعه، علی(علیه السلام) به فرمان خدا و تصریح پیامبر(صلی الله علیه و آله)، جانشین بلافصل رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است.

تا صورت پیوند جهان بود، علی بود                       تا نقش زمین بود و زمان بود، علی بود

شاهی که ولی بود و وصی بود، علی بود              سلطان سخا و کرم و جود، علی بود

هم آدم و هم شیث و هم ادریس و هم الیاس        هم صالح پیغمبر و داود، علی بود

هم موسی و هم عیسی و هم خضر و هم ایوب     هم یوسف و هم یونس و هم هود، علی بود

مسجود ملایک که شد آدم زعلی شد                    آدم چو یکی قبله و سجود علی بود

هم اول و هم آخر و هم ظاهر و باطن                     هم عابد و هم معبد و معبود، علی بود

آن لَحمُک لحمی بشنو تا که بدانی                         آن یار که او نفس نبی بود، علی بود…

مولانا جلال الدین مولوی

بنده اهل بیت

چه گفت آن خداوند تنزیل و وحی             خداوند امر و خداوند نهی

که من شهر علمم، علیم در است          درست این سخن گفت پیغمبر است

اگر خلد خواهی به دیگر سرای               به نزد نبی و وصی گیر جای

منم بنده اهل بیت و نبی                         ستانیده خاک پاک وصی

گرت زاین بد آید گناه من است                چنین دان و این راه، راه من است

بر این زادم و هم بر این بگذرم                یقین دان که خاک پی حیدرم…

ابوالقاسم فردوسی

مقصود نبی ز لافتایی

ای گوهر گوهر ولایت    خورشید منور ولایت

ای مهر فروغ بخش اسلام           وی مشعل انور ولایت

ای آیت حق و روح قرآن           وی رایت و افسر ولایت

سلطان سریر عقل و ایمان           والی هنر، در ولایت

ای گوهر عشق و جان عرفان       تاج سر مفخر ولایت

مقصود نبی ز لا فتایی     ممدوح خدا ز هل اتایی

مهرداد اوست

در پی سیمرغ

شنیدم آب به جنگ اندرون معاویه بست   بروی شاه ولایت، چرا که بود خسی

علی به حمله گرفت آب و باز کرد سبیل چرا که او کس هر بی کس است و دادرسی

سه بار دست به دست آمد آب و در هر بار          علی چنین هنری کرد و او چنین هوسی

فضول گفت که ارفاق تا بدین حد بس     که بی حیایی دشمن ز حد گذشت بسی

جواب داد که ما جنگ بهر آن داریم         که نان و آب نبندد کسی به روی کسی

غلام همت آن قهرمان کون و مکان          که بی رضای الهی نمی زند نفسی

تو هم بیاد تماشای حق و باطل کن          ببین که در پی سیمرغ می جهد مگسی

استاد محمدحسین شهریار

شیر مردان

مسلم اول شه مردان علی ست     عشق را سرمایه ایمان علی ست

از ولای دودمانش زنده ام           در جهان مثل گهر تابنده ام

از رخ او فال، پیغمبر گرفت        ملت حق از شکوهش پر گرفت

مرسل حق کرد نامش بو تراب     حق یدالله خواند در ام الکتاب

هر که دانای رموز زندگی است    سر اسماء علی دانه که چیست

شیر حق این خاک را تسخیر کرد             این گل تاریک را اکسیر کرد

هر که در آفاق گردد بوتراب       باز گرداند ز مغرب آفتاب

ذات او؛ دروازه شهر علوم           زیر فرمانش حجاز و چین و روم….

اقبال لاهوری

شاه ولایت

شیر خدا، شاه ولایت علی           صیقلی شرک خفی و جلی

روز احد، چون صف هیجا گرفت            تیر مخالف به تنش جا گرفت

روی عبادت، سوی محراب کرد   پشت بدرد سر اصحاب کرد

خنجر الماس، بدو آختند             چاک به تن، چون گلشن انداختند

غرقه به خون، غنچه زنگار گون    آمد از آن گلبن احسان برون

گل گل خونش، به مصلا چکید    گشت چو فارغ زنماز آن بدید

صورت حالش چو نمودند باز      گفت که سوگند به دانای راز

کز الم تیغ ندارم خبر      گرچه زمن نیست، خبر دارتر

عبدالرحمن جامی

شاهکار خلقت

ای ماه من، زمانه پس از ختم انبیا             بهتر ز ذات پاک تو، دیگر پسر نداشت

باشد خدا علی و تو را نیز نام اوست           شاخ حیات، از تو گلی خوبتر نداشت

بالله تجلیات جمال تو گر نبود                     از جلوه و جمال خدا کس خبر نداشت

تیغ تو گر نبود شجاعت یتیم بود                  داد تو گر نبود عدالت پدر نداشت

آغاز عدل از تو و انجام آن به تو بود                او تنی که بی تو بر اندام سر نداشت

در کارگاه خلقت اگر گوهرت نبود                  نخل تناور بشریت، ثمر نداشت

تو شاهکار دستگه آفرینشی                        عنوان نامه شرف و فضل و بینشی

بهجتی شفق

شمع جهان افروز…

خرم دلی که مجمع سودای حیدرست                   فرخ سری که خاک کف پای حیدرست

جایی که جبرییل، بدانجا نمی رسد                        برتر هزار مرتبه زآن، جای حیدرست

در دعوت ملایکه، بر خوان آرزو                                 هر نعمتی که هست، به آلای حیدرست

درّ خطیر معرفت و سر کاینات                                  یک قطره حقیر ز دریای حیدرست

علمی که هست عالم افلاک را زبر                          عکسی ز نور خاطر دانای حیدرست

کس حال کاینات به علم الیقین ندید                         ور دید، کار دیده بینای حیدرست

عقل ار چه در ممالک هستی، سرآمدست                 دیوانه وار، واله و شیدای حیدرست…

ابن یمین فریووری

فهرست افتخار….

اسلام شد مشید و دین گشت استوار               از بازوی یدالله و از ضرب ذوالفقار

آن رحمت خدای، که از لطف عام اوست             شیطان هنوز با همه عصیان امیدوار

آن اولین نظر که ز رحمت نمود حق                   و آن آخرین طلب که زحق کرد روزگار

ای برترین عطیه ایزد که امر تو                          بر رد و منع حکم قضا دارد اقتدار

از کن غرض تو بودی و پیش از خطاب حق         بودی نهفته در تتق نور کردگار

نابوده را خطاب به بودن نکرد حق                     وین نغز نکته، گوش خرد راست گوشوار

حکیم قاآنی

خضر راه…

در قیامت کافرینش خیمه بر محشر زنند               سکه دولت به نام آل پیغمبر زنند

تشنگان وادی ایمان، چو در کوثر رسند               از شعف دست طلب، در دامن حیدر زنند

شهسواران در رکاب راکب دلدل روند                  خاکیان لاف از هوای صاحب قنبر زنند

هر که او چون حلقه نبود بر در حیدر مقیم            رهروان راه دین، چون حلقه اش بر در زنند

مؤمنان حیدری را می رسد کز بهر دین              حلقه ناموس حیدر، بر در خیبر زنند

ره به منزل برد هر کو مذهب حیدر گرفت             آب حیوان یافت، آنکو خضر را رهبر گرفت

خواجوی کرمانی

شیر خداوند جان

مدحت کن و بستای کسی را که پیغمبر               بستود و قضا کرد و بدو داد همه کار

آن کیست بر این حال که بودست و که باشد         جز شیر خداوند جهان، حیدر کرار

این دین هدای را به مثل دایره ای دان                  پیغمبر ما مرکز و حیدر خط پرگار

علم همه عالم به علی داد پیغمبر چون               ابر بهاری که دهد آب به گلزار

کسایی مروزی

لطف دوست

اندر خبر بود که نبی شاه حق پرست              چون سوی عرش، در شب معراج رخت بست

بر مسند دنی فَتدلّی نهاد پای                       دستی زغیب آمد و بر پشت او نشست

چون دست حق بدو اثر لطف دوست بود           از فرط شادمانی مدهوش گشت و مست

گویند پانهاد بدوشِ نبی علی                         از طاق کعبه خواست چو اصنام را شکست

جاه و جلال بین که یدالله پا نهاد                      آنجا که حق نهاد به صد احترام دست

ایرج میرز

آینه حسن ازلی

تافت تا جلوه جانانه زسیمای علی                 یافت هر ذره فروغ از رخ زیبای علی

تا چو خورشید بر افروخت رخ از مطلع غیب        گشت خلق دو جهان محو تماشای علی

خواهی از آینه حسن ازل را نگری                    دیده بگشا و ببین، روی مصفای علی

هر که دل داد بدو، زنده جاویدان گشت              معنی آب حیات است تولای علی

بر شد از خاک و قدم بر سر افلاک نهاد              هر که آگاه شد از همت والای علی

فارغ از سود و زیانست و غم هر دو جهان           آنکه در سر بودنش مایه سودای علی

دوست را ساقی کوثر بچشاند می عشق         خنک آن کس که بود مست صهبای علی

در ستایش علی(علیه السلام)

نمی دانم که پیک باد صبحی از کجا آمد            که پیشش سبزه و گل بر زمین سودند پیشانی

مگر آمد زدرگاه شریف آسمان قدری                 که دارد خاک راهش صد شرف بر تاج سلطانی

امام انس و جن، شاه ولایت، سرور غالب           که می زیبد گدای آستانش را سلیمانی

اگر در بیشه گردون وصیت عدل او باشد              اسد در هم دراند ثور را چون گاو قربانی

نسیمی کز حریم روضه اش آید عجب نبود          اگر بخشد بطفلان نباتی روح حیوانی

زراح روح بخشی مهر او خصم است بی بهره       بلی کی بهره ور باشد جماد از روح انسانی

بسلطانی نشان مهرش اگر آباد خواهی دل         که بی والی چو باشد ملک رو آرد به ویرانی

اگر یابد خبر از ریزش دست گهربارش                  صدف دیگر ندارد کاسه پیش ابر نیسانی

وحشی بافقی

ستایش علی(علیه السلام)

شاهد کل الجمال ایزد یکتا علی است          پرتو اشراق آن پیدای ناپیدا علی است

معنی فرقان فروغ ملک جان فخرجهان            شاهد ایمان شه امکان مه بطحا علی است

سر مطلق والی حق پیشوای ماخلق           کاشف اسرار قرآن راز ما اوحی علی است

بلبل گویای اسرار گلستان وجود                   سر سبحان شاه ایمان ماه او ادنی علی است

بر همه خوبان عالم قبله گاه رحمت اوست      جمله پاکان جهان را سرور و مولی علی است

در صف احزاب میر بر همه امت امام                  نزد خاصان (کان عهدالله مسئولا) علی است

تکیه گاه وی سریر «هل اتی» در قرب دوست       زانکه در حب خدا آن فرد بی همتا علی است

حکیم مهدی الهی قمشه ای

علی(علیه السلام)

فارغ از هر دو جهانم به گل روی علی(علیه السلام)            از خم دوست جوانم به خم موی علی(علیه السلام)

طی کنم عرصه ملک و ملکوت از پی دوست        یادآرم به خرابات چو ابروی علی(علیه السلام)

امام خمینی(ره)

اوصاف پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله) در شعر فارسی.

 

اشاره:

در پهنه ادب فارسی کمتر شاعری را می توان سراغ گرفت که در شعر خویش ، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) را نستوده باشد.بسیاری از شاعران فارسی گوی در منظومه های خویش معراج پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) را به صورت زیبایی توصیف کرده اند برخی از زیباترین اوصاف پیامبر مکرم اسلام (صلی الله علیه و آله) را که برگرفته از آیات و روایات و وقایع تاریخی است ، بر می شماریم.

اوصاف پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله) در شعر فارسی

پیامبر گرامی اسلام، حضرت محمد بن عبدالله (صلی الله علیه و آله) در محیطی چشم به جهان گشودند که مهمترین رسانه در فرهنگ آن محیط ،شعر و شاعری بود. شعرو شاعری در محیط عربستان و در آن عصر یکی از مهمترین زمینه های تبلیغات بوده است .آویختن معلقات سبع بر دیوارکعبه را همه شنیده اید و به اهمیت آن واقفید. لذا مردم جاهلی که گوششان با شعر عادت کرده بود سخنان وحی را شعر قلمداد می کردند و خداوند متعال در جواب آنها می فرمود «و ما علمناه الشعر و ما ینبغی له» یعنی ما او را شعر نیاموختیم و آن سزاوار او نیست .

اندک اندک دین اسلام رواج یافت و شاعران متعدد و مسلمان نیز در محیط اسلامی پرورش یافتند و شعر ایشان مورد تائید پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) قرار گرفت و مدح پیامبر(صلی الله علیه و آله)و دین اسلام موضوع اصلی شعر شاعران مسلمان در دهه های اولیه رواج دین اسلام شد.ایرانیان نیز با پذیرش اسلام خدمت شایانی به این بعد مهم تبلیغی کردند. در پهنه ادب فارسی کمتر شاعری را می توان سراغ گرفت که در شعر خویش ، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) را نستوده باشد.بسیاری از شاعران فارسی گوی در منظومه های خویش معراج پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) را به صورت زیبایی توصیف کرده اند برخی از زیباترین اوصاف پیامبر مکرم اسلام (صلی الله علیه و آله) را که برگرفته از آیات و روایات و وقایع تاریخی است ، بر می شماریم :

امی گویا :کنایه از حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) و اشاره به آیه ۱۵۸ سوره اعراف دارد که: «فامنو ا باالله و رسوله النبی الامی الذی یومن بالله و کلماته…» «به خداوند و پیامبر درس نا خوانده ای که به خداوند و کلمات او ایمان آورده ، ایمان آورید» برخی نیز امی را منسوب به ام القرای یعنی مکه داشته اند .

امی گویا به زبان فصیح

از الف آدم و میم مسیح

نظامی (مخزن الاسرار -ص۱۳) یعنی پیامبر (صلی الله علیه و آله) درس ناخوانده گویای است که با زبان فصیح از الف آدم تا میم مسیح را می داند . پیامبر (صلی الله علیه و آله) خود در حدیث معراج فرمودند.(خداوند قطره ای در دهان من چکاند که به آن دانش اولین و آخرین را دانستم ).

خواجه بعث و نشر : یعنی سرور مردم در روز رستاخیز . سعدی(بوستان ،۴) گفته است :

شفیع الوری خواجه بعث و نشر

امام الهدی صدر ایوان حشر

این بیت یادآور حدیث نبوی است :«انا سید ولد آدم یوم القیامه و لا فخرء و بیدی لواء الحمد و لا فخر و ماَمن نبی یومئذ ، آدم فمن سواء الا تحت لوائی و انا اول شافع و اول مشفع و لا فخر ».(جامع الصغیر ج ۱/۹۰) یعنی من بی آنکه تفاخر کنم ،در روز قیامت سرور فرزندان آدمم و درفش سپاسگزاری در دست من است و در آن روز پیغمبری نیست ، از آدم گرفته تا دیگران ، که زیر سایه درفش من نباشد . من نخستین شفاعتگر و نخستین کسی هستم که شفاعتش مورد قبول واقع می شود.

خواجه لولاک: مولوی در مثنوی (دفتر دوم ، ۹۷۱تا۹۷۴)گفته است:

میوه ها در فکر دل اول بود

در عمل ظاهر  به آخر می شود

چون عمل کردی،شجر بنشاندی

اندر آخر حرف اول خواندی

گرچه شاخ و برگ و بیخش اول است

آن همه از بهر میوه مرسل است

پس سری که مغز آن افلاک بود

اندر آخر خواجه لولاک بود

یعنی رازی که مغز و زبده افلاک بود و ابتدا در فکر باغبان وجود پدید آمد(تعبیر با مسامحه است) سرانجام آن راز نهان،وجود حضرت پیامبراکرم(صلی الله علیه و آله)بود که حدیث لولاک به آن سرور خطاب می کند که «لولاک لما خلقت الافلاک» ای پیامبر اگر تو نبودی افلاک را خلق نمی کردم.

اندک اندک دین اسلام رواج یافت و شاعران متعدد و مسلمان نیز در محیط اسلامی پرورش یافتند و شعر ایشان مورد تائید پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) قرار گرفت و مدح پیامبر(صلی الله علیه و آله)و دین اسلام موضوع اصلی شعر شاعران مسلمان در دهه های اولیه رواج دین اسلام شد.ایرانیان نیز با پذیرش اسلام خدمت شایانی به این بعد مهم تبلیغی کردند

رحمه للعالمین: که اشاره به آیه(و ما ارسلناک الا رحمه للعالمین -ما تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم )

از رحمه للعالمین اقبال درویشان بین

چون در منور خرقه ها گل معطر شالها

جامه خواب بر حدث را یک فضول

قاصد آورد در پیش رسول

که چنین کرده است مهمانت ببین

خنده ای زد رحمه للعالمین   (مثنوی دفتر پنجم ، بین ۱۰۷و۱۰۸)

سید اولین رسل: خواجوی کرمانی(دیوان،ص۱) پیامبر را چنین وصف کرده است:

سید اولین رسل مرسل آخرین زمان

صاحب هفتمین قران خواجه هشتمین سرا

ساقی عرب: عطار نیشابوری:

همچو عطار این شراب صاف عشق

نوش کن از دست ساقی عرب

سید البشر:خاقانی(دیوان ،ص۵)

یا سید البشر زده خورشید بر نگین

یا احسن الصور زده ناهید بر نوا

او نایب سید البشر شد

سید به مغاک غار در شد

شه معراجی:مولوی:

آمد شه معراجی شب دوست زمحتاجی

گردون به نثار او با دامن زر آمد

-مرحوم سیدکریم امیری فیروزکوهی(دیوان،ج۱ص۴۰۹)

آنکه آواز نبی از در بطحا شنوید

ذکر حق را ز در افتادن بتها شنوید

نور اسلام بر آمد ز کران تا نگرید

بانگ توحید در آمد به جهان تا شنوید

بس شنیدید سخنها زخدا بی خبران

اینک آیید و سخنهای خدا را شنوید

آنچه گفتند زیاسین و زطاها به خبر

گوش دارید و ز یاسین و ز طاها شنوید

منبع: تبیان

امام صادق و اهلبيت (عليهم السلام) در نزد علماء و شعراى جنوب

 سيد عبدالباعث قتّالي

چون يادآوري از صالحين و شايسته كاران و علي الخصوص ائمه و پيشوايان دين به عمل آيد براستي رحمت نازل ميشود و از آنجائيكه موضوع بايد هميشه بكر و ناگفته باشد. و تازگي و طراوت خود داشته باشد و از تكرار و دوباره گويي پرهيز شود. در اين مقاله كه خود موضوع بكر و تازهاي است يك راست به سراغ عنوان بحث ميرويم كه

امام جعفر صادق (عليه السلام) در اشعار شاعري از جنوب ايران (مرحوم سيد ابراهيم سيد خليل) متوفي سالهاي 1260 تا 1265 هجري قمري مدفون در كال از قراي شهرستان لامرد در جوار امام زاده سيد كامل پير.

پيشوايان ديني مخصوصاً آن بزرگواراني كه از سلاله طاهر و پاكيزه رسول الله و اهل بيت گرام باشند. محبت آنها در دل هر فرد مسلمان ميباشد و اين دوستي محبت تا مرحلهاي است كه «من لم يصل عليكم لاصلاة له» اما فراتر از آن ادبا و شعراء در دفتر و ديوان خود با بهترين تعابير و كلمات كاخ شعر و نظم را شالوده گذاري نمودند و به قول نظامي در تعريف از كتاب شعر خود

پي و نكتهم از نظم كافي بلند***كه از باد و باران نيابند گزند

به حق توانستهاند عظمت و بزرگواري آنها را و يا هر امر معنوي را ترسيم كنند. اين شاعر مهجور كه هنوز ديوان و اشعار يكهزار صفحهاياش به زيور طبع آراسته نشده است عشق و محبت معنوي پيامبر گرامي اسلام و ائمه دوازده گانه را اينگونه ميسرايد:

عشق ميآرد حبيب خود بوجد***آن كه سبحان الذي اسري بعبد

عشق دائم با رسول الله بود***بود او خود عشق عشق الله بود

هر چه گيريم عشق از آن بالاتراست***عشق امير المؤمنين پس حيدر است

عشق حيدر در زنجير كندن است***قامع آن قلع و اژدر كشتن است

عشق سر از عاشقان سازد جدا***سر براه عشق بدهد مرتضا

عشق ريزد زهر در كام حسن ***تا شود واصل به وصل ذوالمنن

عشق آرد لشكر در دو بلد***سر جدا سازد زشاه كربلا

عشق خون ريزي كند در آن زمين ***خاك از آن گرديده گلبو عنبرين

عشق زين العابدين گريان كند***از كفش سر تا به پا بريان كند

عشق باقر بحر علم آرد بجوش ***زآن دل اهل دلان آرد خروش

عشق صادق صادق عشقش كند***در ره عشق وفا صدقش كند

عشق كاظم خشمهاي خود خورد ***تا كه گوي عشق و نيكي او برد

عشق سلطان خراسان چشد***تا كه جان با وصل جانان ميكشد

عشق آرد با تقي روي تقا***تا به ملك سرمدي يابد بقا

عشق هادي هادي خلق آمده ***عاشق و در جامه دلق آمده

عشق سرلشكر نمايد عسكري ***تا كند در راه عشق او رهبري

عشق مهدي ماحي طغيان بدان***گرچه زير ابر عشق آمد نهان

عشق چو بود قطره دريا شدن***فاني از خود گشتن و باقي بدن

و در اشعار خود امام جعفر صادق (عليه السلام) راپديد آمده صداقت شفق در آسمانها و پيشواي ثقلين و رونق افزاي دين و اختر زيباي عالم هستي نام مينهد.

شد نمودار شفق از آسمان***آنكه صادق شد امام انس و جان

جعفر صادق عجائب گوهريست***رونق دين و چه زيبا اختريست

و دربيان نمودن نسب شريف و مبارك و خانواده جليل القدر او چنين ميسرايد:

زين محمد باقر علم رسول ***جعفر صادق امام با اصول

سر زده زين صبح صادق شمع دين ***موسي كاظم به چرخ هفتمين

اعتراف به اينكه آن امام همام در اصول و پايههاي فقهي داراي مرام و مذهب خاصي است بي درنگ در اشعار خوداظهار عشق و ارادت مينمايد و ميگويد:

السلام اي نور صبح صادقم ***پيش مهرت ذره آسا عاشقم

چون اين ديوان و اشعار مجموعهاي است از دو بخش، اولي به بيان سلسله سادات جليله كه در خطه جنوب ميزيستهاند از حدود لنگان الي جاسك و بقول او تا حدود مكران (كه بلوچستان فعلي)، و بخش دوم در عرفان است و بيان حالات و مراحل آن – كه در جايي چون ميخواهد فقر را بيان كند و علي الخصوص از ديدگاه خاندان و اهل بيت رسول الله چنين ميفرمايد:

فصل اول ذكر فقر خاندان***شمه گويم بتو بشنو زجان

آن امام خطه فقر و صفا***نور چشم مرتضا و مصطفا

در طريقت در حقيقت راه بين ***جعفر صادق بفرمود اين چنين

آن كه فقر آمد طريقت بيگمان***آستان آن طريقت توبه دان

توبه باشد چارچيز اخلاص دل***ترك و پاكي و محبت متصل

باز فرمود آن امام رهنما***آنكه فقر است از سخنهاي خدا

جان فقر امد سخنهاي رسول[1]***گر كليد فقر خواهي كن قبول

آن سخنها كز علي مرتضا است***صاحب سجاده و فقر و فنا است

و نهايتاً سيد ابراهيم سيد خليل ـ حكايتي از عصر مأمون و وزير او و مراجعه ايشان به امام جعفر صادق (عليه السلام) نقل مينمايد به سبك اشعار ملاي روم كه در ميان اشعار او جاودانه اين نظريات ثبت ميشود كه چه راحت و شايسته يك شاعري از ملك سنت حاضر به پذيرفتن و اقليتهايي است كه در ائمه و پيشوايان مذهبي بوده است.

1 ـ عرفا و علي الاخص بايزيد بسطامي مريدي براي امام جعفر صادق (عليه السلام) بوده است.

2 ـ زنده كننده آراي ديني هم در شريعت و هم در طريقت و هم در حقيقت بوده است.

3 ـ مستجاب الدعوة بوده و آوازه مرشديت او زمين و آسمان را درهم نورديده بوده.

4 ـ پيوسته داراي مخالفين و منكرين بوده كه حسادت دل آنها باعث اقداماتي عليه وي ميشده است.

5 ـ چون سؤالي از او مينمودند تا راه او را سد كنند با صد جواب و براهين قاطع آنها را قانع مينموده است.

6 ـ متوسل شدن منكران به توطئهها و نقشههاي خبيث او را از صحنه به در نمايند.

7 ـ آزمودن يكي از همراهان مأمون كه وي غير خدا را در سختي و غرق شدن طلب كرد، اما امام جعفر صادق (عليه السلام) فرمود رمز اين حسادت شما در اين است كه خدا را در حاجات خود طلب نكردي.

8 ـ و بالاخره نتيجهگيري اين حكايت از خود امام كه فرمود:

تا بيفتند در بليّه مردمان***كي كنند ياد خداوند جهان

و اينك اگر حاضرين و مشاركين در اين سمينار و گردهمائي مبارك حوصله به خرج دهند اصل اشعار را براي تبرك و حسن ختام بشرح زير از شاعر زبردست جنوب مرحوم سيد ابراهيم سيد خليل ميخوانم:

اندر اينجا يك حكايت آورم***تا گمان از خاطرت بيرون برم

بايزيد آن قطب أقطاب طريق ***پيشواي سالكان اين فريق

بد مريدي عاشق الاسرار غيب ***صبح صادق سرزده او را از جيب

يعني او حق بين گشت از نزد آن***جعفر صادق امام انس و جان

آن امام صادق جعفر بنام ***نور چشم حضرت خير الانام

ميوه باغ علي و فاطمه ***صادق صوفي دل ايشان همه

گوهر عرفان و درياي كمال***متصل در وجد و استغراق و حال

محي دين رسول آن محي الدين ***در شريعت در طريقت راه بين

در حقيقت عارف و اگاه بود ***حجة الله و ولي الله بود

هر مريدي كو شدي منظور وي***از نظر گشته ولي از نور وي

در دعا چون سوي آمين ميشدي ***پس خلايق زو خدا بين ميشدي

صيت ارشادش به فضل مستعان***از زمين بگرفته بد تا آسمان

منكران را از حسد دل گشته خون ***موج ميزد غصه و غمشان درون

آنكه آخر كي رود باشد چنين ***كو زما بهتر بدانندش يقين

فضل ما صد بار بيش از فضل او ***مجلسي خود كرده گرم از گفتگو

از كجا اين دعويش آخر رسد***منكران ميشد جگر خون از حسد

از براي امتي نيش از گزند***فوج فوج از منكران ميآمدند

كه رويم او را به برهان و سؤال ***بشكنيم و پست سازيمش زقال

چون رسيدندي بر آن با كمال***جملگيشان ميشدندي گنگ و لال

هر سؤالي صد جوابيشان نمود***هر جوابي به ز صد دُر دانه بود

چارهاي ديگر نديدند منكران ***حيله انگيختندبا هم روان

وانگهي رفتند در نزد وزير ***داد اخلاصي بدادند از ضمير

كي كليد هفت اقليم جهان ***عرض داريم خدمتت چون بندگان

دمي به نزد جعفر صادق شديم ***حرفي از مأمون خليفه بر زديم

بانگ زد بر ما كه باش گنگ و لال***ذكر مأمون كس نيارد در مقال

مجلس ما كس نگويد نام او***بس خطا كار است او بي گفتگو

پاي تا سر زآن سخن آتش گرفت ***بانگ زد بر ما و مانديم در شگفت

كي روا باشد روا باشد روا***كين سخن جعفر بگويد نزد ما

زاهدي خود نمايد ظاهري***دل زمرام ميبرد از ساحري

بسته سازد نطق مردم در سؤال ***فائق اندر سحر آيد در مقال

چون وزير بشنيداز ايشان اين خبر ***نزد مأمون رفت و گفت آن سر بسر

گفت با خاصان خليفه از هوا***جعفر ار خوانم بيايد پيش ما

گر به زورش آوريم نايد نكو***وقت شب خود ميرويم در نزد او

شب خليفه با وزير و شش نفر***رفتند اندر نزد آن صا حب نظر

صادق صافي دل صوفي مقام***چون كه ديدند گفت اين هست امام

قطب عالم هستي از راه هدي***سالكان را پيشوا و مقتدا

از نظر هر كس رساني بر كمال ***دردمند و طالبيم اين هفت حال

روي داريم با خداي دادگر***هر كدامي قابليم فرما نظر

شيخ اشاره كردش از راه فنون ***با وزير كش دل كرده خون

گفت با ما باش تو تا نيم شب***آن زمانت مينمائيم حي رب

شش تن باقي رويد زآنجا دگر ***او سحر آيد شما بدهد خبر

حب دنيا كار تو كرده خراب ***پيش چشمت گشته است آن را حجاب

حب دنيا چشم تو بگرفته است***زان سبب از چشمت حق بنهفته است

تا نگردي پاك از اين آلايشات***گرددت كي كشف آن نور صفات

جملگي رفتند چون ماند آن وزير ***با مريدان گفت آن پير منير

هرچه گفتم آن كينه از جان و دل***گر همه گويم كشيد خود متصل

چون نبودند آن مريدان خيره سر***عرض كردند آن كه با اين چشم سر

بامريدان شيخ شد آن دم بپا***تيز فرمود اي وزير با ما بيا

تا نمايم بر تو امشب حق عيان***سوي شط رفتند رسيدند ناگهان

كرد اشاره صادق صافي ضمير ***كي مريدان آن چيست گيريد اين وزير

بر گرفتندش ببستند دست و پا***برفكندندش در آن آب از وفا

نعره ميزد آن وزير از اضطراب***گاه بالا ميشد گاه در زير آب

گفت اي شيخا دمي بهر خدا ***رحم فرما گرچه من كردم خطا

شيخ گفتش چاره جو از ذوالمنن***ميمگو اصلا تو با ما اين سخن

مينشد سودش از آن آه و فغان ***موج كردش گه نهان و گه عيان

چونكه موج آورديش در روي آب***ميزدي نعره كه شيخم دربياب

شيخ گفتا اين سخن با ما مگو***چاره خود از خداي خود بجو

موج ديگر آمدش اندر ربود***گشت چون پيدا دگر زاري نمود

چون از اين سويش كسي نگرفت دست***نعرهاي زد جان و دل با حق ببست

حق گرفتش پردها از چشم دل***روي آب آمد به حق شد متصل

شاهد مقصودش آمد در كنار***شد سرابي زير پايش آن بحار

مطلع شد چونكه شيخ از آن مقام ***گفت ز آبش بر كشيد كو شد تمام

بر كشيدندش زجوي شط عيان***از سر پا بي خبر بود او ز جان

بودي او مستغرق أسرار يار***هوشش آمد بعد يكساعت به كار

هوش آمد پس مريد خاص شد***از دل و از جان همه اخلاص شد

شيخ گفتش گو كه چون بشتافتي***از چگونه حق تعالي يافتي

گفت تا بودي مرا اين خوف و جان ***ميكشيدم آه و ناله آن چنان

ناله ميكردم به بانگ زينهار ***آنكه فريادم برس رحمي بدار

از شما چون شد اميدم منقطع ***رونهادم باخداي مستمع

بر گرفتند آن از چشمم حجاب ***حسن عشق را مانند حسن آب

پي نوشت:

[1] ـ اشاره به حديث الفقر فخري.

حماسه غدیر در آئینه سرایندگان

سید محمد کاظم قزوینى

در گذر قرون و اعصار رویداد پر افتخار غدیر از موضوعاتى است که شاعران و سرایندگان اندیشمند و چیره دست،از مذاهب گوناگون درباره آن قصیده هایى زیبا و دل انگیز سروده و شعرهاى گوناگونى گفته اند که هماره زینت بخش مجلس ها و عطرآگین سازنده نشست هاى دینى و فرهنگى و انسانى و اخلاقى بوده و دوست و دشمن و دور نزدیک هر بامداد و شامگاه آنها را زمزمه کرده و بدان ها مترنم گردیده اند.

افزون بر این قصیده ها و سروده ها از سوى شاعران،دانشمندان و بزرگان ما در این مورد دست به تألیف کتابها و گردآورى دیوانهاى بسیارى زده و انبوهى از این قصیده ها و اشعار زیبا و پر محتوا را در آنها به ثبت رسانده اند که از جمله این فرهنگ ها و مجموعه ها کتاب ارزشمند«الغدیر»،یادگار ارج دار علامه امینى است که در طول بحث هاى ما یکى از مدارک و منابع روایاتى است که مى آوریم.

۱ـنخستین سراینده حماسه غدیر

شاید نخستین سراینده حماسه بزرگ غدیر،خود امیر والایى ها است که در این مورد از جمله این گونه سرود:

محمد النبى اخى و صنوى

و حمزه سید الشهداء عمى…

فاوجب لى ولایته علیکم

رسول الله یوم غدیر خم

فویل ثم ویل ثم ویل

لمن یلقى الاله غدا بظلمى (۱)

محمد(ص)پیام آور بزرگ خدا،برادر و همتا و هم سنگر من است و حمزه،آن سالار شهیدان احد عموى من.جعفر طیار که بامدادان و شامگاهان،هماره با فرشتگان پرواز مى کند،فرزند ارجمند مادر من است.

دخت سرفراز پیامبرـفاطمهـکه کران تا کران دنیاى زیباى وجود او با گوشت و خون من آمیخته است،همتا و همسر و مایه مباهات و آرامش خاطر من،و دو نواده و نور دیده پیامبر از فاطمه،فرزندان من مى باشند.با این وصف کدامین شما از زندگى و نعمت هاى زندگى و پیامبر زندگى ساز،از من بهره بیشترى دارید.

من در اعلان اسلام و ایمان به پیام آور آزادى و حقوق بشر بر همه شما مسلمانان پیشى گرفتم و پیشگام شدم،و این به برکت دانش و بینش ژرفى است که خدا آن را به من ارزانى داشته است .از این رو همان سر رشته داراى و ولایت معنوى،و راستین را، که خدا به پیامبر داده است،همان را به من ارزانى داشت و مرا به امامت دین و رهبرى امت برگزید.

و نیز آورده اند که گروهى از یاران پیامبر از آن جمله،سلمان،عمار،ابو ذر،ابو بکر،عمر،عثمان،طلحه،زبیر،فضل بن عباس،عبد الرحمان بن عوف،مقداد،ابن مسعود و…در جایى نشسته بودند و هر کدام از فضیلت ها و امتیازات خویش سخن مى گفت که امیر والایى ها از در در آمد و پرسید:در چه مورد گفتگو مى کنید؟

پاسخ دادند،درباره سخنانى گفتگو مى کنیم که از پیامبر گرامى در وصف خود شنیده ایم.فرمود پس از این را هم بشنوید!و آن گاه در دم به سرودن این سروده پرداخت.

لقد علم الاناس بان سهمى

من الاسلام یفضل کل سهم…

واقعیت این است که همه مردم خوب مى دانند که بهره من از اسلام بر بهره دیگران برترى دارد،چرا که پیامبر خدا،احمد،برادر معنوى و عقیدتى و پدر همسر ارجمندم من است.

درود همواره خدا بر آن حضرت باد که افزون بر این دو پیوند بزرگ،عموزاده گران قدر من نیز مى باشد.امتیاز دیگر من این است که من پیشواى همه مردم به سوى اسلام هستم و عرب و عجم را،من به سوى حق و عدالت رهنمون گردیدم.و من هستم که سر کردگان و گردنکشان خشونت و تزویر و زورمداران حق ستیز و گردن کلفت را از سر راه حق طلبان و عدالت خواهان و تشنگان آزادى و آزادگى برداشتم.خداى فرزانه در کتاب پر شکوه اش سررشته دارى مرا بر همگان واجب فرمود و فرمان بردارى از مرا به روشنى بر همگان لازم و بایسته اعلان کرد.

موقعیت من نسبت به پیامبر،همان موقعیت هارون است نسبت به موسى،او برادر موسى و جانشین او بود و من نیز برادر پیامبر و جانشین او و این هم نام من است.به همین جهت است که آن حضرت در غدیر مرا به رهبرى و پیشوایى امت برگزید و این انتخاب آسمانى را به همگان اعلان کرد و به همه گزارش داد.

اینک کدامین شما در اسلام و ایمان و سابقه درخشان در فداکارى و ایثار و پیوند خویشاوندى با پیامبر مى تواند با من و بهره اى که من دارم با من برابرى کند؟

بر این باور واى و هزاران واى بر کسى که روز رستاخیز،در حالى که بر من ستم روا داشته است خدا را دیدار کند!و هزاران واى بر کسى که از فرمان بردارى من سر باز زند و بخواهد با من درگیر شود و مرا از میان بردارد…

۲ـشاعر عصر رسالت

از سرایندگان نامدار حماسه جاودانه غدیر،حسان بن ثابت،شاعر بلند آوازه عصر رسالت است .

انبوهى از دانشمندان شیعه و اهل سنت آورده اند که پس از اعلان امامت آسمانى امیر مؤمنان به وسیله پیامبر و به فرمان خدا در آن روز تاریخى،«حسان»در برابر پیامبر قرار گرفت و گفت:اجازه مى فرمایید تا در این مورد سروده اى را،که هم اکنون پرداخته ام براى همگان بخوانم؟

پیامبر فرمود:بخوان،و او این گونه سرود:

ینادیهم یوم الغدیر نبییهم

بخم و اسمع بالنبى منادیا…

پیامبر توحیدگرایان در روز تاریخى غدیر براى امت خویش سخن گفت و من نیز در آنجا سخنان آن حضرت را گوش مى دادم.

آن روز فرشته وحى از سوى پروردگارش به او فرمان آورده بود که:تو اى پیامبر در پرتو قدرت ما در امن و امان خواهى بود،پس از رساندن فرمان من بیمى به دل راه مده.

آن چه را خداى فرزانه،پروردگار مردم بر تو فرو فرستاده است،آن را به مردم برسان،و در رساندن پیام خدا از دشمنان حق نترس.

پس از این پیام بود که پیامبر به پا خاست و در حالى که دست على(ع)را در دست داشت با ندایى رسا،فریاد برآورد که:هان اى مردم،سالار و سر رشته دار شما چه کسى است؟مردم در پاسخ او گفتند:سر رشته دار ما خداى توست و خودت اى پیامبر،هر دستورى دارى بده که امروز نافرمانى،در میان ما نخواهى یافت. پس از آن پیامبر فرمود:على جان برخیز که من مى خواهم به فرمان خدا،تو را پس از خویشتن امام و پیشواى آسمانى امت سازم.آن گاه رو به مردم کرد که:هان اى مردم،هر آن کس مرا پیشوا و سر رشته دار خویش مى شناسد،بداند که این على(ع)سالار و سر رشته دار اوست،بنابر این بر اساس راستى و اخلاص،هماره یار و یاور او باشید.

و این جا بود که دست به دعا برداشت و گفت:بار خدایا،هر کس على را دوست داشت،تو او را دوست بدار و هر آن کس که او را دشمن داشت تو وى را دشمن دار.

خداوندا،یار و یاور او را یارى کن،چرا که آنان پیشواى عدالت و امام هدایتگرى را یارى مى کنند که بسان ماه شب چهاردهم نور افشانى مى کند و تیرگى ها را مى زداید.

هنگامى که«حسان»به این جا رسید،پیامبر در تشویق او فرمود:هان اى«حسان»!تا آن گاه که با زبان و ذوق هنرى ات آرمان آزادمنشانه و بشر دوستانه و شایسته سالارى ما را یارى مى رسانى فرشته وحى یاریت خواهد رساند.

«لا تزال یا حسان مؤیدا بروح القدس ما نصرتنا بلسانک».

۳ـ قیس بن سعد و حماسه غدیر

حماسه جاودانه غدیر،از رویدادهاى شناخته شده اى است که در نظرگاه یاران پیامبر و فرزندان آنان،هیچ رویدادى به شهرت آن نبوده است و درست به همین دلیل است که این رویداد شکوهبار در نثر و نظم بسیارى از آنان از موقعیت ویژه اى برخوردار بوده است،به گونه اى که مى توان گفت موضوع غدیر و امامت آسمانى امیر مؤمنان در نظرگاه یاران پیامبر و نسل پس از آنان،بسان رسالت پیامبر،موضوعى است تردید ناپذیر.براى نمونه«قیس انصارى»فرزند«سعد بن عباده»،بزرگ خزرج،که در پیکار صفین در سپاه امیر والایى ها بود،روزى به پا خاست و این گونه سرود :

قلت لما بغى العدو علینا

حسبنا ربنا و نعم الوکیل…

و على امامنا و امام

لسوانا اتى به التنزیل…

هنگامى که دشمن بیداد پیشه بر ما ستم کرد،گفتم پروردگارمان ما را بسنده است و او بهترین یار و سر رشته دار است.همان پروردگارى ما را بسنده است که دیروز در بصره و پیکار جمل پیروزى و سرفرازى را به ما ارزانى داشت.هان اى مردم به هوش باشید که على(ع)امام آسمانى ما و سالار همه انسانهاست،و این حقیقت و این موقعیت بلند او را قرآن آورده است.

قرآن آن روز این حقیقت را بیان کرد که پیامبر در غدیر خم،دست على(ع)را گرفت و بلند نمود و فرمود:هان اى مردم!هر که را من سرور و سررشته دارم،على سررشته دار و امام اوست و آگاه باشید که این اصلى سرنوشت ساز و اساسى است.

آرى،آنچه را پیامبر آورد و بیان فرمود،ایمان عمیق به آن،بر امت او قطعى است و کسى را نرسد که در مورد آن بهانه جویى کند.

۴ـعمرو بن عاص و حماسه غدیر

این عنصر نیرنگ باز و تیره بخت،وزیر مشاور معاویه و مهره اصلى نظام سرکوب و فریب اموى است،هم او دشمن کینه توز امیر عدالت ها و آزادگى ها و سرفرازیهاست،اما از شگفتى هاى شخصیت والاى آن حضرت یکى هم این است که بدترین استبدادگران نیز گاه نتوانسته اند از بیان امتیازات و فضیلت هاى پر تلألؤ او بگذرند و خورشید وجود او را هماره زیر دستار کتمان حقیقت،نهان دارند،به همین جهت با همه سانسور و اختناق و حق کشى و حق پوشى و حق ستیزى دشمنان ناجوان مرد على(ع)،گاه به صورت ناخواسته و ناخودآگاه خود آنان زبان به شکوه و عظمت او گشوده و در نثر و سروده،پرتویى از ویژگى ها و درخشندگى هاى زندگى او را باز گفته اند.

براى نمونه:وزیر مشاور معاویه در قصیده اى طولانى که از شصت و شش بیت تشکیل شده است،چنین مى سراید:

معاویه الحال لا تجهل

و عن سبل الحق لا تعدل… (۲)

هان اى معاویه خود را از روند تاریخ و جامعه و فراز و نشیب روزگار به نادانى مزن و از راه حق و عدالت بیشتر از این انحراف مجوى…آیا دجالگرى مرا در آن روز سرنوشت ساز و آن شرایط سخت از یاد بردى؟روزى که بر صاحبانش جامه زیور و آراستگى پوشیده بود؟

هان اى پسر هند!ما از سر نادانى و حق کشى و هواى دل دست به یارى تو گشودیم،و تو را در برابر على(ع)که برترین شخصیت روزگاران و«نبأ پر شکوهتر»است پشتیبانى نمودیم.

آن گاه که ما تو را بر فراز سر خویش بالا بردیم،در حقیقت خود و جامعه و عصر خویشتن را به پست ترین و فروترین مراتب فرومایگى و انحطاط فرو بردیم.

چه بسیار سفارش هایى که ما از پیامبر خدا در وصف على(ع)شنیدیم و نشنیده گرفتیم!!مگر در روز جاودانه غدیر نبود که پیامبر بر فراز منبر صعود کرد و در حالى که کاروانهاى بى شمار حج از حرکت باز ایستاده بودند،به رساندن پیام خدا پرداخت؟

مگر دست آن حضرت را در دست خویش نگرفت و در حالى که فرمان خدا را در وصف او به مردم مى رسانید،فرمود هان اى مردم،آیا من نسبت به شما از خودتان سزاوارتر نیستم؟!آنان یک صدا فریاد بر آوردند که چرا،چرا،هر آنچه مى خواهى انجام ده که گوش بفرمانیم.

درست در آن شرایط بود که على(ع)را به عنوان امیر مؤمنان مفتخر ساخت و این عنوان را نه از جانب خویش که از سوى خداى فرزانه به او ارزانى داشت.و آن گاه افزود:که هان اى مردم،هر کسى مرا سررشته دار و مولاى خویش مى شناسد،بداند که اینک على نیک سرور و سررشته دارى براى اوست و از پى آن نیایشگرانه رو به بارگاه خدا آورد که:هان اى خداى شکوه و عظمت، دوستداران و یاران و رهروان راه على را دوست بدار و هر آن کس که این برادر پیامبرت را دشمن دارد،تو دشمن او باش.

سپس رو به مردم آورد و در هشدارى سخت فرمود:هان اى مردم،در مورد خاندان وحى و رسالت پیمان شکنى نکنید،چرا که هر کس با خاندان من پیوند خویش را بشکند و از آنان ببرد،به دوستى و شفاعت من نخواهد رسید.هان اى معاویه،آن جا بود که سرورت«عمر»هنگامى که دریافت که دیگر پیوندهاى گست ناپذیر على(ع)گسستنى نیست،گام به پیش نهاد و امامت و پیشوایى آسمانى او را تبریک گفت.

و پیامبر به او و دیگر حاضران فرمود:هان بدانید که على پیشوا و امام و سررشته دار جامعه و دین شماست،پس از او حمایت کنید و حرمت او را پاس دارید که هر کس بر راه و رسم او در آید و از در دوستى به او وارد شود،چنان است که بر من وارد شده است…

«فقال(ص):ولیکم:فاحفظوه…» (۳) .

۵ـسید حمیرى

این شاعر بلند آوازه نیز در شمار شاعران و سرایندگان حماسه غدیر است که از جمله در این مورد چنین مى سراید:

یا بایع الدین بدنیاه

لیس بهذا امر الله…

هان اى کسى که دین و ایمان خود را به زرق و برق دنیا و جاه و مقام آن فروخته اى،بدان که خدا چنین دستورى نداده است.

تو از کجا و با کدامین معیار و ملاک به دشمنى با جانشین راستین پیامبر،على(ع)برخاسته اى،آن هم با این آگاهى که پیامبر خدا از آن حضرت خشنود بود؟

راستى در روز غدیر پیامبر گرامى چه کسى را از میان همه یاران خویش که بر گردش بودند،ندا داد و نام بلند آوازه اش را برد؟در مورد چه کسى فرمود:این على،سررشته دار و امام راستین هر کسى است که من سررشته دار او هستم؟و دعا کرد که:بار خدایا،هر آن که على را دوست بدارد،تو او را دوست داشته باش و هر کس او را دشمن دارد،تو دشمن او باش!راستى پیامبر،این ها را در مورد چه کسى جز امیر مؤمنان فرمود؟!

و نیز در سروده دیگرى درباره حماسه جاودانه غدیر این گونه مى سراید:

هلا وقفت على المکان المعشب…

چرا در یک سرزمین پر طراوت و سرسبز دستور بر زمین نهادن بارها و فرود کاروان ها را ندادى؟ …آرى،در سرزمین غدیر خم بود که خداى فرزانه به پیامبرش پیام داد که:هان اى محمد(ص)به پا خیز و در میان مردم سخن بگو.

به پا خیز و على(ع)را در میان جامعه و مردم خویش به عنوان رهبر و امام راستین برگزین که اگر چنین نکنى،رسالت خویش را به انجام نرسانده اى.

و آن گاه بود که پیامبر على(ع)را صدا زد و از پى او مردم را ندا داد،سپس در راه رساندن پیام خدا او را به عنوان امیر مؤمنان و پیشواى شایسته کرداران روى دست گرفت و به همگان نشان داد و او و مردم را دعا کرد،اما پس از آن رویداد شگفت و آشکار،گروهى امامت آن حضرت را دروغ انگاشتند و گروهى تصدیق نمودند.

پیامبر،ولایت راستین را براى انسانى پاک و معصوم قرار داد،چرا که این مقام پر شکوه و این موقعیت پرفراز هرگز براى انسان هاى غیر معصوم و ساخته نشده بارگاه خدا قرار داده نشده است.

على(ع)آراسته به فضیلت ها و ویژگى هاى شکوهبارى بود که هر تلاشگر پر اخلاصى بخواهد به پاره اى از آنها آراسته گردد سرگردان و وامانده مى شود.

هان اى مردم ما دوستى و پیروى از خاندان محمد(ص)را از دین مى شماریم و هر آن کس که آنان را دوست بدارد،از دیدگاه ما در خور دوستى است،و هر کس به جاى آنان،دیگران را به دوستى بر گیرد،ما او را دوست نخواهیم داشت.

کسى که به جاى خاندان پیامبر دیگران را برگزیند و دوست بدارد،آن گاه که بمیرد به دوزخ وارد مى گردد و نه به حوض کوثر و پیام آور خدا،چرا که اگر بخواهد در کنار حوض در آید و بر پیامبر نزدیک شود او را مى زنند و دور مى سازند.

و نیز از شاهکارهاى این شاعر آزادمنش و آگاه در این مورد این سروده است که مى گوید:

…عجبت من قوم اتوا احمدا

بخطبه لیس لها موضع

قالوا له:لو شئت اعلمتنا

الى من الغایه و المفزع…

…من از مردمى شگفت زده ام که نزد پیامبر خدا آمدند و گفتارى ناپسند و بى جا گفتند !چرا که آنان به آن حضرت گفتند:هان اى پیامبر!تو اگر بخواهى مى توانى به ما اعلان کنى که سرانجام پس از شما چه کسى پیشوا و پناهگاه مردم است؟!و مى توانى آشکار سازى که پس از رحلت غم بار تو چه کسى در اداره جامعه دستخوش طمع ورزى و جاه طلبى خواهد گردید و حق را غصب خواهد نمود؟

پیامبر فرمود:

آرى،اما اگر این حقیقت را به شما بگویم،از آن بیم دارم که شما همان کارى را انجام دهید که گوساله پرستان بنى اسرائیلـآن گاه که رهبرى هارون را وا نهادند و رفتندـانجام دادند!بر این باور بهتر است نگویم و از بیان آن بگذرم!

راستى که آنچه پیامبر در پاسخ آنان فرمود،براى کسانى که بیندیشند و به حقیقت گوش سپارند،بیانى روشن و رسا وجود دارد.

اما از این پرسش و پاسخ چیزى نگذشته بود که از سوى پروردگارش فرمانى تخلف ناپذیر فرود آمد،فرمان این بود که:هان اى پیامبر آنچه را فرمان یافته اى به مردم برسان،که اگر نرسانى چنان است که گویى پیام خدا را نرسانده و رسالت خویش را انجام نداده اى و اطمینان داشته باش که خدا تو را از شرارت بد اندیشان حراست خواهد کرد…

و آن گاه بود که پیامبر با آن تدبیر حکیمانه اش در غدیر على(ع)را به امامت و سررشته دارى مردم برگزید و همگان را به دوستى و پیروى از او سفارش کرد…

پى  نوشت ها:
۱)الغدیر،ج ۲،ص .۲۵
۲)الغدیر،ج ۲،ص .۱۲۴
۳)الغدیر،ج ۲،ص .۱۱۴
منبع : امام على(ع) از ولادت تا شهادت ص ۳۹۷

روزه و رمضان در آئینه شعر فارسى

اشاره:

مبارک باد آمد ماه روزه رهت‏خوش باد، اى همراه روزه شدم بر بام تا مه را ببینم که بودم من به جان دلخواه روزه نظر کردم کلاه از سر بیفتاد سرم را مست کرد آن شاه روزه مسلمانان، سرم مست است از آن روز زهى اقبال و بخت و جاه روزه بجز این ماه، ماهى هست پنهان نهان چون ترک در خرگاه روزه بدان مه ره برد آن کس که آید درین مه خوش به خرمنگان روزه رخ چون اطلسش گر زرد گردد بپوشد خلعت از دیباه روزه دعاها اندرین مه مستجاب است فلکها را بدرد آه روزه چو یوسف ملک مصر عشق گیرد کسى کو صبر کرد در چاه روزه سحورى کم زن اى نطق و خمش آن ز روزه خود شوند آگاه روزه

(کلیات شمس، جزء و پنجم، ص ۱۳۷)

رمضان، ماه روزه و ماه نهم از ماههاى قمرى بین شعبان و شوال است، رمضان در لغت‏به معناى تابش گرما و شدت تابش خورشید است. بعضى گویند رمضان به معنى سنگ گرم است که از سنگ گرم، پاى روندگان مى‏سوزد و شاید ماخوذ از «رمض‏» باشد که به معنى سوختن است چون ماه صیام گناهان را مى‏سوزاند به این خاطر، بدین اسم موسوم شده است زیرا ماه رمضان موجب سوختگى و تکلیف نفس است. اما صوم و روزه که در این ماه تکلیف شرعى مسلمانان است عبارت است از احتراز از خوردن و آشامیدن و مفطرات دیگر از طلوع صبح تا غروب.

در قرآن مجید یک بار «رمضان‏» و چهارده بار صوم و صیام و صائمین و صائمات … آمده است.

شهر رمضان الذى انزل فیه القرآن … ماه رمضان است که در آن فرو فرستاده شد قرآن … دستور روزه در آیه ۱۷۹ سوره بقره طرح شده است: یا ایها الذین آمنوا کتب علیکم الصیام کما کتب على الذین من قبلکم لعلکم تتقون.

از همان آغاز که رودکى پدر شعر فارسى، بلند بناى کاخ ادب را برافراشت، مفردات روزه، رمضان، صوم و صیام در آیینه شعر فارسى انعکاس یافتند. این انعکاس در تمامى انواع شعر مدحى، اخلاقى، تعلیمى، غنایى و رثا دیده مى‏شود. در شعر شاعران دوره اول، کاربردها سطحى است و از اعلام ماه رمضان یا عید رمضان و مبارک باد گفتن آن فراتر نمى‏رود:

روزه به پایان رسید و آمد نو عید هر روز بر آسمانت‏باد امروزا

(رودکى)

همان بر دل هر کسى بوده دوست نماز شب و روزه آیین اوست

(فردوسى ۲۰۳/۳)

بر آمدن عید و برون رفتن روزه ساقى بدهم باده بر باغ و به سبزه

(منوچهرى به نقل از دهخدا)

عید قربان بر او مبارک باد هم بر آنسان که بود عید صیام

(فرخى به نقل از دهخدا)

جاهش زد هر چون مه عید از صف نجوم ذاتش زخلقت چون شب قدر از مه صیام گر در مه صیام شود خوانده این مدیح بر تو به خیر باد مدیح و مه صیام

(به نقل از دهخدا)

خجسته باد و مبارک قدوم ماه صیام بر اولیاء و احباى شهریار نام

(نزارى به نقل از دهخدا)

نزد خداوند عرش بادا مقبول طاعت‏خیر تو و صیام و قیامت

(مسعود سعد به نقل از دهخدا)

روزه دار و به دیگران بخوران نه مخور روز و شب شکم بدران

(به نقل از دهخدا)

دیدگاه ناصر خسرو شاعر تعلیمى و دینى مذهبى اسماعیلیه از شاعران پیشین فراتر مى‏رود وى اگر چه پرسشى را که از مستنصر بالله درباره روزه و دیگر احکام شریعت مى‏کند بى‏جواب مى‏گذارد:

و آنگاه بپرسیدم از ارکان شریعت کاین پنج نماز از چه سبب گشت مقرر؟ و ز روزه که فرمودش ماه نهم از سال و زحال زکات درم و زر مدور …

(ناصر خسرو ص ۵۱۲)

اما مخاطب خود را به تامل درباره این حکم عبادى فرا خوانده مى‏گوید:

چون روزه ندانى که چه چیزى است چه سود است بیهوده همه روز تو را بودن ناهار

(ناصر خسرو ص ۱۶۵)

همه پارسایى نه روزه است و زهد نه اندر فزونى نماز و دعاست

(ناصر خسرو به نقل از دهخدا)

از نماز و روزه تو هیچ نگشاید تو را خواه کن خواهى مکن، من با تو گفتم راستى

(ناصر خسرو به نقل از دهخدا)

تا نپذیرد ز توى زى خداى نیست پذیرفته صلاه و صیام

(ناصر خسرو به نقل از دهخدا)

سوى بهشت عدن یکى نردبان کنم یک پایه از صلات و دگر پایه از صیام

(ناصر خسرو ص ۵۸)

خاقانى شاعر تعلیمى علاوه بر آن که در شعر خود از مفردات صوم و صیام سود جسته است و صیام را از بهترین سکنات نفس دانسته است:

از جسم بهترین حرکاتى صلاه دان وز نفس بهترین سکناتى صیام دان

(خاقانى)

به خاطر آشنایى با عقاید ترسایى و دین مسیحیت از «روزه مریم‏» «صوم العذرا» یاد مى‏کند. روزه مریم یا صوم مریم که در آیه ۲۷ سوره مریم آمده است: «فقولى انى نذرت للرحمن صوما فلن اکلم الیوم انسیا: پس بگو بدرستى که من نذر کردم براى خداى بخشنده روزه، پس سخن نمى‏کنم امروز آدمى را.

آن است که بعد از ولادت عیسى(ع) مریم نذر کرد که روزه بدارد و یک روز تمام با کسى سخن نگفت: چون قوم از وى سخنها پرسیدن گرفتند فقط اشاره به کودک کرد که در گهواره بود و عیسى(ع) گفت: انى عبد الله اتانى الکتاب و جعلنى نبیا: گفت: به درستى که منم بنده خدا، مرا کتاب داده و پیغمبر گردانیده است.

نسطوریه، روزه مریم را هنوز به نام صوم مارت مریم نگاه مى‏دارند و آن در دوشنبه بعد از عید بسبار نسطورى آغاز مى‏شود و در روز عید میلاد تمام مى‏شود:

چه بود آن نفخ روح و غسل و روزه که مریم عور بود و روح تنها چه بود آن نطق عیسى وقت میلاد چه بود آن صوم مریم گاه اصغا

(خاقانى ص ۲۷)

در توحید و معراج حضرت ختمى مرتبت گوید:

دل گرسنه در آمد بر خوان کائنات چون شبهتى بدید برون رفت ناشتا مریم گشاده روزه و عیسى ببسته نطق کو در سخن گشاده سر سفره سخا…

(خاقانى ص ۵)

و در واقعه حبس و عزلت‏خود گوید:

روزه کردم نذر چون مریم که هم مریم صفاست خاطر روح القدس پیوند عیسى زاى من نیست‏بر من روزه در بیمارى دل زان مرا روزه باطل مى‏کند اشک دهن آلاى من اشک چشم در دهان افتد گه افتد افطار از آنک جز که آب گرم چیزى نگذرد بر ناى من

(خاقانى صص ۳۱، ۳۲۲)

نظامى گنجوى نیز در مثنوى خسرو و شیرین در بیان مرگ مریم، روزه مریم را یاد مى‏کند:

چون مریم، روزه مریم نگه داشت دهان در بست از آن شکر که شه داشت

(خسرو و شیرین ص ۲۸۸)

مولانا در کلیات شمس، روزه مریم را براى نفس شکمخوار توصیه مى‏کند:

باز رهان خلق را از سر و از سر کشى اى که درون دلى چند ز دل، درکشى… نفس شکمخوار را روزه مریم دهى تا سوى بهرام عشق مرکب لاغر کشى

(کلیات شمس جزو ششم ص ۲۴۱)

و در موردى دیگر گوید:

روزه مریم مرا، خوان مسیحیت نوا ترکنم از فرات تو، امشب خشک نانه

(کلیات شمس جزو پنجم ص ۲۲۲)

صوم العذارا نیز ترکیبى است که یک بار در دیوان خاقانى دیده مى‏شود، بنا به ترجمه و شرح مینورسکى در قصیده مسیحیت، صوم العذارا را شروع آن روز دوشنبه بعد از عید تجلى است و سه روز طول مى‏کشد و عبادیان و مسیحیان عرب آن را به یاد دوشیزگان نصارى مى‏گیرند که روزه، آنها را از اسارت پادشاه حیره المنذر رهایى بخشید منذر از امسا چهار صد دختر برد و به عنوان قربانى به عزه از اصنام جاهلى تقدیم کرد. در شرح شیخ آذرى صوم العذارا به معنى روزه دختران بکر آمده که به متابعت مریم در هیکل نشینند تا روز وفات.

به خمسین و به دنح و لیله الفظر به عید الهیکل و صوم العذارا

(خاقانى ص ۲۸)

خاقانى از مضمون روزه گرفتن و افطار کردن، در شعر غنایى، مدحى و رثایى نیز سود جسته است، در شعر غنایى مى‏گوید:

عشق آتشى است کاتش دوزخ غذاى اوست پس عشق روزه‏دار و تو در دوزخ هوا

(خاقانى ص ۲۰۵)

و در شعر مدحى مى‏گوید:

تا به رویش گرفته‏ام روزه جز به یادش نکرده‏ام افطار

(خاقانى ص ۲۰۵)

و در شعر رثایى، روزه گرفتن را به معنى ترک و قطع علاقه به کار برده است آنجا که از زبان امیر رشید الدین فرزند در گذشته‏اش مى‏گوید:

من کنون روزه جاوید گرفتم زجهان گر شما در هوس عید بقایید همه

(خاقانى ص ۴۰۹)

و باز در مرثیه او مى‏گوید:

ز این دونان فلک از خوانچه دونان بینند تا نبینم که دهان از پى خور بگشایید. از طرب روزه بگیرید و به خون ریز سرشک نه به خوان ریزه این خوان چه زر بگشایید

(خاقانى ص ۱۵۸)

در آثار سعدى شاعر معرفت و اخلاق نیز توجه به روزه و شرایط آن دیده مى‏شود. در یک مورد شاعر، توجه کامل به خدا را مطرح کرده و روزه و عبادتى را که ریا و سمعه‏اى در آن طرح شود مطرود مى‏داند:

شنیدم که نابالغى روزه داشت به صد محنت آورد روزى به چاشت… پدر دیده بوسید و مادر سرش فشاندند بادام و زر بر سرش چو بر وى گذر کرد یک نیمه روز فتاد اندرو ز آتش معده سوز به دل گفت اگر لقمه چندى خورم چه داند پدر غیب یا مادرم چون روى پسر در پدرم بود و قوم نهان خورد و پیدا به سر برد صوم که داند چون در بند حق نیستى اگر بى وضو در نماز ایستى

(بوستان ص ۲۷۳)

و در موردى دیگر تهمت و غیبت را از مبطلات روزه دانسته، مى‏گوید:

به طفلى درم رغبت روزه خاست ندانستى چپ کدام است و راست یکى عابد از پارسایان کوى همى شستن آموختم دست و روى که بسم الله اول به سنت‏بگوى دوم نیت آور سوم کف بشوى پس آنگه دهن شوى و بینى سه بار مناخر به انگشت کوچک بخار به سبابه دندان پیشین بمال که نهى است در روزه بعد از زوال وزان پس سه مشبت آب بر روى زن ز رستنگه موى سر تا ذقن در دستها تا به مرفق بشوى ز تسبیح و ذکر آنچه دانى بگوى دگر مسح سر بعد از آن غسل پاى همین است و ختمش به نام خدا کس از من نداند در این شیوه به نبینى که فرتوت شد پیر ده شنید این سخن دهخداى قدیم بشورید و گفت اى خبیث رجیم نه مسواک در روزه گفتى خطاست بنى آدم مرده خوردن رواست دهن گوز ناگفتنى‏ها نخست بشوى، آنکه از خور دنیا بهشت

(بوستان ص ۲۹۲)

و در جاى دیگر مى‏گوید:

به سرهنگ سلطان چنین گفت زن که خیز اى مبارک در رزق زن برو تاز خوانت نصیبى دهند که فرزند کانت نظر بررهند بگفتا بود مطبخ امروز سرد که سلطان به شب نیت روزه کرد زن از ناامیدى سرانداخت پیش همى گفت‏با خود دل از فاقه ریش که سلطان از این روزه گویى چه خواست که افطار و عید طفلان ماست خورنده که خیرش بر آید زدست به از صائم الدهر دنیا پرست مسلم کسى را بود روزه داشت که درمانده‏اى را دهد نان چاشت و گرنه چه لازم که سعیى برى ز خود باز گیرى و هم خورى

(بوستان ص ۲۰۴)

و در قصیده‏اى از تودیع ماه رمضان، بار بر دل دارد و مى‏گوید:

برگ تحویل مى‏کند رمضان بار تودیع بر دل اخوان یار نادیده سیر زود برفت دیر ننشست نازنین مهمان غادرالحب صحبه الاحباب فارق الخل عشره الخلان ماه فرخنده روى بر پیچید و علیک السلام یا رمضان الوداع اى زمان طاعت و خیر مجلس ذکر و محفل قرآن مهر فرمان ایزدى بر لب نفس در بند و دیو در زندان تا دگر روز، با حبان آید بس بگردد به گونه گونه جهان بلبلى زار زار مى‏نالید بر فراق بهار وقت‏خزان گفتم اندوه مبرکه باز آید روزه نو روز و لاله و ریحان گفت ترسیم بقا وفا نکند ور نه هر سال گل دهد بستان روزه بسیار و عید خواهد بود تیرماه و بهار و تابستان تا که در منزل حیات بود سال دیگر که در غریبستان…

(قصاید سعدى ۷۲۲)

در شعر غنایى نیز سعدى از مضمون روزه و ماه نو بى بهره نبوده و هلال ابروى دوست را هلال عید خود یافته است:

هر که را خاطر به روى دوست رغبت مى‏کند بس پریشانى بباید بردنش چون موى دوست دیگران را عید اگر فرداست ما را از این دهست روزه داران ماه نو ببینند و ما ابروى دوست

(غزلیات سعدى ص ۳۸۸)

اما بهترین مضامین و عمیق‏ترین مفاهیم در کلیات شمس به چشم مى‏خورد.

شاعر شوریده مکتب عرفان با شریعت پیوند ناگسستنى دارد از این رو با حلول ماه رمضان ماه معراج آدمى، ماه پرورش عیسى روح، ماه بریدن از نان و رسیدن به جانان به وجد درمى‏آید:

ماه رمضان آمد اى یار قمر سیما بر بند سر سفره بگشاى ره بالا اى یاوه هر جایى، وقتست که باز آیى بنگر سوى حلوایى تا کى طلبى حلوا… مرغت ز خور و هیضه، مانده‏ست درین بیضه بیرون شو از این بیضه تا باز شود پرها بر یاد لب دلبر خشکست لب مهتر خوش با شکم خالى مى‏نالد چون سرنا خالى شو و خالى به لب بر لب نایى نه چون نى زدمش پر شو و آنگاه شکر مى‏خا… گر تو به زیان کردى آخر چه زیان کردى کو سفره نان افزا کو دلبر جان افزا از درد به صاف آییم و زصاف به قاف آییم کز قاف صیام اى جان، عصفور شود عنقا صفراى صیام ار چه، سوداى سفر افزاید لیکن ز چنین سودا یابند ید بیضا هر سال نه جوها را مى‏پاک کند از گل تا آب روان گردد تا کشت‏شود خضرا بر جوى کنان تو هم، ایثار کن این نان را تا آب حیات آید تا زنده شود اجزا… بستیم در دوزخ یعنى طمع خوردن بگشاى در جنت‏یعنى که دل روشن بس خدمت‏خر کردى بس کاه و جوش بردى در خدمت عیسى هم باید مددى کردن تا سفره و نان بینى کى جان و جهان بینى رو جان و جهان را جو، اى جان و جهان من اینها همه رفت اى جان بنگر سوى محتاجان بى برگ شدیم آخر چون گل ز دى و بهمن سیریم ازین خرمن، زین گندم وزین ارزن بى سنبله و میزان، اى ماه تو کن خرمن …

(کلیات شمس جزء هفتم صص ۹۲، ۹۱)

در غزلى دیگر ماه رمضان را موجب قلب ضلالت و رسیدن به لشکر ایمان، ماه حیات جان، ماه صبر، ماه نزول قرآن، عروج روح و ماه دریده شدن پرده‏هاى ظلمت و پیوستن به ملائکه و مقربین مى‏خواند:

آمد شهر صیام، سنجق سلطان رسید دست‏بدار از طعام مایده جان رسید جان ز قطعیت‏برست، دست طبیعت‏ببست قلب ضلالت‏شکست لشکر ایمان رسید لشکر «والعادیات‏» (۱) دست‏به یغما نهاد ز آتش «و الموریات‏» (۲) نفس به افغان رسید البقره راست‏بود موسى عمران نمود مرده از و زنده شد چونک به قربان رسید روزه چون قربان ماست زندگى جان ماست تن همه قربان کنیم جان چون به مهمان رسید صبر چو ابریست‏خوش، حکمت‏بارد ازو زانک چنین ماه صبر بود که قرآن رسید(۳) نفس چون محتاج شد روح به معراج شد چون در زندان شکست جان بر جانان رسید پرده ظلمت درید، دل به فلک بر پرید چون ز ملک بود دل باز بدیشان رسید زود از این چاه تن دست‏بزن در رسن برسر چاه آب گو: یوسف کنعان رسید عیسى چو از خر برست گشت دعایش قبول دست‏بشو کز فلک، مایده و خوان رسید دست و دهان را بشو، نه بخور و نى بگو آن سخن و لقمه جو، کان به خموشان رسید

(کلیات شمس جزو دوم ص ۱۹۸)

مولانا روزه را مادرى مى‏داند که کریمانه به سوى اطفال خویش آمده است پس نباید دامان چنین مادرى را آسان از دست فرو هشت:

سوى اطفال بیامد به کرم مادر روزه مهل اى طفل به سستى طرف چادر روزه بنگر روى ظریفش بخور آن شیر لطیفش به همان کوى وطن کن، بنشین بر در روزه بنگر دست رضا را که بهاریست‏خدا را بنگر جنت جان را شده پر عبهر روزه هله‏اى غنچه نازان، چه ضعیفى و چه یازان چون رسن باز بهارى بجه از خیبر روزه تو گلا غرقه خونى چیى دلخوش و خندان مگر اسحاق خلیلى خوشى از خنجر روزه ز چیى عاشق نانى، بنگر تازه جهانى بستان گندم جانى هله از بیدر روزه

(کلیات شمس، جزو پنجم)

در این ماه که مهمان خدا هستیم، درهاى دوزخ بسته و درهاى بهشت‏به رویمان باز خواهد شد:

دلا در روزه مهمان خدایى طعام آسمانى را سرایى درین مه چون در دوزخ ببندى هزاران در ز جنت‏برگشایى… (۴)

(کلیات شمس جزو ششم صص ۳۵ و ۳۶۱)

در غزلى شیوا با ردیف «صیام‏» به تاثیر روزه در دل و جان مى‏پردازد که آن از زبان خود مولانا خوشتر است:

مى‏بسازد جان و دل را بس عجایب کان صیام گر تو خواهى تا عجب گردى، عجایب دان صیام گر تو را سوداى معراجست‏بر چرخ حیات دانک اسب تازى تو هست در میدان صیام هیچ طاعت در حبان آن روشنى ندهد تو را چونک بهر دیده دل کورى ابدان صیام چونک هست این صوم نقصان حیات هر ستور خاص شد بهر کمال معنى انسان صیام چون حیات عاشقان از مطبخ تن تیره بود پس مهیا کرد بهر مطبخ ایشان صیام چیست آن اندر جهان مهلکتر و خونریزتر بر دل و بر جان و جا خون خواره شیطان صیام خدمت‏خاص نهانى تیز نفع و زود سود چیست پیش حضرت درگاه این سلطان؟ صیام ماهى بیچاره را آب آنچنان تازه نکرد آنچ کرد اندر دل و جانهاى مشتاقان صیام در تن مرد مجاهد در ره مقصود دل هست‏بهتر از حیوه صد هزاران جان صیام گرچه ایمان هست مبنى بر بناى پنج رکن لیک و الله هست از آنها اعظم الارکان صیام لیک در هر پنج پنهان کرده قدر صوم را چون شب قدر مبارک هست‏خود پنهان صیام سنگ بى قیمت که صد خروار ازو کس ننگرد لعل گرداند چو خورشید درون کان صیام شیر چون باشى که تو از روبهى لرزان شوى چیره گرداند تو را بر بیشه شیران صیام بس شکم خارى کند آنکو شکم خوارى کندنیست اندر طالع جمع شکم خواران صیام خاتم ملک سلیمانست‏یا تاجى که بخت مى‏نهد بر تارک سرماى مختاران صیام خنده صایم به است از حال مفطر در سجود زانک مى‏بنشاندت بر خوان الرحمن صیام در خورش آن بام تون، از تو به آلایش بود همچون حمامت‏بشوید از همه خذلان صیام شهوت خوردن ستاره نحس دان تاریک دل نور گرداند چو ماهت در همه کیوان صیام هیچ حیوانى تو دیدى روشن و پر نور علم تن چون حیوانست مگذار از پى حیوان صیام شهوت تن را تو همچون نیشکر در هم شکن تا درون جان ببینى شکر ارزان صیام قطره تو، سوى بحر کى توانى آمدن؟! سوى بحرت آورد چون سیل و چون باران صیام پاى خود را از شرف مانند سر گردان به صوم زانک هست آرامگاه مرد سر گردان صیام خویشتن را بر زمین زن درگه غوغاى نفس دست و پایى زن که بفروشم چنین ارزان صیام گرچه نفست رستمى باشد مسلط بر دلت لزر بر وى افکند چون بر گل لرزان صیام ظلمتى کز اندرونش آب حیوان مى‏زهد هست آن ظلمت‏به نزد عقل هشیاران صیام گر تو خواهى نور قرآن در درون جان خویشتن هست‏سر نور پاک جمله قرآن صیام بر سر خوانهاى روحانى که پاکان شسته‏اند مر تو را همکاسه گرداند بدان پاکان صیام روزه چون روزت کند روشن دل و صافى روان روز عید وصل شد را ساخته قربان صیام در صیام ار پا نهى شادى کنان نه با گشاد چون حرامت و نشاید پیش غنا کان صیام زود باشد کز گریبان بقا سر برزند هر که در سر افکند ماننده دامان صیام

(کلیات شمس جزو سوم صص ۲۹۱ تا ۲۹۳)

مولانا در رباعیات خود نیز به روزه و تاثیر آن توجه داشته است که در ذیل به چند نمونه آن اشاره مى‏شود:

این روزه چو به‏غربیل ببیزد جان را پیدا آرد قراضه پنهان را جامى که کند تیره مه تابان را بى پرده شود نور دهد کیوان را

(کلیات شمس جزو هشتم شماره ۲۹)

روز محک محتشم و دون آمد زنهار مگو «چون‏» که ز هجوم آمد روزیست که از وراى گردون آمد زان روز بهى که روزن افزون آمد

(کلیات شمس جزو هشتم شماره ۶۳۳)

بیزارم از آن لعل که پیروزه بود بییزام از آن عشق که سه روزه بود بیزارم از آن ملک که در یوزه بود بیزارم از آن عید که در روزه بود

(کلیات شمس جزو هشتم شماره ۷۷۹)

هین نوبت صبر آمد و ماه روزه روزى دو مگو ز کاسه و از کوزه بر خوان فلک گرد پى در یوزه تا پنبه جان باز رهد از غوزه

(کلیات شمس جزو هشتم شماره ۶۲۲)

عارف شیدا و عاشق گاهى از مضمون روزه در شعر تغزلى نیز بهره مى‏جوید و این کاربرد هم در غزلیات و هم در رباعیات او دیده مى‏شود:

مه روزه اندر آب آمد، اى بت‏شکر لب بنشین نظاره مى‏کن، ز خورش کناره مى‏کن دو هزار خشک لب بین به کنار حوض کوثر اگر آتش است روزه تو زلال بین نه کوزه ترى دماغت آرد چو شراب همچون آذر جو عجوزه گشت گریان شه روزه گشت‏خندان دل نور گشت ضربه، تن موم گشت لاغر رخ عاشقان مزعفر، رخ جان و عقل احمر منگر برون شیشه، بنگر درون ساغر همه مست و خوش شکفته، رمضان زیاد رفته به وثاق ساقى خود بزدیم حلقه بر در چون بدید مست ما را، بگزید دستها را سر خود چنین چنین کرد و تبافت روز معشر ز میانه گفت مستى، خوش و شوخ و مى پرستى که: کسى گوید اینک «روزه شکند ز قند و شکر؟» شکر از لبان عیسى که بود حیات موتى که ز ذوق باز ماند دهن نکیر و منکر تو اگر خراب و مستى به من آ که از منستى و اگر خمار یارى سخنى شنو مخمر چه خوشى! چه خوش سنادى! به کدام روز زادى؟ به کدام دست کردت قلم قضا مصور تن تو حجاب عزت، پس او هزار جنت شکران و ماه رویان همه همچو مه مطهر هله، مطرب شکر لب، برسان صدا به کوکب که ز صید باز آمد شه ما خوش و مظفر ز تو هر صباح عیدى، ز تو هر شبست قدرى نه چو قدر عامیانه که شبى بود مقدر تو بگو سخن که جانى، قصصات آسمانى که کلام تست صافى و حدیث من مکدر

(کلیات شمس جزو سوم ص ۲ و ۳)

و یا در یک رباعى گوید:

روى تو نماز آمد و چشمت روزه وین هر دو کنند از لبت دریوزه جرمى کردم مگر که من مست‏بدم آب تو بخوردم و شکستم کوزه

(کلیات شمس جزو هشتم شماره ۱۶۲)

لطف سخن مولوى در آن است که در استفاده از مضامین شرعى و احکام عبادى حرمت آنها را داشته در کاربرد آنها چون بعضى از شاعران به ترک ادب شرعى کشیده نمى‏شود و علت آن است که معشوق مولوى، معشوق حقیقى و ازلى است در حالى که کاربرد احکام شرعى در خدمت عشق مجازى است که شاعر را به ترک رمت‏شرعى مى‏کشاند، در ذیل به یک نمونه از این موارد اشاره مى‏شود:

روزه دارم من و افطارم از آن لعل لب است آرى افطار رطب در رمضان مستحب است روز ماه رمضان زلف میفشان که فقیه بخورد روزه خود را به گمانش که شب است.

(شاعر عباس صبوحى ص ۵۹)

دیوان شاعر رند مذهب ادب فارسى نیز از برکت ماه رمضان بى بهره نبوده است.

حافظ در دیوان خود ۵ بار واژه «روزه‏» ۳ بار «رمضان‏» ،۲ بار «صیام‏» و یک بار «روزه دار» را به کار برده است کاربرد این مضمون تقریبا در تمامى غزلها یکسان است و شاعر در بیشتر آنها به آمدن ماه رمضان و بر چیدن جام مى یا دیده شدن هلال عید و در دادن جام و قدح اشاره کرده است. یکى از معانى روزه که در رساله اصطلاحات فخر الدین ابراهیم عراقى نیز آمده است این است که روزه در اصطلاح، قطع التفات را گویند. انصارى گوید:

«روزه جوانمردان طریقت‏به زبان اهل معرفت‏بشنو و ثمره سر انجام آن بدان، چنانکه تو تن را به روزه دارى، و از طعام و شراب باز دارى، ایشان دل را به روزه دارند و از جمله مخلوقات باز دارند تو از بامداد تا شبانگاه روزه دارى، ایشان از اول عمر تا به آخر روزه دارند، و روزه و عید خواجه حافظ نیز جز ازین مقوله نمى‏تواند باشد، در ذیل به شواهدى از دیوان حافظ اشاره مى‏شود:

روزه یک سو شد و عید آمد و دلها برخاست مى زخمخانه به جوش آمد و مى‏باید خواست توبه زهد فروشان گران جان بگذشت وقت رند و طرب کردن رندان پیداست

(حافظ ص ۱۶)

بیا که ترک فلان خوان روزه غارت کرد هلال عید به دور قدح اشارت کرد ثواب روزه و حج قبول آن کس برد که خاک میکده عشق را زیارت کرد…

(حافظ ص ۸۹)

ساقى بیار باده که ماه صیام رفت در ده قدح که موسم ناموس و نام رفت وقت عزیز رفت‏بیا تا قضا کنیم عمرى که بى حضور صراحى و جام رفت در تاب توبه چند توان سوخت همچون عود مى‏ده که عمر در سر سوداى خام رفت

(حافظ ص ۵۸)

باز اى و دل تنگ مرا مونس جان باش وین سوخته را محرم اسرار نهان باش زان باده که در میکده عشق فروشند

ما را دو سه ساغر بده و گو رمضان باش…

(حافظ ص ۱۸۴)

حسن ختام مقالمان را به قطعه‏اى از دیوان شهریار اختصاص مى‏دهیم با عنوان «هدیه روزه داران‏»:

حکمت روزه داشتن بگذار باز هم گفته و شنیده شود صبرت آموزد و تسلط نفس و ز تو شیطان تو رمیده شود هر که صبرش ستون ایمان بود پشت‏شیطان از و خمیده شود عرفان سر کشیده گوش به زنگ کز شب غره ماه دیده شود آفتاب ریاضتى که ازو میوه معرفت رسیده شود عطش روزه مى بریم آرزو کو به دندان جگر جویده شود چه جلایى دهد به جوهر روح کادمى صافى و چکیده شود بذل افطارى سفره عدلى است که در آفاق گستریده شود فقر بر چیده‏دار از خوانى که به پاى فقیر چیده شود شب قدرش هزار ماه خداست گوش کن نکته پروریده شود از یکى میوه عمل که درو کشته شد سى هزار چیده شود گر تکانى خورى در آن یک شب نخل عمر از گنه تکیده شود چه گذارى به راه تو به کزو پیچ و خمها میان بریده شود مفت مفروش کز بهاى شبى عمرها باز پس خریده شود روز مهلت گذشت و بر سر کوه پرتوى مانده تا پریده شود تا دمى مانده سر بر آر از خواب ور نه صور خدا دمیده شود در جهنم ندامتى است کزو دست و لبها همه گزیده شود مزه تشنگى و گرسنگى گر به کام فرو چشیده شود به خدا تا گرسنه‏یى نالید تسمه از گرده‏ها کشیده شود

(دیوان شهریار ج ۲ ص ۱۰۱۴)

پى‏ نوشت‏:

۱٫ قرآن کریم ۱۰۰/۱ و ۲

۲٫ همان

۳٫ مستفاد است از مضمون آیه: شهر رمضان الذى انزل فیه القرآن ۲/۱۸۵

منابع و مؤاخذ:

۱٫ قرآن کریم

۲٫ حافظ، خواجه شمس الدین محمد، دیوان، به اهتمام محمد قزوینى و دکتر قاسم غنى، کتابفروشى زوار

۳٫ خاقانى شروانى، افضل الدین، دیوان، به کوشش دکتر ضیاء الدین سجادى، چاپ سوم، انتشارات زوار، ۱۳۶۸

۴٫ خاقانى، شرح قصیده ترسائیه، به قلم ولادیمیر مینورسکى، ترجمه و تعلیقات عبد الحسین زرین کوب، مؤسسه انتشارات سروش تبریز

۵٫ دهخدا، تالیف على اکبر دهخدا، زیر نظر دکتر معین، چاپخانه دانشگاه تهران، فروردین ۱۳۴۶

۶٫ سجادى، سید جعفر، فرهنگ لغات و اصطلاحات و تعبیرات عرفانى، کتابخانه ظهورى، تهران، ۱۳۵۰

۷٫ سعدى، متن کامل دیوان، گلستان و بوستان، به کوشش دکتر مظاهر مصفا، نشر کانون معرفت

۸٫ شاطر عباس صبوحى، چهار دیوان، به کوشش تیمور گرگین

۹٫ شهریار، سید محمد حسین شهریار، دیوان، ج ۲، چاپ نهم، انتشارات زرین، نگاه، تهران

۱۰٫ فردوسى، شاهنامه، انتشارات دانش، شعبه ادبیات خاور

۱۱٫ مولوى، جلال الدین محمد، کلیات شمس، با تصحیحات و حواشى بدیع الزمان

فروزانفر، چاپ دانشگاه تهران

۱۲٫ ناصر خسرو، دیوان، به تصحیح مجتبى مینوى، مهدى محقق، چاپ دوم انتشارات دانشگاه تهران

منبع : رمضان، تجلى معبود (ره توشه راهیان نور) صفحه ۲۵۵