شرایط روزه

نوشته‌ها

ماهیت روزه در اسلام

اشاره:

پژوهش حاضر به تبیین ماهیت روزه در اسلام پرداخته از این در گام نخست به بیان پیشینه روزه در ادیان ابراهیمى و اسلام پرداخته شده سپس تعریفى از ماهیت روزه (با تکیه بر نمود ظاهرى آن) ارائه شده است. سپس در گام اصلى پژوهش، به بیان شرایط و ماهیت اصلى روزه پرداخته شده شرایطى که نخوردن و … را تنها شروط لازم می‌داند نه کافى و شروط دیگرى هم در آن طرح می‌نماید که توجه انسان را از ظواهر به معنویات و روحیات درونى انسان سوق می‌دهد که شرایط کمال یک روزه است.

مقدمه

این پژوهش بر آن است تا به بررسى جایگاه، روزه در اسلام بپردازد. از این رو با بررسى قرآن و احادیث سعى شده تا برداشت مفیدى از روزه ارائه گردد، بر خلاف سایر تحقیقات مشابه از بیان احکام و فضایل روزه، که معروف همگان است تا حد امکان خوددارى گردیده و به بیان ماهیت اصلى روزه پرداخته شده.

روزه، عملى عبادى است که خداوند آنرا به همه ادیان ابراهیمى قبل از اسلام و بعد از اسلام نیز نازل نمود. ازاین رو با پرداختن به ماهیت و شرایط عمیق روزه می‌توان به هدف خداوند از روزه و جایگاه آن و سپس وظیفه اصلى روزه داراى پى برد.

تاریخچه روزه:

تاریخ روزه، براى اولین بار در اسلام به سال ۶ ه.ق می‌رسد، زمانى که پیامبر صلی‌الله علیه و آْله و سلم پس از صلح حدیبیه، راهى مدینه شدند، ایشان در مدینه اعمال ماه رمضان و سپس شوال را بجا آوردند. اسلام جایگاه خاصى براى روزه قائل می‌باشد، تا آنجا که در حدیثى از پیامبر صلی‌الله علیه و آْله و سلم یکى از ستون‌هاى محکمى که اسلام برآن استوار گردیده را، روزه‌دارى در ماه رمضان می‌شمردند. و در جایى دیگر یکى از سه ساحت بهره‌بردارى از اسلام را روزه می‌دانند.

روزه گرفتن تنها متعلق به دین اسلام نمی‌باشد، در قرآن کریم آمده: « … روزه بر شما واجب شده، همانطور که بر اقوام قبل از شما واجب شده بود.» طبق این آیه روشن می‌شود که روزه در همه ادیان پیشین وجود داشته. خداوند براى شفاف نمودن بیشتر این موضوع به ذکر نمونه‌اى از آن در قرآن می‌پردازد، قرآن کریم به جریان تولد حضرت عیسى اشاره نموده و خطاب به حضرت مریم می‌فرماید: « …. اگر کسى از آدمیان را دیدی، بگو براى خدا روزه نذر کرده‌ام.» البته روزه ایشان مستحبى بود که به واسطه نذر واجب می‌گشت اما از دیگر سو، پیام دیگر آیه عنایت خاصى است که خداوند به روزه دارد و آنرا به افراد برگزیده خود سفارش می‌نمایند.

تعریف روزه:

روزه از جمله اعمال عبادى است که خداوند به آن امر فرموده است که در آن، انسان در طول مدت معین و ساعات خاصى از شبانه روز، از خوردن و آشامیدن و … در برخى موارد، حتى صحبت کردن دست می‌کشد.

روزه در گام اول عبارت است از حفظ شکم و شهوت از خوردن و آشامیدن و بهره گیرى از غریزه جنسى و رعایت آداب ظاهرى که در توضیح المسائل‌ها بیان شده.

در گام بعد حفظ زبان، گوش، چشم، دست و پا و سایر اعضا و جوارح از گناهان را دربر می‌گیرد که در صورت عدم رعایت آنها، روزه باطل می‌گردد. اما همه اینها بهانه‌اى است تا انسان بیشتر به نفس خود توجه پیدا کند.

هدف نهایى روزه، رسیدن به این مرحله است که آن روزه قلب از هموم دنیوى و افکار پست و نگهدارى او از ماسوى الله می‌باشد.

على علیه‌السلام می‌فرماید:

«روزه دل با ارزش‌تر از روزه زبان و روزه زبان، باارزش‌تر از روزه شکم است.»

شرایط روزه:

همانطور که بیان گردید، روزه دست کشیدن و خوددارى از خوردن و آشامیدن است البته، آسان‌ترین چیزى که خداوند بر روزه‌دار واجب نموده، همین امر می‌باشد.

این حداقل کار، نیز تاثیرات خاص خود را در انسان می‌گذارد، در حدیثى از معصوم علیه‌السلام آمده: «با گرسنگی، مجارى شیطان را تنگ نمایید، که او مانند خون در بدن انسان جارى است.» در همین راستا، پیامبر صلی‌الله علیه و آْله و سلم می‌فرماید: « کسى که شکم خود را گرسنه نگه دارد، اندیشه‌اش تربیت می‌شود.» ایشان همچنین می‌فرمایند: «با تشنگى و گرسنگى با نفس‌هایتان مبارزه کنید، همانا پاداش این کار همانند پاداش مبارزه در راه خداست و عملى دوست داشتنی‌تر از گرسنگى و تشنگى نزد خدا نیست.» ایشان همچنین فرمودند: «گرسنگى بکشید و بر بدن‌هایتان سخت بگیرید، شاید دل‌هایتان خداوند متعال را ببیند.» «برترین شما روز قیامت، نزد خدا، کسى است که گرسنگى بیشترى کشیده باشد و در خداوند متعال تکفر بیشترى نموده باشد.»

خداوند متعال به روحیه و طبیعت بشر توجه داشته و روزه را بر اساس آن براى بشر مقرر نموده است. احکامى هم براى روزه قرار داده تا اشخاصى نظیر مسافر و بیمار، تحت فشار قرار نگیرند و بتوانند عوض آن را با فضاى روزه و یا اطعام به مساکین جبران نمایند.

با همه اوصافى که به عمل آمده، روزه تنها خوددارى از خوردن و آشامیدن نیست، بلکه طبق احادیث، «باید گوش، چشم، زبان، فرج و شکمت نیز روزه بگیرند. دست و پایت را نگه دار و بسیار سکوت کن مگر از خیر. با نوکرت رفق و مدارا نما. هنگام روزه باید گوش و چشم تو نیز از حرام و زشتى روزه بگیرند. از جدال و آزار رساندن به نوکر خوددارى کن و وقار روزه را داشته باش. روزى که روزه هستى با روزى که روزه نیستى باید باهم فرق داشته باشند.»

آنچه از احادیث برمی‌آید این است که روزه آدابى دارد که در تحمل گرسنگى محدود نمی‌شود و خداوند اهداف بلندى را در آن قرار داده، به همین خاطر، پیامبر صلی‌الله علیه و آْله و سلم فرمودند:

« …. چه بسیار روزه‌دارانى که سودشان از روزه، تنها گرسنگى و تشنگى است.»

همه آداب و اعمالى که در ماه مبارک رمضان مورد توجه می‌باشد فلسفه‌اى دارد. تا آنجا که یکى از سخنرانی‌هاى پیامبر اعظم صلی‌الله علیه و آْله و سلم به تبیین این مقوله و اهمیت ماه مبارک رمضان اختصاص یافته است. در بخشى از این سخنان چنین آمده: « … با تشنگى و گرسنگى خود در آن، گرسنگى روز قیامت را به یاد آورید. به فقیران خود صدقه بدهید، بزرگان خود را احترام کنید، کوچکترها را مورد رحمت خود قرار دهید و صله رحم را بجا آورید. زبان‌هاى خود را حفظ کرده. دیدگان خود را از آنچه نگاه به آن حلال نیست و گوش‌هاى خود را از آنچه گوش دادن به آن حلال نیست، نگه دارید. با یتیمان مردم مهربانى کنید تا با یتیمان شما مهربانى شود. به درگاه خداوند از گناهان خود توبه کنید. هنگام نماز دستهایتان را با دعا به طرف او بلند کنید، زیرا این وقت، بهترین اوقات است و خداوند در آن هنگام با نظر رحمت به بندگانش نگاه کرده و هنگامى که از بخواهد و با او مناجات نمایند، جواب آنان را می‌دهد. و اگر او را صدا بزنند، به آنان لبیک می‌گوید و اگر دعا کنند، دعایشان را مستجاب می‌کند.

از دیگر اعمالى که پیامبر صلی‌الله علیه و آْله و سلم به آن اشاره نمودند شامل موارد زیر می‌باشد:

استغفار، سجده و عبادت زیاد، افطارى دادن، اصلاح اخلاق، آسان گرفتن بر زیردستان، تکریم ایتام، خواندن نمازهاى مستحبی، عمل به واجبات، ختم صلوات فراوان، تلاوت قرآن، دعا. در راستاى اعمال مذکور کارهایى هم وجود دارد که روزه‌دار را از انجام آن نهى می‌نمایند. کارهایى که هم روزه و هم وضو را باطل می‌سازد، شامل: دروغ، غیبت، سخن چینی، نگاه شهوت انگیز، سوگند ناروا و دروغ.

پیامبر صلی‌الله علیه و آْله و سلم فرمودند:

روزه سپرى است، در برابر عذاب خدا، تا آن گاه که روزه دار آن را به وسیله دروغ یا غیبت پاره نکند.

از دیگر شرایط روزه، رعایت اخلاق روزه‌دارى است. در این راستا، حدیثى از پیامبر صلی‌الله علیه و آْله و سلم زینت‌بخش می‌باشد، ایشان فرمودند: «کسى که روزه گرفت، آن روز، نادانى و سبک سرى نورزد و اگر کسى در مورد او نادانى کرد، نه به او ناسزا گوید و نه بدرفتار کند، بلکه باید بگوید: من روزه دارم و زبان به زشتى باز نخواهم کرد.»

از جمله شرایط روزه «سکوت» می‌باشد. پیامبر صلی‌الله علیه و آْله و سلم فرمودند: «سکوت روزه دار، ستایش خداست.» و ثمره بزرگ سکوت، تذکر می‌باشد. که حکمت را به ارمغان می‌آورد.

در سوره مریم به صورت شفاهى به مقوله سکوت در روزه پرداخته . در این سوره به حضرت مریم وحى می‌شود: بگو براى خدا روزه نذر کرده‌ام، پس امروز با بشرى سخن نمی‌گویم. در این راستا حدیثى از امام صادق علیه‌السلام مقوم بحث است. ایشان روزه‌دار را حتى از مجادله و سوگند راست منع می‌نماید.

همه شرایطى که در مورد روزه ذکر گردید، باید در ظرف زمانى خاص واقع گردد، زیرا تنها ماه مبارک رمضان است که ماه برگزیده خداست تا مسلمانان ابتدا تا انتهاى آن روزه بگیرند. هیچ کس، حق ندارد بدون دلیل موجه شرعی، روزه این روزها را ترک نماید. آنچه ارزش روزه را مضاعف می‌نماید، واقع شدن آن در ماه مبارک رمضان است، ماهى که قرآن در آن نازل شده و پیامبر صلی‌الله علیه و آْله و سلم در این ماه شروع به تنزیل قرآن نموده.

پس از همه آنچه ذکر گردید، شخص روزه دار، باید شرایط روحى خود را براى روزه گرفتن آماده سازد. امام صادق علیه‌السلام فرمود: « موقعى که روزه می‌گیری، خود را به آخرت، نزدیک ببین و با خضوع و خشوع و شکستگى و خواری‌اش، مانند بنده‌اى که از مولاى خود ترسان است. دلت را از عیوب و باطنت را از حیله‌ها و منکرها پاک کن و از هرچه غیرخداست. بیزارى جوی، در روزه خود، تنها خدا را سرپرست خود بدان و آن گونه که شایسته است از خداوندى که بر همه غالب است بترس. در روزهایى که روزه می‌گیری، روح و بدنت را به خداى متعال بده و قلب خود را براى محبت او و بدنت را براى عمل به دستوراتش و چیزهایى که از تو خواسته ، آزاد گردان …. »

نتیجه روزه، معرفت به خداوند است و شکرگزارى از او بخاطر اینکه ما را هدایت نموده، کسانى که به این مرحله برسند، مورد آمرزش خدا قرار گرفته به اجر عظیمى می‌رسند. ماه مبارک رمضان، بهترین فرصت براى کسب آمرزش خداوند است. پیامبر صلی‌الله علیه و آْله و سلم فرمود: «هرکس ماه مبارک را از دست دهد و آمرزیده نشود، خدا او را نیامرزد.»

آثار روزه:

روزه، آثار ظاهرى و باطنى فراوانى را در پى دارد. روزه در حداقل و اولین پیامد، به انسان سلامتى می‌دهد.

البته، این همه اهداف آن نمی‌باشد، هدف و اثر اصلى روزه در حدیثى قدسى به خوبى بیان شده؛ «نتیجه روزه کم خورى و کم گویى است که حکمت را به ارمغان می‌آورد. حکمت نیز، معرفت و یقین را در پى دارد. وقتى بنده‌اى به یقین برسد، باکى ندارد که چگونه روزگار را سپرى کند در سختى یا آسایش و این مقام خوشنودهاست.

هرکس طبق خشنودى من رفتار کند، سه خصلت به او می‌دهم: شکرى که نادانى همراه آن نباشد، یادى که فراموشى نداشته باشد و دوستی‌اى که دوستى مرا به دوستى آفریدگانم ترجیح ندهد. هنگامى که او مرا دوست داشت. من هم او را دوست خواهم داشت؛ دوستى او را در دل بندگانم انداخته و چشم قلب او را به عظمت جلالم می‌گشایم و علم آفریدگانم را از او پنهان نمی‌دارم؛ در تاریکى شب و روشنایى روز با او مناجات می‌کنم… »

در پایان انسانى که به حقایق روزه دست یافته، به قرب و معرفت الهى نایل می‌شود و خدا هیچ مانعى بین او و خود قرار نمی‌دهد که این مقام دوستان خداوند است.

کاربرد روزه در قوانین اجتماعی:

روزه وسیله‌اى براى تنبیه و تهذیب نفس است از این رو، خداوند آن را براى بهبود عمیق روابط اجتماعى دایر نموده، در قرآن به کاربرد روزه درد و مورد قصاص و کفاره می‌پردازد.

الف- قصاص: از جمله کاربردهاى مهم و جالب روزه در شرع اسلام قصاص می‌باشد. خداوند می‌فرماید: «… در قصاص نفس غیرعمد مسلمان، کسى که مال براى دیه ندارد، دو ماه پیاپى ، روزه بگیرد که بخشایشى است از ناحیه خداوند.» با این آیه، دو ماه روزه، بر شخصى بی‌بضاعت که توانایى پرداخت دیه را ندارد واجب می‌شود.

ب- کفاره: از دیگر کاربردهاى روزه در فقه اسلامى در مقوله کفاره می‌باشد، کفاره به معناى پوشاندن و عبارت است از عملى که به گونه‌ای، زشتى معصیتى را بپوشاند. کفاره چیزى است که گناه را بپوشاند.

ج- قسم: خدا قسم‌هایى را که منجر به بستن پیمان می‌شود، مواخذه نموده و کفاره اى براى آن تعیین می‌نماید. در مورد کسى هم که استطاعت مالى ندارد، سه روز روزه را در نظر می‌گیرد. تا با این کار، عمل به سوگندها را محکم نماید.

مورد دیگرى که قرآن از روزه به عنوان کفاره، اشاره می‌نماید آیه ۵۹ مائده می‌باشد براى کسى که در حال احرام شکار کند، در حالى که استطاعت ندارد. «به جاى اطعام هر مسکین، یک روز، روزه بگیرد تا کیفر نافرمانى را بچشد.» این گونه خداوند، تنبیه لازم را اجرا می‌نماید.

پى نوشت:

۱- ابن هشام، سیره النبی، ج ۳، مکتبه على صبیح و اولاده، ۱۳۸۳ ه.ق، ص۷۷۴
۲- على کرمى فریدنی، برگردانى تازه از نهج الفصاحه، چاپ اول، قم، انتشارات حلم، ۱۳۸۴ ش، ص ۲۰۲
۳- همان، ص ۲۲۵
۴- بقره، ۱۸۳
۵- مریم۲۶
۶- بقره، ۱۸۵- بقره، ۱۸۷
۷- ره توشه راهیان نور ، شماره ۵۶، روزه و رمضان المبارک، صادق گلزاده، ص ۲۷
۸- همان
۹-همان، ص ۲۸
۱۰-آمدی، غررالحکم و دررالحکم، حدیث ۳۳۶۳
۱۱-میرزا جواد آقا ملکى تبریزی، المراقبات، ابراهیم محدث، چاپ اول، بى جا، نشر اخلاق، ۱۳۷۵، ص ۲۰۹
۱۲-همان، ص ۲۱۶
۱۳-نهج الفصاحه، ص ۱۹۶
۱۴-المراقبات، ص ۱۹۴
۱۵-همان
۱۶-بقره، ۱۸۷
۱۷-بقره، ۱۸۵ و ۱۸۴
۱۸-المراقبات، صص ۲۰۰و ۲۰۹و ۱۹۶
۱۹-نهج الفصاحه، ص ۳۱۶، ۳۱۵، ۱۰۱
۲۰-المراقبات، ص۲۱۲
۲۱-همان، صص ۲۱۴، ۲۱۳، ۲۱۲
۲۲-نهج الفصاحه، صص ۳۵۵، ۲۸۱
۲۳-همان، صص ۳۵۹، ۳۵۸
۲۴-همان، ص۳۵۹
۲۵-همان، صص ۵۵۷، ۳۵۴
۲۶-المراقبات، ص ۱۹۴ (به نقل از حدیث پیامبر)
۲۷-المراقبات، ص ۱۹۴ (به نقل از حدیث پیامبر)
۲۸-مریم، ۲۶
۲۹-المراقبات، ص۲۰۰
۳۰-بقره، ۱۸۵
۳۱-همان
۳۲-سیره ابن هشام، ج ۱، ص ۱۵۷
۳۳-المراقبات، ص ۱۹۹
۳۴-بقره، ۱۸۵
۳۵-احزاب، ۳۵- نهج الفصاحه، ص ۵۵۷
۳۶-المراقبات، ص ۲۱۵
۳۷-نهج الفصاحه، ص ۳۵۵
۳۸-المراقبات، صص ۱۹۵، ۱۹۴
۳۹-همان، ص ۱۹۵
۴۰-علامه طباطبایی، نفسیرالمیزان، ج ۵،
۴۱-نساء، ۹۲
۴۲-تفسیرالمیزان، ج۵، ص ۶۱
۴۳-همان، ج ۶، ص ۱۶۴
۴۴-مائده، ۵۹
۴۵-مائده ۹۵
منبع : پایگاه سازمان تبلیغات اسلامى

زینب شریفى اسدى

ماهیت روزه در اسلام

چکیده:

در این پژوهش به بیان پیشینه روزه در ادیان ابراهیمی و اسلام پرداخته شده سپس تعریفی از ماهیت روزه ارائه شده است. سپس در گام اصلی پژوهش، به بیان شرایط و ماهیت اصلی روزه پرداخته شده شرایطی که نخوردن و … را تنها شروط لازم می‌داند نه کافی و شروط دیگری هم در آن طرح می‌نماید که توجه انسان را از ظواهر به معنویات و روحیات درونی انسان سوق می‌دهد که شرایط کمال یک روزه است. در قدم بعد آثار روزه در مراحل مختلف مطرح می‌شود پس از آن، به کاربرد روزه در قوانین اجتماعی پرداخته شده  است.

مقدمه

این پژوهش بر آن است تا به بررسی جایگاه، روزه در اسلام بپردازد. از این رو با بررسی قرآن و احادیث سعی شده تا برداشت مفیدی از روزه ارائه گردد، بر خلاف سایر تحقیقات مشابه از بیان احکام و فضایل روزه، که معروف همگان است تا حد امکان خودداری گردیده و به بیان ماهیت اصلی روزه پرداخته شده.

روزه، عملی عبادی است که خداوند آنرا به همه ادیان ابراهیمی قبل از اسلام و بعد از اسلام نیز نازل نمود. ازاین رو با پرداختن به ماهیت و شرایط عمیق روزه می‌توان به هدف خداوند از روزه و جایگاه آن و سپس وظیفه اصلی روزه دارای پی برد.

تاریخچه روزه:

تاریخ روزه، برای اولین بار در اسلام به سال ۶ ه.ق می‌رسد، زمانی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) پس از صلح حدیبیه، راهی مدینه شدند، ایشان در مدینه اعمال ماه رمضان و سپس شوال را بجا آوردند. اسلام جایگاه خاصی برای روزه قائل می‌باشد، تا آنجا که در حدیثی از پیامبر (صلی الله علیه و آله) یکی از ستون‌های محکمی که اسلام برآن استوار گردیده را، روزه‌داری در ماه رمضان می‌شمردند. و در جایی دیگر یکی از سه ساحت بهره‌برداری از اسلام را روزه می‌دانند.

روزه گرفتن تنها متعلق به دین اسلام نمی‌باشد، در قرآن کریم آمده: « … روزه بر شما واجب شده، همانطور که بر اقوام قبل از شما واجب شده بود.» طبق این آیه روشن می‌شود که روزه در همه ادیان پیشین وجود داشته. خداوند برای شفاف نمودن بیشتر این موضوع به ذکر نمونه‌ای از آن در قرآن می‌پردازد، قرآن کریم به جریان تولد حضرت عیسی اشاره نموده و خطاب به حضرت مریم می‌فرماید: « …. اگر کسی از آدمیان را دیدی، بگو برای خدا روزه نذر کرده‌ام.» البته روزه ایشان مستحبی بود که به واسطه نذر واجب می‌گشت اما از دیگر سو، پیام دیگر آیه عنایت خاصی است که خداوند به روزه دارد و آنرا به افراد برگزیده خود سفارش می‌نمایند.

تعریف روزه:

روزه از جمله اعمال عبادی است که خداوند به آن امر فرموده است که در آن، انسان در طول مدت معین و ساعات خاصی از شبانه روز، از خوردن و آشامیدن و … در برخی موارد، حتی صحبت کردن دست می‌کشد.

روزه در گام اول عبارت است از حفظ شکم و شهوت از خوردن و آشامیدن و بهره گیری از غریزه جنسی و رعایت آداب ظاهری که در توضیح المسائل‌ها بیان شده.

در گام بعد حفظ زبان، گوش، چشم، دست و پا و سایر اعضا و جوارح از گناهان را دربر می‌گیرد که در صورت عدم رعایت آنها، روزه باطل می‌گردد. اما همه اینها بهانه‌ای است تا انسان بیشتر به نفس خود توجه پیدا کند.

هدف نهایی روزه، رسیدن به این مرحله است که آن روزه قلب از هموم دنیوی و افکار پست و نگهداری او از ماسوی الله می‌باشد.

علی (علیه السلام) می‌فرماید: «روزه دل با ارزش‌تر از روزه زبان و روزه زبان، باارزش‌تر از روزه شکم است.»

شرایط روزه:

همانطور که بیان گردید، روزه دست کشیدن و خودداری از خوردن و آشامیدن است البته، آسان‌ترین چیزی که خداوند بر روزه‌دار واجب نموده، همین امر می‌باشد.

این حداقل کار، نیز تاثیرات خاص خود را در انسان می‌گذارد، در حدیثی از معصوم (علیه السلام) آمده: «با گرسنگی، مجاری شیطان را تنگ نمایید، که او مانند خون در بدن انسان جاری است.» در همین راستا، پیامبر (صلی الله علیه و آله) می‌فرماید: « کسی که شکم خود را گرسنه نگه دارد، اندیشه‌اش تربیت می‌شود.» ایشان همچنین می‌فرمایند: «با تشنگی و گرسنگی با نفس‌هایتان مبارزه کنید، همانا پاداش این کار همانند پاداش مبارزه در راه خداست و عملی دوست داشتنی‌تر از گرسنگی و تشنگی نزد خدا نیست.» ایشان همچنین فرمودند: «گرسنگی بکشید و بر بدن‌هایتان سخت بگیرید، شاید دل‌هایتان خداوند متعال را ببیند.» «برترین شما روز قیامت، نزد خدا، کسی است که گرسنگی بیشتری کشیده باشد و در خداوند متعال تکفر بیشتری نموده باشد.»

خداوند متعال به روحیه و طبیعت بشر توجه داشته و روزه را بر اساس آن برای بشر مقرر نموده است. احکامی هم برای روزه قرار داده تا اشخاصی نظیر مسافر و بیمار، تحت فشار قرار نگیرند و بتوانند عوض آن را با فضای روزه و یا اطعام به مساکین جبران نمایند.

با همه اوصافی که به عمل آمده، روزه تنها خودداری از خوردن و آشامیدن نیست، بلکه طبق احادیث، «باید گوش، چشم، زبان، فرج و شکمت نیز روزه بگیرند. دست و پایت را نگه دار و بسیار سکوت کن مگر از خیر. با نوکرت رفق و مدارا نما. هنگام روزه باید گوش و چشم تو نیز از حرام و زشتی روزه بگیرند. از جدال و آزار رساندن به نوکر خودداری کن و وقار روزه را داشته باش. روزی که روزه هستی با روزی که روزه نیستی باید باهم فرق داشته باشند.»

آنچه از احادیث برمی‌آید این است که روزه آدابی دارد که در تحمل گرسنگی محدود نمی‌شود و خداوند اهداف بلندی را در آن قرار داده، به همین خاطر، پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمودند: « …. چه بسیار روزه‌دارانی که سودشان از روزه، تنها گرسنگی و تشنگی است.»

همه آداب و اعمالی که در ماه مبارک رمضان مورد توجه می‌باشد فلسفه‌ای دارد. تا آنجا که یکی از سخنرانی‌های پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) به تبیین این مقوله و اهمیت ماه مبارک رمضان اختصاص یافته است. در بخشی از این سخنان چنین آمده: « … با تشنگی و گرسنگی خود در آن، گرسنگی روز قیامت را به یاد آورید. به فقیران خود صدقه بدهید، بزرگان خود را احترام کنید، کوچکترها را مورد رحمت خود قرار دهید و صله رحم را بجا آورید. زبان‌های خود را حفظ کرده. دیدگان خود را از آنچه نگاه به آن حلال نیست و گوش‌های خود را از آنچه گوش دادن به آن حلال نیست، نگه دارید. با یتیمان مردم مهربانی کنید تا با یتیمان شما مهربانی شود. به درگاه خداوند از گناهان خود توبه کنید. هنگام نماز دستهایتان را با دعا به طرف او بلند کنید، زیرا این وقت، بهترین اوقات است و خداوند در آن هنگام با نظر رحمت به بندگانش نگاه کرده و هنگامی که از بخواهد و با او مناجات نمایند، جواب آنان را می‌دهد. و اگر او را صدا بزنند، به آنان لبیک می‌گوید و اگر دعا کنند، دعایشان را مستجاب می‌کند.

از دیگر اعمالی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) به آن اشاره نمودند شامل موارد زیر می‌باشد:

استغفار، سجده و عبادت زیاد، افطاری دادن، اصلاح اخلاق، آسان گرفتن بر زیردستان، تکریم ایتام، خواندن نمازهای مستحبی، عمل به واجبات، ختم صلوات فراوان، تلاوت قرآن، دعا. در راستای اعمال مذکور کارهایی هم وجود دارد که روزه‌دار را از انجام آن نهی می‌نمایند. کارهایی که هم روزه و هم وضو را باطل می‌سازد، شامل: دروغ، غیبت، سخن چینی، نگاه شهوت انگیز، سوگند ناروا و دروغ.

پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمودند: روزه سپری است، در برابر عذاب خدا، تا آن گاه که روزه دار آن را به وسیله دروغ یا غیبت پاره نکند.

از دیگر شرایط روزه، رعایت اخلاق روزه‌داری است. در این راستا، حدیثی از پیامبر (صلی الله علیه و آله) زینت‌بخش می‌باشد، ایشان فرمودند: «کسی که روزه گرفت، آن روز، نادانی و سبک سری نورزد و اگر کسی در مورد او نادانی کرد، نه به او ناسزا گوید و نه بدرفتار کند، بلکه باید بگوید: من روزه دارم و زبان به زشتی باز نخواهم کرد.»

از جمله شرایط روزه «سکوت» می‌باشد. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «سکوت روزه دار، ستایش خداست.» و ثمره بزرگ سکوت، تذکر می‌باشد. که حکمت را به ارمغان می‌آورد.

در سوره مریم به صورت شفاهی به مقوله سکوت در روزه پرداخته . در این سوره به حضرت مریم وحی می‌شود: بگو برای خدا روزه نذر کرده‌ام، پس امروز با بشری سخن نمی‌گویم. در این راستا حدیثی از امام صادق (علیه السلام) مقوم بحث است. ایشان روزه‌دار را حتی از مجادله و سوگند راست منع می‌نماید.

همه شرایطی که در مورد روزه ذکر گردید، باید در ظرف زمانی خاص واقع گردد، زیرا تنها ماه مبارک رمضان است که ماه برگزیده خداست تا مسلمانان ابتدا تا انتهای آن روزه بگیرند. هیچ کس، حق ندارد بدون دلیل موجه شرعی، روزه این روزها را ترک نماید. آنچه ارزش روزه را مضاعف می‌نماید، واقع شدن آن در ماه مبارک رمضان است، ماهی که قرآن در آن نازل شده و پیامبر (صلی الله علیه و آله) در این ماه شروع به تنزیل قرآن نموده.

پس از همه آنچه ذکر گردید، شخص روزه دار، باید شرایط روحی خود را برای روزه گرفتن آماده سازد. امام صادق (علیه السلام) فرمود: « موقعی که روزه می‌گیری، خود را به آخرت، نزدیک ببین و با خضوع و خشوع و شکستگی و خواری‌اش، مانند بنده‌ای که از مولای خود ترسان است. دلت را از عیوب و باطنت را از حیله‌ها و منکرها پاک کن و از هرچه غیرخداست. بیزاری جوی، در روزه خود، تنها خدا را سرپرست خود بدان و آن گونه که شایسته است از خداوندی که بر همه غالب است بترس. در روزهایی که روزه می‌گیری، روح و بدنت را به خدای متعال بده و قلب خود را برای محبت او و بدنت را برای عمل به دستوراتش و چیزهایی که از تو خواسته ، آزاد گردان …. »

نتیجه روزه، معرفت به خداوند است و شکرگزاری از او بخاطر اینکه ما را هدایت نموده، کسانی که به این مرحله برسند، مورد آمرزش خدا قرار گرفته به اجر عظیمی می‌رسند. ماه مبارک رمضان، بهترین فرصت برای کسب آمرزش خداوند است. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «هرکس ماه مبارک را از دست دهد و آمرزیده نشود، خدا او را نیامرزد.»

آثار روزه:

روزه، آثار ظاهری و باطنی فراوانی را در پی دارد. روزه در حداقل و اولین پیامد، به انسان سلامتی می‌دهد.

البته، این همه اهداف آن نمی‌باشد، هدف و اثر اصلی روزه در حدیثی قدسی به خوبی بیان شده؛ «نتیجه روزه کم خوری و کم گویی است که حکمت را به ارمغان می‌آورد. حکمت نیز، معرفت و یقین را در پی دارد. وقتی بنده‌ای به یقین برسد، باکی ندارد که چگونه روزگار را سپری کند در سختی یا آسایش و این مقام خوشنودهاست.

هرکس طبق خشنودی من رفتار کند، سه خصلت به او می‌دهم: شکری که نادانی همراه آن نباشد، یادی که فراموشی نداشته باشد و دوستی‌ای که دوستی مرا به دوستی آفریدگانم ترجیح ندهد. هنگامی که او مرا دوست داشت. من هم او را دوست خواهم داشت؛ دوستی او را در دل بندگانم انداخته و چشم قلب او را به عظمت جلالم می‌گشایم و علم آفریدگانم را از او پنهان نمی‌دارم؛ در تاریکی شب و روشنایی روز با او مناجات می‌کنم… »

در پایان انسانی که به حقایق روزه دست یافته، به قرب و معرفت الهی نایل می‌شود و خدا هیچ مانعی بین او و خود قرار نمی‌دهد که این مقام دوستان خداوند است.

کاربرد روزه در قوانین اجتماعی:

روزه وسیله‌ای برای تنبیه و تهذیب نفس است از این رو، خداوند آن را برای بهبود عمیق روابط اجتماعی دایر نموده، در قرآن به کاربرد روزه درد و مورد قصاص و کفاره می‌پردازد.

الف. قصاص: از جمله کاربردهای مهم و جالب روزه در شرع اسلام قصاص می‌باشد. خداوند می‌فرماید: «… در قصاص نفس غیرعمد مسلمان، کسی که مال برای دیه ندارد، دو ماه پیاپی ، روزه بگیرد که بخشایشی است از ناحیه خداوند.» با این آیه، دو ماه روزه، بر شخصی بی‌بضاعت که توانایی پرداخت دیه را ندارد واجب می‌شود.

ب. کفاره: از دیگر کاربردهای روزه در فقه اسلامی در مقوله کفاره می‌باشد، کفاره به معنای پوشاندن و عبارت است از عملی که به گونه‌ای، زشتی معصیتی را بپوشاند. کفاره چیزی است که گناه را بپوشاند.

ج. قسم: خدا قسم‌هایی را که منجر به بستن پیمان می‌شود، مواخذه نموده و کفاره ای برای آن تعیین می‌نماید. در مورد کسی هم که استطاعت مالی ندارد، سه روز روزه را در نظر می‌گیرد. تا با این کار، عمل به سوگندها را محکم نماید.

مورد دیگری که قرآن از روزه به عنوان کفاره، اشاره می‌نماید آیه ۵۹ مائده می‌باشد برای کسی که در حال احرام شکار کند، در حالی که استطاعت ندارد. «به جای اطعام هر مسکین، یک روز، روزه بگیرد تا کیفر نافرمانی را بچشد.» این گونه خداوند، تنبیه لازم را اجرا می‌نماید.

منابع

قرآن.

۱. ابن هشام، سیره النبی، ج ۳، مکتبه علی صبیح و اولاده، ۱۳۸۳ ه.ق.

۲. علی کرمی فریدنی، برگردانی تازه از نهج الفصاحه، چاپ اول، قم، انتشارات حلم، ۱۳۸۴ ش.

۳٫ ره توشه راهیان نور ، شماره ۵۶، روزه و رمضان المبارک، صادق گلزاده.

۴٫آمدی، غررالحکم و دررالحکم، حدیث ۳۳۶۳.

۵٫میرزا جواد آقا ملکی تبریزی، المراقبات، ابراهیم محدث، چاپ اول، بی جا، نشر اخلاق، ۱۳۷۵.

۶٫نهج الفصاحه.

۷٫علامه طباطبایی، نفسیرالمیزان، ج ۵، سیدمحمدباقر موسوی همدانی، قم، دفترانتشارات اسلامی، بی تا.

منبع: سازمان تبلیغات.