جشن

نوشته‌ها

عید فطر جشن بازگشت به فطرت است

اشاره:

اولین روز ماه شوال به عنوان عید فطر و جشن بازگشت ‏به فطرت معین شده است، زیرا مسلمانان روزه‏ دار در طول ماه رمضان با ارتباطهاى پى در پى با خداوند متعال و استغفار از گناهان به تصفیه روح و جان خویش همت گماشته و از تمام آلودگیهاى ظاهرى و باطنى که بر خلاف فطرت آنهاست، خود را پاک نموده و به فطرت واقعى خود برمى‏گردند . امیرمؤمنان (ع) نیز از همین زاویه به عید فطر مى‏نگرد و با اشاره به روز عید مى‏فرماید:

انما هو عید لمن قبل الله صیامه وشکر قیامه وکل یوم لا یعصى الله فهو عید  این عید کسى است که خدا روزه ‏اش را پذیرفته، نماز او را ستوده و هر روز که خدا از نافرمانى نشود، آن روز عید است.

آری روز ترک گناه و فاصله گرفتن از زشتى‏ها و پلیدى‏ها و روز غلبه بر شیاطین، روز عید است. عید فطر روز بازگشت ‏به فطرت است، این معنا را مى‏توان از لغت «عید فطر» نیز دریافت، چرا که «عید» به معناى بازگشت و «فطر» به معناى «فطرت و طبیعت‏» است .

مسلمانان در این روز در اثر یک ماه ضیافت و مهمانى خداوند به صفاى باطن دست‏ یافته و در حقیقت، شخصیت واقعى خویش را بازیافته‏ اند. فطرت پاک انسان در طول سال در اثر غبارهاى جهل و نادانى و غفلت ‏به انواع گناهان و معصیتها مبتلا، از حقیقت ‏خود دور و در نتیجه دچار خود فراموشى و خدا فراموشى مى ‏گردد . اما با فرا رسیدن ماه مبارک رمضان، انسان مسلمان در پرتو فضاى معنوى آن ماه و تلاش‏هاى خویش به یک زندگى نوین دست مى‏ یابد، که مى‏ توان آن را «بازگشت ‏به خویشتن‏» نامید .

در روز عید فطر گویى یک مسلمان از نو متولد مى‏شود، چرا که طبق گفتار حضرت علی(ع)، روزه ‏داران در شب عید فطر از تمام آلودگى‏ها و پلیدى‏ها پاک شده‏ اند و کمترین پاداش خود را که پاکى و پاکیزگى است دریافت نموده ‏اند.

مراتب روزه ‏داران در عید فطر

بدون تردید تک تک مسلمانان با فرا رسیدن عید سعید فطر نوعى شادى و لذت درونى در خود احساس مى‏ کنند، اما استقبال مسلمانان از روز عید فطر یکنواخت و مساوى نیست . زیرا هر کس نسبت‏ به معرفت و ایمان خود به این عید بزرگ و با عظمت نگریسته و از آن بهره مى ‏گیرد. زمینه‏ ها، ذهنیت ‏ها، مراتب ایمان و عوامل دیگرى در نگرش و انگیزه افراد دخالت دارند.

حل مشکلات اقتصادى و اجتماعى

در مورد ابعاد اقتصادى و اجتماعى عید فطر مى توان به پرداخت زکات فطره به عنوان عاملى ارزشمند براى فقرزدایى، توسعه اقتصادى و حل مشکلات اجتماعى در جامعه اسلامى اشاره کرد . افزون بر اینکه در کنار کمک به فقرا، موارد مصرف دیگرى نیز براى زکات فطره در اسلام منظور شده است که از جمله آنها احیاى روحیه همیارى و تعاون، رسیدگى به وضع بهداشتى، درمانى و فرهنگى مسلمانان است .

از زکات فطره مى ‏توان قرض بدهکاران حقیقى و افرادى را که در راه معصیت و خلاف، بدهکار نشده ‏اند را پرداخت کرد . در ساختن مسجد، مدرسه، پل‏ها و راه‏ها و بیمارستان‏ها و برطرف کردن سایر نیازهاى مسلمانان نیز مى ‏توان از این بودجه مردمى استفاده کرد .

همچنین با این بودجه مى ‏توان باورهاى دینى و اعتقادات مسلمانان ضعیف الایمان را تقویت کرده و کسانى را که در معرض شبهات و وسوسه‏هاى دشمنان قرار دارند یارى کرد .

مسلمانان با عمل به این موارد که با پرداخت زکات فطره انجام مى‏شود، در حقیقت‏ به بخشى از دعاهاى ماه رمضان که در مدت یک ماه بعد از نماز زمزمه مى‏کردند، در روز عید فطر جامه عمل مى ‏پوشانند .

گذشته از این‏ها، پرداخت زکات فطره که با نیت عبادت و تقرب به خداوند متعال انجام مى‏شود، نوعى بهره ‏گیرى از مادیات براى رسیدن به معنویات است .

بدین جهت گفته ‏اند که قبول روزه موکول به پرداخت زکات فطره است، چرا که دادن زکات موجب جدایى از تعلقات مادى و هواهاى دنیوى و نفسانى است و انسان مؤمن براى دوام فطرت الهى خویش و بازگشت ‏به عهد فطرى از هر آنچه رنگ تعلق دارد، باید رها و آزاد باشد و زنجیر مادیات را از پاى خود برکند تا سبک بال به سوى خداوند گام نهد .

تعظیم شعائر اسلامى

خداوند متعال مى‏فرماید:

 و من یعظم شعائر الله فانها من تقوى القلوب‏

 هر کس شعائر الهى را بزرگ دارد، این کار نشانه تقواى دلهاست .

تعظیم شعائر الهى یکى دیگر از ویژگى‏هاى عید سعید فطر است . شعار تکبیر و تهلیل و تحمید و تقدیس از جمله اعمالى است که به روز عید جلوه خاصى مى‏بخشد .

یک مسلمان باید از راه ‏هاى مختلف نداى حیاتبخش توحید را به گوش جهانیان برساند، که یکى از آن راه‏ها بیان شعارهاى مذهبى است .

پیامبر اکرم (ص) در روز عید فطر از منزل بیرون مى ‏آمد و تا رسیدن به مصلا با صداى بلند، شعار«لا اله الا الله‏» و «الله اکبر» سر مى‏داد و حتى در میان خطبه‏ها و قبل و بعد از آن با صداى رسا این کلمات را تکرار مى کرد

تقویت وحدت مسلمانان

اجتماع روز عید فطر مى‏تواند در پیوند و همدلى مسلمانان نقش آفرین باشد . آنان در گردهمایى روز عید فطر و قرار گرفتن در کنارهم، از نظرات، مشکلات و گرفتارى‏هاى یکدیگر آگاه مى‏شوند . در این گردهمایى بغض‏ها و کینه‏ها تبدیل به دوستى و همدلى مى ‏شود و مؤمنان در یک صف واحد احساس اتحاد و نزدیکى بیشترى به یکدیگر مى‏کنند .

عید فطر از سویى حکایت از پیوند معنوى انسان با خداى خویش دارد و از سوى دیگر بیانگر ارتباط وى با هم‏ کیشان خود است .

عید فطر و حرکت‏هاى سیاسى

در طول تاریخ، اجتماع روز عید فطر آنچنان مهم و تحول آفرین بوده که رهبران سیاسى نیز از آن بهره گرفته‏اند . در این مورد مى‏توان از حرکت ‏سیاسى ابومسلم خراسانى و شورش وى بر علیه دستگاه خلافت ‏بنى امیه نام برد . وى به سلیمان بن کثیر دستور داد به اقامه نماز عید فطر و ایراد خطبه بر علیه امویان بپردازد .

سلیمان نیز انقلاب و شورش بر علیه سلطنت اموى را در خطبه نماز عید فطر اعلام کرد . به این ترتیب آنان در سال ۱۲۹ قمرى در روز عید فطر در شهرهاى ماوراء النهر به پا خاسته، قیام خود را اعلام  و در مدت کوتاهى سلسله بنى امیه را منقرض کردند.

منبع: پایگاه استاد حسین انصاریان

جشن و احتفالات

شبهه

وهابی­ها ادعا دارند که بر پایی مراسم جشن برای اولیا بدعتی است که منتهی به شرک می­ گردد.

پاسخ شبهه

با دقت در منابع دینی و عمل مسلمانان در طول تاریخ اسلامی، حکم برگزارى مراسم جشن و سُرور به مناسبت میلاد انبیاء و ائمه علیهم السَّلام و انسان هاى صالحى که مورد تمجید قرآن و سنت واقع‏ شده ‏اند روشن مى‏ شود. برگزارى این گونه جشن ها، گرچه به صورت کنونى و رایج آن در متون دینى وارد نشده است، اما اصول کلى دینى، آن را تأیید مى‏ کند و مُهردینى بر آن مى‏ نهد.

آیات و روایات، از سویى ما را به عشق ورزیدن به پیامبرصلَّى اللَّه علیه و آله و سلَّم و از سویى دیگر به تکریم و بزرگداشت ایشان سفارش نموده است.

قرآن مى‏ فرماید:

«قُلْ إِنْ کانَ آباؤُکُمْ وَ أَبْناؤُکُمْ وَ إِخْوانُکُمْ وَ أَزْواجُکُمْ وَ عَشِیرَتُکُمْ وَ أَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَ تِجارَهٌ تَخْشَوْنَ کَسادَها وَ مَساکِنُ تَرْضَوْنَها أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهادٍ فِی سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى یَأْتِیَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقِینَ؛[۱] بگو! اگر پدران و فرزندان و برادران و همسران و طایفه شما و اموالى که ‏به دست آورده‏اید و تجارتى که از کساد شدنش مى‏ ترسید و خانه‏ هایى که به آن علاقه دارید، در نظرتان از خداوند و پیامبرش و جهاد در راهش محبوب تر است‏در انتظار این باشید که خداوند عذابش را بر شما نازل کند، و خداوند جمعیت نا فرمانبردار را هدایت نمى ‏کند».

احادیث ذیل نیز گوشه ‏اى از احادیث موجود در این زمینه است:

پیامبر اسلام (ص) نیز در همین راستا فرمود:

« لایُؤمن احدکم حتى اکون احبّ الیه من والده و ولده و الناس اجمعین؛[۲] کسى که من در نزد او، دوست داشتنى‏ تر از پدر و فرزند و سایر مردم نباشم، ایمان کاملى ندارد.

هم چنین فرمود:«اگر سه خصلت در کسى یافت شد، طعم شیرینِ ایمان را خواهد چشید: خدا ورسولش در نزد او محبوب‏ تر از هر چیز باشند، براى خدا دوست بدارد و براى او دشمن؛ و اگر آتش مهیبى برافروخته شود، افتادن در آن را بر ذره‏اى شرک ورزیدن به‏ خداى سبحان، ترجیح دهد».[۳]

در پرتو آیات و روایات فوق در مى ‏یابیم که برگزارى مراسم جشن و سرور در سالگرد تولد این بزرگان و ایراد سخنرانى و شعر سرایى، در مدح وبیان منزلت آنان در قرآن و سنّت، تجسّم بخش علاقه و عشقى است که خدا و رسول صلَّى اللَّه علیه و آله و سلَّم ما را به آن سفارش نموده ‏اند. البته مشروط بر آنکه مراسم مذکور با اعمال‏ و رفتار حرام، آلوده نشود.

با نیم نگاهى به قرن هاى گذشته، در مى ‏یابیم که انگیزه کسانى که در این راه‏گامى برداشته‏ اند، ابراز دوستى به پیامبر بوده و از عشق به پیامبر سرچشمه ‏مى ‏گرفته است.

نویسنده کتاب «تاریخ الخمیس» در این زمینه مى‏ گوید: «مسلمانان همیشه، در ماه تولد آن حضرت با برگزارى مجالس جشن ومیهمانى، کمک به مستمندان به صورتهاى گوناگون، افزودن‏ بر کارهاى پسندیده و مولودى خوانى، ابراز شادمانى کرده‏ اند و در مقابل، از کرامت و بزرگوارى آن‏حضرت برخوردار شده ‏اند».[۴]

قسطلانى نیز در این باره نوشته است:

«از دوران دور تا کنون، مسلمانان در ماه میلاد پیامبر اسلام صلَّى اللَّه علیه و آله و سلَّم به برگزارى مراسم جشن، برگزارى میهمانى، کمک شبانه به مستمندان، ابراز شادمانى، افزایش خیرات و مولودى‏ خوانى پرداخته ‏اند و از فضل و لطف فراگیر آن حضرت بهره ‏مند شده‏ اند خداى رحمت کند کسانى را که شب هاى ماه ‏میلاد را، عید خود قرار داده ‏اند»[۵]

لازم به یاد آوری است که در این گونه موارد ولو حکم شرعی خاص در آن نباشد، همین­ که منع شرعی نبود کافی است، گرچه در این مود همان­ گونه که ذکر شد ما دلیل عام و عمل مستمر مسلمین را داریم.

پی نوشت ها:

[۱] . توبه/ ۲۴٫

[۲] . علاء الدین علی بن حسام الدین ابن قاضی خان القادری الشاذلی الهندی البرهانفوری ثم المدنی فالمکی الشهیر بالمتقی الهندی (المتوفى: ۹۷۵هـ)، کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال، مؤسسه الرساله، الخامسه، ۱۴۰۱هـ/۱۹۸۱م، ج۱، ص ۳۷٫

[۳] . أبو عبد الرحمن أحمد بن شعیب بن علی الخراسانی، النسائی (المتوفى: ۳۰۳هـ)، السنن الصغرى للنسائی، مکتب المطبوعات الإسلامیه – حلب، الثانیه، ۱۴۰۶ – ۱۹۸۶، ج۸، ص ۹۴٫

[۴] . حسین بن محمد بن الحسن الدِّیار بَکْری (المتوفى: ۹۶۶هـ)تاریخ الخمیس فی أحوال أنفس النفیس، دار صادر – بیروت ۱/ ۳۲۳،

[۵] . أحمد بن محمد بن أبى بکر بن عبد الملک القسطلانی القتیبی المصری، أبو العباس، شهاب الدین (المتوفى: ۹۲۳هـ)، المواهب اللدنیه بالمنح المحمدیه، المکتبه التوفیقیه، القاهره- مصر، ج۱ ، ص ۲۷٫

منبع: ضیائی

حرمت جشنها و مراسم موالید پیامبر اسلام و اهل بیت(علیهم السلام)

شبهه

وهابی‌ها شبهه می کنند که  جشن‌ها و مراسم موالید پیامبر- صلی الله علیه و آله و سلم- و اهل بیت(علیهم السلام) بدعت است و نباید مسلمانان به این امر بپردازند.

پاسخ شبهه

هیچ دلیلی بر این که برگزاری جشن میلاد پیامبر اسلام ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ بدعت باشد وجود ندارد. جز اینکه وهابی‌های تکفیری می گویند که در صدر اسلام چنین چیزهایی مرسوم نبوده است. آنان در این رابطه می گویند اگر کسی جشن میلاد را به قصد قربت به گمان اینکه عبادت خدا است و خداوند آن را دوست دارد، انجام دهد این کار بدعت است؛ زیرا نه خداوند آن را تشریع کرده است و نه پیامبر اسلام- صلی الله علیه و آله و سلم- و نه سلف صالح آن را انجام داده اند؛ در حالی که عبادت یک امر توقیفی است که انجام آن باید با تشریع خدا و رسولش باشد. از این‌رو جشنهای میلاد یک مصیبت بزرگ در جامعه اسلامی و باعث شرک و فسادی شده است که قابل شمارش نیست.[1]

وهابی‌ها می‌گویند جشن برای میلاد پیامبر اسلام- صلی الله علیه و آله و سلم- بر اساس محبت با آن حضرت تحقق پیدا نمی کند؛ زیرا از علامات محبت پیامبر اسلام- صلی الله علیه و آله و سلم- ترک بدعتها و چیزهایی تازه ای است که پیامبر آن را تشریع نکرده باشد. کسانی که برای میلاد آن حضرت جشنی را که بدعت است انجام می دهند در حقیقت از او اطاعت نکرده بلکه از خرافات گرایان و دجالین پیروی کرده اند بنابراین در ابراز محبت خود دروغگو هستند.[2]

تنها دلیل وهابی‌ها و تکفیری‌ها بر حرمت جشنهای میلاد بدعت بودن آن است یعنی از طرف خدا و پیامبر تشریع نشده است.

در پاسخ این شبهه باید گفت که جشن های میلاد از مصادیق بدعت نیست؛ زیرا بدعت به چیزی گفته می شود که از دین کاسته شود و یا بر دین افزون گردد.[3] در نزد اهل سنت گاهی می تواند بعضی از بدعت ها مباح و جایز هم باشد.[4] زیرا عمر خلیفه دوم پس از آنکه دستور داد نمازهای نافله شبهای ماه مبارک رمضان به جماعت خوانده شود و مردم از دستور او پیروی کردند، خودش گفت این بدعت، بدعت خوبی است. پس اگر فرض کنیم جشن برای میلاد پیامبر اسلام- صلی الله علیه و آله و سلم- بدعت است، می تواند مانند بدعت تروایح بدعتی خوبی باشد.

 اما جشن میلاد حضرت پیامبر ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ اصلا بدعت نیست؛ زیرا جشن نه مصداق کم شدن چیزی از دین است و نه مصداق زیاد شدن چیزی بر دین؛ بلکه تجلیل و بزرگداشت میلاد پیامبر خدا ـ صلی الله علیه و اله و سلم ـ یک امر طبیعی و عرفی برای مسلمانان است. چون شخصیت و مقام رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ هم در نزد خدا و هم در نزد مسلمانان جایگاه و ارزش والایی دارد و مسلمانان چرا نباید میلاد کسی را تجلیل و بزرگ بدارند که همه چیزشان از اوست و مایه نجات آنان از گمراهی گردیده است.

افزون بر این با جشن و تجلیل روز میلاد پیامبر اسلام ـ صلی الله علیه و اله و سلم ـ نه تنها به دین و نبوت هیچ خدشه ای وارد نمی گردد؛ بلکه با یاد آوری شخصیت الهی رسول خدا ـ صلی الله علیه و اله و سلم ـ در قالب مجالس مدیحه سرایی و ثناء گویی عظمت و شکوه مسلمین افزایش پیدا می کند و به ویژه جوانان نسبت به رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ آشنایی پیدا کرده و بیش از پیش با او مأنوس می گردند.

علاوه بر مطالبی که ذکر گردید می توانیم سه دلیل عام را بر مشروعیت تجلیل و جشن میلاد پیامبر ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ اقامه نمائیم:

  1. جشن میلاد پیامبر اسلام ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ از شعائر اسلامی به شمار می آید؛ زیرا در متون اسلامی هر امری که اسلام را در برابر کفر مطرح کند و مسلمانان را از کفار متمایز گرداند از شعائر اسلامی شمرده شده است که حتی ختنه کردن پسرها از شعائر و خصائص اسلام به حساب می آید.[5] چه چیزی می تواند بالاتر از بزرگداشت و تجلیل میلاد رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ به عنوان شعائر اسلام مطرح گردد.
  2. وجوب دوستی پیامبر اسلام در قرآن و روایات یک امر مسلم است. آیه 24 سوره توبه و آیه 56 سوره مائده بر این مطلب صراحت دارد و نیز در روایات زیادی در کتاب های اهل سنت و شیعه بر محبت پیامبر خدا ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ تاکید شده است که مجالی برای ذکر همه آن ها نیست و به عنوان نمونه یکی از آن ها را ذکر می کنیم که پیامبر اسلام ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ فرمود: «قسم به کسی که نفس من به دست اوست هیچ یکی از شما ایمان نمی آورد مگر بعد از اینکه من در نزد او از همه آدم ها حتی از پدر و مادرش محبوب تر باشم.»[6] بنابر این بر مسلمانان لازم است که محبت و دوستی شان را به خصوص در مجالس بزرگداشت روز میلاد ابراز کنند.
  3. در زمان خود پیامبر اسلام ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ شعرای عرب در حضور آن حضرت ثناگویی و مدیحه سرایی می کردند و هرگز از طرف پیامبر خدا مورد انکار قرار نمی‌گرفتند و این خود دلیلی بر استحباب جشن و سرور در روز میلاد است.[7]

بنابر این تجلیل و بزرگداشت روز میلاد در قالب جشن و سرور خصوصاً اگر همراه با مجالس سخنرانی و بیان زندگی نامه و شخصیت پیامبر اسلام باشد، نه تنها بدعت نیست بلکه از شعائر مهم اسلامی به شمار آمده و منافع معنوی زیادی بر آن مترتب می گردد به شرط اینکه در این مجالس کارهای حرام و لهو و لعب انجام نگیرد که با تحقق کارهای حرام اصل مجلس به کار حرام تبدیل مي شود. اما وهابی‌های تکفیری‌ در راستای تقدس زدایی و محبت زدایی نسبت به پیامبر ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ و اهل بیت آن حضرت هر کاری را که منجر به این دو امر شود بدعت می شمارند و هیچ دلیلی جز این که بگویند این امور در صدر اسلام وجود نداشته اند، بر بدعت آن ندارند. در حالی که بسیاری از امور و افعالی که امروز مسلمانان انجام می دهند در صدر اسلام وجود نداشته اند و مسلمان نباید خود را در امور معمولی و غیر عبادی در زندان و قید آن زمان قرار دهند و اگرنه یک مسلمان در دنیا پیدا نخواهد شد.

منبع: نرم افزار پاسخ 2 مرکز مطالعات حوزه علمیه قم.

[1] . عبد الرحمن بن حسن بن محمد بن عبد الوهاب بن سليمان التميمي فتح المجيد شرح كتاب التوحيد، ص154، مصر، قاهره، مطبعة السنة المحمدية، چ7، 1377ق/ 1957م،محقق: محمد حامد الفقي.

[2] . صالح بن فوزان بن عبد الله الفوزان، إعانة المستفيد بشرح كتاب التوحيد، ج2، ص42، موسسة الرسالة، چ3، 1423ق/ 2002م. [بی‌جا]

[3] .  حنفی، ابن نجیم مصری، البحر الرائق، 3/419، بیروت، محمدعلی بیضون، چ1، 1418ق.

[4] . همان.

[5] .  البحر الرائق، 9/359.

[6] .  نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، 1/49، بیروت، دار الفکر.

[7] . رک: سبحانی، جعفر، فی ظلال التوحید، مؤسسه امام صادق ـ علیه السلام ـ، 1412ق، قم، ص 308.

مناسک آئینی و ارزشهای اخلاقی

رفتارهای دینی، نوعی خاص از رفتار هستند که توسط جامعه پذیرفته شده اند و به گونه ای ارتباط افراد آن جامعه را با پدیده های فرامادّی یا ماوراءالطبیعه برقرار می کنند.

با تحقیق در ادیان مختلف می توان دریافت که اعتقاد به یک امر قدسی و فراطبیعی، یکی از اصول تمامی آن هاست، به طوری که مؤسس یا پیامبر هر دین، خود فرستاده آن موجود ماورایی می داند و پیام هایی را که اغلب ایدئولوژی پیروان آن دین به حساب می آید، از جانب او به مردم ابلاغ می کند.

این پیام ها که شامل مجموعه ای از تعلیمات اخلاقی و رفتارهای خاص است، باعث شکل گیری الگوی زندگی پیروان آن مذهب می شود که معتقدند این پیام ها، در صورت درست اجرا شدن، باعث تعالی و تکامل افراد خواهند شد و به روابط میان اعضای جامعه، معنا می بخشند و آن را نظام مند می کنند. از طرفی تعالیم دینی باید به گونه ای به پیروان ادیان مختلف تعلیم داده شود و به اجرا در آید. وظیفه اجرایی کردن این تعالیم بر عهده مراسم خاصی است که از آن ها به عنـــوان مراسم آیینــــــی

(Ritual Ceremony) یاد می شود و در اسلام، آنها را سنن، شعائر و مناسک می نامیم.

بنابراین، می توان مراسم آیینی را نوع خاصی از گفتار و اعمال منظم دانست که از آموزه های دینی و ماورایی سرچشمه گرفته و یا برای بیان احساسات دینی و مذهبی به کار گرفته می شود و به دلیل قدمت زیادی که دارند در بیشتر موارد با سنت و تاریخ مردمان یک منطقه پیوند خورده اند و جزئی از فرهنگ روزانه و انکار ناپذیر مردم شده اند.

ویژگی های مراسم آیینی

از ویژگی های مراسم آیینی می توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. در انجام دادن هر یک از این مراسم ها، تن انسان و اشیاء با مهارت و استادی خاصی به کار گرفته می شود، مانند: سینه زنی، نخل گردانی، زنجیرزنی.

2. مردم در طول مراسم، «بر هم کنش» یا تأثیر متقابل دارند و این گونه مراسم ها اغلب، باعث تشدید این بر هم کُنش ها می شود.

3. در هر رسم غالباً اشیاء مختلفی به کار برده می شوند که معمولاً جنبه نمادین دارند و گاه تمام مراسم، حول همان عنصر نمادین می چرخد، مانند: صلیب، علَم و نخل.

4. ادبیاتی که در مراسم آیینی به کار گرفته می شود، معمولاً از نوع خاص بوده و با ادبیات رسمی مردم متفاوت است.

5. مراسم آیینی غالباً با زمان و مکان خاص ارتباط و پیوند دارد، مانند: محرم، کریسمس، عید پاک.

6. تحذیر و اجتناب، از عناصر رایج مراسم آیینی است، به طوری که مردم به هنگام اجرای این گونه مراسم ها، از اعمال و گفتار خاصی دوری می کنند و بدان حالت تقدس بیشتری می بخشند، مثل ترک شیرینی و جشن موسیقی و … در ایام تاسوعا و عاشورا و شب های قدر.

7. موضوعات غیر تجربی و موجودات فوق طبیعی، زمینه بسیاری از این مراسم ها را تشکیل می دهند. این که این موضوعات و موجودات، نمادهای خدا پنداشته می شوند یا موضوعاتی هستند که در پس آنها حقیقت و واقعیتی نهفته است، به نقش اصلی آنها در گرایش دادن احساسات و عواطف شرکت کنندگان، به ماورایی بودنِ مراسم و حضورشان در محضر خداوند و نظارت روح های مقدس و متعالی بر می گردد. با این حال، مراسم، ممکن است ظاهری کاملاً دنیوی داشته باشد، مثل مراسم شب برات، که با پختن و خیرات کردن حلوا و حضور بر مزار مردگان در شب جمعه آخر سال شمسی، همراه است.

مراسم آیینی و کارکردهای آن

همان طور که گفته شد، مراسم آیینی، وسیله اجرایی آموزه ها و دستورهای دینی و مذهبی در هر جامعه ای است، و از آن جا که این دستورات، اغلب شامل تعالیم اخلاقی و تعدیل کننده افراط و تفریط های رفتاری برای اعضای یک جامعه است، می توان به روشنی به ارتباط مستقیم مراسم آیینی با ارزش های اخلاقی پی برد، به طوری که در اکثر موارد، نمونه های آرمانی و متعالی اخلاقی افراد یک جامعه، در حین برگزاری مراسم آیینی آنها مشاهده می شود. احترام به کار و فرهنگ، یاری متقابل (تعاون)، وفای به عهد، نگه داشتن حرمت سالخوردگان، مراقبت از کودکان، مردانگی، ثبات، صمیمیت، ایثار و … نمونه هایی از ارزش های اخلاقی هستند که از طریق مراسم آیینی منتقل می شوند.

البته ناگفته نماند که این گونه مراسم ها، همیشه و در همه ادیان و همه جوامع و همه زمان ها، باعث اشاعه ارزش های اخلاقی در میان افراد جامعه نمی شوند، بلکه در مواردی هم ممکن است باعث شوند که یک سری رفتارهای غیرارزشی در میان شرکت کنندگان رواج پیدا کند.

برای مثال قمه زنی که در کشور ما و در بعضی دیگر از جوامع شیعی اجرا می شود، ترویج خشونت و به هلاکت انداختن خود را به دنبال دارد که اموری غیر اخلاقی اند و چه بسا غیر مسلمانانی که این گونه رفتارها را می بینند، انجام دهندگان آنها را افرادی غیر متمدن و حتی به دور از هرگونه فرهنگ و اخلاق انسانی تصور کنند.

دیگر کارکردها

از دیگر کارکردهای مراسم آیینی می توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. گرد هم آوردن مردم در فواصل زمانی منظم و حفظ خطوط ارتباط و همکاری آنها، یکی از مهم ترین کارکردهای مراسم آیینی به حساب می آید که از طریق یکپارچه سازی جامعه، باعث اعتبار بخشیدن به وضع موجود و در نهایت، ثبات اجتماعی در سطح جامعه می شود.

2. فراهم آوردن زمینه تقویت و تأیید دوباره پایبندی جامعه به یک رشته ارزش ها و باورداشت های خاص که ممکن است فراموش یا کم رنگ شده باشند.

3. ارائه حمایت های روانی و کاهش اضطراب، ترس و دلهره در میان اعضای جامعه.

4. کاهش کشمکش های اجتماعی در بین اعضای جامعه.

5. تحکیم نظارت اجتماعی از طریق نهادهای مدنی و سازمان ها و تشکل های غیر دولتی و گروه های نخبگان و آگاهان.

6. انتقال غیر مستقیم ارزش ها و آداب و رسوم از نسلی به نسل دیگر در جریان برگزاری مراسم.

7. یکی دیگر از کارکردهای بسیار مهم مراسم آیینی، ایجاد تعادل اخلاقی در سطح جامعه است. به طوری که مشاهده شده است در بعضی از دوره ها، بنا به مقتضیات زمانی و شرایط سیاسی، اجتماعی و حتی بحران های اقتصادی حاکم بر جوامع، آن دسته از مراسم های آیینی که نقش محرک، خنثی سازی و یا تعدیل کننده را در آن بحران بازی می کرده اند، بیشتر مورد توجه قرار گرفته و با شور و هیجان و گستره عمل بیشتری برگزار می شده اند و حتی گاهی منشأ و محرک دگرگونی ها و انقلاب های اجتماعی نیز شده اند که نمونه بارز آن را می توان در نقش عزاداری ماه های محرم و صفر در به ثمر رساندن انقلاب اسلامی ایران مشاهده نمود.

نمونه هایی از مراسم آیینی در ایران

به طور کلی جشن ها و آیین های ایرانی را می توان به پنج دسته تقسیم کرد: گروه اول را آیین های باستانی، اسطوره ای و فصلی تشکیل می دهند که شامل جشن هایی مانند: نوروز، تیرگان، مهرگان، یلدا، سده و … هستند.

گروه دوم شامل آیین های دینی و مذهبی مانند: عید غدیر، عید فطر، عید قربان، جشن های تولد و سوگواری و وفات ائمه و …

گروه سوم، آیین های ملی، میهنی و حکومتی هستند. جشن های پیروزی انقلاب اسلامی نمونه ای از این گونه مراسم ها می باشد.

گروه چهارم، آیین های منطقه ای هستند که مخصوص یک ناحیه یا قوم خاص هستند و در دیگر نقاط کشور برگزار نمی شوند. مانند جشن برداشت خرمن یا مراسم شروه خوانی و گروه پنجم شامل آئین های خانوادگی مربوط به تولد، ازدواج، ختنه، بلوغ، زیارت، مرگ و … است که در طوایف و خانواده های مختلف، به صورت های گوناگون برگزار می شوند.

هر چند که طبق تعریف، تنها گروه دوم را می توان جزو مراسم آیینی به حساب آورد، اما شاید بتوان بعضی از جشن های دیگر را نیز جزو این گونه مراسم ها به حساب آورد؛ چرا که در آنها نیز نوعی اعتقاد به یک امر قدسی وجود دارد و همراه با یک سری ادعیه و مراسم خاص مذهبی انجام می شوند.

از جشن های آیینی می توان به اعیاد فطر، قربان، غدیر و نیمه شعبان، اشاره نمود که در همه آنها ارزش های اخلاقی ای چون: دید و بازدید، کمک به مستمندان و … رواج دارد.

یکی دیگر از مراسم های آیینی، عزاداری ماه های محرم و صفر است که شاید بتوان آنها را نمادی از مراسم آیینی ایرانی اسلامی دانست که در آن ارزش های اخلاقی ای چون تسلیم نشدن در برابر ستم و ستمگر، شجاعت، ایثار و جوان مردی و امر به معروف و نهی از منکر و … آموزش داده می شود.

ایام ماه مبارک رمضان نیز یکی دیگر از مراسم های آیینی مسلمانان است که با روزه داری (تحمل گرسنگی و به یاد مستمندان بودن)، افطاری دادن، و … همراه است. در این ماه، مسلمانان همچنین با حضور در مساجد و تکایا و برگزاری مراسم سخنرانی و ختم قرآن و احیای شب های قدر را برگزار می کنند.

نکته قابل توجه درباره تمام جشن ها و مراسم هایی که در ایران پس از اسلام برگزار شده، این است که هرگاه یکی از مراسم های آیینی و مذهبی با انواع دیگر جشن ها و مراسم ها تقارن پیدا کرده است، آنچه بیشتر افکار و احساسات جامعه را تحت تأثیر خود قرار داده، مراسم های آیینی و مذهبی بوده است. مثلاً در سال هایی که محرم و نوروز با هم تقارن پیدا کرده اند، مردم به جای این که ابتدای آن سال را جشن بگیرند، آن را با عزاداری امام حسین (ع) آغاز کرده اند و سپس به صورتی تعدیل شده، سنت های نوروز را به جا آورده اند. که این خود دلیلی بر اهمیت دادن ایرانیان به تعالیم دینی و پایبندی به دستورهای اخلاقی اسلام است.

منبع :خیمه – فروردین و اردیبهشت 1387 – شماره 38 و 39 –