تربت

نوشته‌ها

آثار و برکات تربت پاک سید الشهداء(ع)

سخنى پیرامون تربت سیدالشهدا (علیه السلام)

سجده بر خاک تو شایسته بود وقت نماز

اى که از خون جبینت به جبین آب وضوست

فضیلت و آثار و برکاتى که براى تربت حسینى است ، براى هیچ تربتى و قطعه اى از قطعات زمین نیست . خاک کربلا قطعه اى از بهشت است که خداوند قادر متعال به واسطه قدردانى از یک فداکار در راه دین که تمام هستى خود را فدا کرده ، در آن خاک، برکت و فضیلت و شفا قرار داده است .

کربلایش قطعه اى از جنت است

باب نور و باب لطف و رحمت است

اما در اینکه چرا تنها این خاک داراى چنین ویژگی ها و آثار و برکات است؟باید گفت : هر چیزى که در این عالم ، شرافت ظاهرى و یا معنوى پیدا مى کند، یا به خاطر انتساب آن به خداوند سبحان و شرافت ذاتى است، و یا به خاطر وقوع امر خارق العاده و مهمى است که به آن شرافت و برکت داده است .

در تربت کربلاى سیدالشهدا (علیه السلام) هر دو امر محقق شده است ، زیرا خاک کربلا بنا بر روایاتى ، هم شرافت ذاتى و خدا دادى ، و هم امر عظیم و واقعه اى مهم در آنجا واقع گردیده که آن شهادت حسین بن على (علیه السلام) و یاران وفادارش مى باشد ، لذا داراى فضیلت و آثارى خاص است .

آمده است که چون بر قبر امام حسین (علیه السلام) آب بستند، پس از چهل روز آب فرو نشست و اثر قبر محو گردید، یکى از اعراب بنى اسد آمد و از خاک قبضه قبضه برداشت و بویید تا بر قبر حسین رسید، و چون او را مى بوسید گریه مى کرد و مى گفت : پدر و مادرم به فدایت ، چه اندازه خوشبویى که قبر و تربت تو چنین خوشبو است ، سپس شروع کرد به سرودن :

خواهند نهان سازند قبرش ز حبیبش

خوشبویى خاک قبر گردیده دلیلش

آرى خاک مزار حسین (علیه السلام) سرمه چشم عاشقان و شیفتگانش بوده و ایشان را مجنون وار به سوى خود مى کشاند.

از آنجایى که هدف این کتاب بر شمردن آثار و برکات سیدالشهدا (علیه السلام) است ، از تفصیل در مطلب پرهیز کرده و علاقه مندان به این مقوله را به کتابهاى مربوط ارجاع مى دهد .

و اما آثار و برکاتى که مى توان براى تربت پاک حسینى برشمرد عبارتنداز:

۱- تأثیر تماس اعضاى بدن با تربت

یکى از آثار و برکات تربت سیدالشهدا (علیه السلام) این است که متبرک نمودن بدن و صورت با آن تربت شریف تأثیر معنوى زیادى بر انسان خواهد گذاشت ، از این رو از بعضى بزرگان دین و امامان معصوم نقل شده که بعد از نماز ، بدن و صورت خویش را با مهر کربلا متبرک مى کنند. و نیز دستور داده اند که قبل از خوردن تربت جهت شفا گرفتن، آن را بوسیده و با اعضاى بدن تماس داده شود.

امام صادق (علیه السلام) فرمود:

 «خداوند متعال تربت جدم حسین (علیه السلام) را شفاى هر درد، و ایمنى از هر خوفى قرار داده است؛ پس هرگاه یکى از شما خواست از آن خاک تناول کند، ببوسد و آن را به چشم گذارد و بر سایر اعضاى بدنش تماس دهد…» ۷۴

۲- سجده بر تربت

یکى دیگر از برکات و آثار خاک مزار امام حسین (علیه السلام) این است که سجده بر آن تربت پاک حجاب هاى ظلمانى را کنار زده و در توجه حق تعالى به نمازگزار مؤثر است . امام صادق (علیه السلام) در این باره مى فرماید: «همانا سجود بر تربت حسین (علیه السلام) حجاب هاى هفت گانه را پاره مى کند». ۷۵

لازم به ذکر است که مراد از «حجاب» در کتاب و سنت ، همان حجاب هایى است که بین بنده و خالق حایل شده و او را از شهود خداوند محجوب مى سازد که در مرحله اول، حجاب هاى ظلمانى و در مرحله دوم ، حجاب هاى نورانى بر طرف مى شود اما مراد از حجاب هاى هفتگانه ، ظاهراً حجاب هاى ظلمانى است . سجده بر تربت حضرت سیدالشهدا(علیه السلام) این خاصیت را دارد که در صورت معرفت به حق حضرت و ولایت او، حجاب ها را دریده و راه گشاى وصول به کمالات انسانى باشد.

سجده بر خاک سرکوى تو آرند خلایق

جان فداى تو که هم قبله و هم قبله نمایى

و اما در خصوص اینکه در میان شیعه معمول است از خاک مقدس کربلا یعنى تربت کنار قبر سیدالشهدا (علیه السلام) خاک برداشته و با آن مهر درست کرده و غالباً در نماز، به آن سجده مى کنند بدین خاطر است که از خاک زمین بوده و به تمامى خاکها مى توان سجده کرد، و از طرفى خاک کربلا به لحاظ شهادت امام حسین (علیه السلام) و یاران باوفایش شرافت پیدا کرده است ، به طورى که اهل بیت (علیهم السلام) نیز به ما فرموده اند در هر نمازى که سجده بر تربت کربلا باشد خداوند آن نماز را به خاطر آن حضرت قبول مى کند.چنانکه حضرت صادق (علیه السلام) از خاک کربلا درون کیسه اى ریخته و در سجاده همراه داشت، در هنگام نماز آن کیسه را باز مى کرد و بر آن سجده مى نمود.

۳- شفا یافتن

از جمله آثار و برکات قطعى تربت پاک سیدالشهدا (علیه السلام) شفا بودن آن براى دردهاو آلام انسان است . روایاتى که دلالت بر این امر دارند به سه دسته تقسیم مى شوند:

دسته اول : روایاتى است که شفا بودن را براى تربتى که از خود قبر شریف برداشته شود مخصوص کرده است ، چنانکه امام صادق (علیه السلام) فرمود: «به درستى که نزد سر حسین (علیه السلام) تربت سرخى است که شفاى هر دردى غیر از مرگ مى باشد» . ۷۶

دسته دوم : روایاتى است که با تعبیرات مختلف توسعه اى از بیست ذراع تا پنج فرسخ و یا ده میل را براى آن قائل است . چنانکه امام صادق (علیه السلام) فرمود: «حریم مزار حسین (علیه السلام) پنج فرسخ از چهار جانب قبر است ». ۷۷

دسته سوم : روایاتى است که به طور مطلق جنبه شفا بودن تربت را مطرح نموده اند . چنانکه امام صادق (علیه السلام) فرمود: «خاک مزار امام حسین (علیه السلام) براى هر دردى شفاست». ۷۸

تا شفا بخشد روان و جسم هر بیمار را

در حریم وصل خود خاک شفا دارد حسین

و نیز امام رضا (علیه السلام) فرمود: «خوردن گل، مانند خوردن مردار و خون و گوشت خوک، حرام است مگر گل مزار حسین (علیه السلام) ، بدرستى که در آن شفاى هر درد و امنیت از هر ترسى است». ۷۹

حکایت: عالم زاهد پرهیزگار حجهالاسلام و المسلمین مرحوم آقاى حاج شیخ محمد حسن عالم نجف آبادى قدس سره نقل فرمودند: «من در زمان مرجعیت مرحوم آیه الله آخوندى خراسانى (ره) که در نجف اشرف مشغول تحصیل بودم مریض شدم و این بیمارى مدتى طول کشید و پرستارى مرا بعضى از طلاب در همان حجره مدرسه بر عهده داشتند . پس از چندى بیمارى من به قدرى شدید شد که اطبا از شفا یافتنم مأیوس شدند و دیگر براى معالجه ام نیامدند، و من در حال تب شدید گاهى بیهوش مى شدم و گاهى به هوش مى آمدم.

یکى از رفقا که مرا پرستارى مى کرد شنیده بود که عالم زاهد مرحوم آیه الله آقاى حاج على محمد نجف آبادى قدس سره مقدارى از تربت اصلى حضرت سیدالشهدا (علیه السلام) را دارد. او به منزل معظم له رفته و از وى خواسته بود که قدرى از آن تربت را بدهد که به من بخورانند تا شفا یابم. ایشان فرموده بود : من به قدر یک عدس تربت دارم و آن را گذاشته ام که بعد از مرگم در کفنم بگذارند . آن آقا ناراحت شده و گفته بود : حالا که ما از همه جا مأیوس شده و به شما پناه آورده ایم شما هم از دادن تربت خوددارى مى کنید؟ این بیمار در حال احتضار است و مى میرد.

مرحوم آیه الله آقاى حاج على محمد، دلش به حال بیمار سوخته و قدرى از آن تربت که از جان خودش عزیزترش مى داشت به آن شخص داده بود . تربت را با آب مخصوصى که وارد شده در آب حل کرده و به حلق من ریخته بودند . من که در حال بیهوشى به سر مى بردم ، ناگهان چشمان خود را باز کرده و دیدم رفقا اطراف بسترم نشسته اند ، خوب دقیق شدم و آنان را شناختم و قصه تربت را که به حلقم ریخته بودند برایم شرح دادند.

کم کم در خود احساس نیرو و نشاط کردم و حرکتى به خود داده نشستم ، دیدم نشاط بیشترى دارم برخاستم و ایستادم ، و چون یقین کردم که به برکت ترتبت مقدس امام حسین (علیه السلام) شفا یافتم حال خوشى پیدا کردم و به رفقا گفتم : از شما خواهش مى کنم که از حجره بیرون بروید، چون مى خواهم زیارت عاشورا را بخوانم رفقا از حجره بیرون رفتند و من درب حجره را بستم و بدون احساس ضعف با آن حال خوشى که قابل و صف کردن نیست مشغول خواندن زیارت حضرت سیدالشهدا (علیه السلام) شدم ». ۸۰

آرى ، شفاى بیماران به وسیله تربت آن حضرت یکى از برکاتى است که خداوند متعال در عوض شهادت امام حسین (علیه السلام) به وى عطا فرموده است .

تربتت راز شفاى همه درد است حسین

تن و جان را نبود مثل تو آگاه طبیب

۴- تأثیر کام برداشتن اطفال با تربت

کام برداشتن اطفال با تربت امام حسین (علیه السلام) موجب ایمنى کودک مى شود چنانکه امام صادق (علیه السلام) فرمود:

«کام فرزندانتان را با تربت حسین (علیه السلام) باز کنید که آن امان است ». ۸۱

۵- تأثیر تربت حسین ، همراه جنازه

صاحب کتاب «مدارک الاحکام» مى نویسد: در زمان حضرت صادق (علیه السلام) زن زاینه اى بود، بچه هایى که از زنا بدنیا مى آورد در تنور مى انداخت و مى سوزانید. وقتى که مرد، پس از غسل و کفن او را به خاک سپردند ، اما زمین جنازه اش را بیرون انداخت .جاى دیگر او را دفن کردند باز زمین او را نپذیرفت تا سه مرتبه ، آنگاه مادرش به امام صادق (علیه السلام) متمسک شد: اى پسر پیغمبر به فریادم برس.

فرمود: کارش چه بود ؟

 عرض کردند زنا و سوزاندن بچه هاى حرامزاده . فرمود: هیچ مخلوقى حق ندارد مخلوقى را بسوزاند، سوزاندن به آتش مخصوص خالق است عرض کرد حالا چه کنم؟ فرمود:

 مقدارى از تربت حسین (علیه السلام) با او در قبر بگذارید . تربت حسین (علیه السلام) امان است . همراهش گذاشتند زمین او را پذیرفت.

در توقیع مبارک حضرت حجه بن الحسن (عج) نیز اذن داده شده است . یکى از شیعیان به حضرت (در زمان غیبت صغرى توسط نایب خاص حضرت مى نویسد:

آیا جایز است ما تربت حسین (علیه السلام) را با میت در قبر بگذاریم ، یا با تربت حسین روى کفن بنویسیم؟

حضرت در پاسخ مرقوم مى فرمایند: هر دو کار پسندیده است . البته باید رعایت احترام تربت بشود . مهر یا تربت، مقابل یا زیر صورت میت باشد ، بلکه به برکت خاک قبر حسین (علیه السلام) قبر میت محل امنى از هر بلا و آفت و عذابى گردد. ۸۲

۶- تسبیح تربت

از حضرت صاحب الزمان (عج) روایت شده که فرمود: «هر کس تسبیح تربت امام حسین (علیه السلام) را در دست گیرد و ذکر را فراموش کند، ثواب ذکر براى او نوشته مى شود». ۸۳

و امام صادق فرمود: «یک ذکر یا استغفار که با تسبیح تربت حسین (علیه السلام) گفته شود برابر است با هفتاد ذکر که با چیز دیگر گفته شود». ۸۴

پى نوشتها:

۷۴ وسائل الشیعه , شیخ حر عاملى , ج ۴ ص ۱۰۳۳

۷۵ کافى , مرحوم کلینى , ج ۴ ص ۵۸۸

۷۶ کامل الزیارات , ابن قولویه , ص ۲۷۲

۷۷ مکارم الاخلاق , طبرسى , ج ۱ ص ۳۶۰

۷۸ کافى , مرحوم کلینى , ج ۱ ص ۳۶۰

۷۹ تهذیب الاحکام , شیخ طوسى , ج ۶ ص ۷۴

۸۰ نقل از کتاب <سید الشهدا> آیت الله شهید دستغیب , ص ۱۶۶

۸۱ وسائل الشیعه , شیخ حر عاملى , ج ۴ ص ۱۰۳۳

۸۲ وسائل الشیعه , شیخ حر عاملى , ج ۴ ص ۱۰۳۳

۸۳ بحارالانوار , علامه مجلسى , ج ۴۴ ص ۲۸۰

۸۴ نقل از کتاب <درسى که حسین (ع ) به ما آموخت؛ شهید هاشمى نژاد, ص ۴۵۱

منبع: علیرضا رجالى تهرانى؛آثار و برکات سید الشهدا

سجده بر خاک و مهر

 شبهه

یکی از شبهاتی که بر علیه شیعه تبلیغ می شود این است که شیعیان بر خلاف دیگر مسلمانان بر خاک و مهر سجده می‌کنند و این یک نوع شرک در عبادت است.

پاسخ شبهه

متاسفانه در طول تاریخ اسلام بر اثر جهل و نادانی و تعصب بی جا شیعیان قربانی همین مسئله شده و بسیاری از آنان فقط به خاطر اینکه بر خاک سجده می کنند، کشته و قتل عام شده اند. البته بسیار جای تأسف وجود دارد که چرا مسلمانان نسبت به احکام و عقاید خود بیگانه هستند و از حقایق مسائل اسلامی هیچ اطلاعی ندارند. بسیار اند کسانی که سجده بر مهر و خاک را عبادت مهر پنداشته و با این جهل روزگار را سپری می کنند. یک مسلمان به ویژه علما باید فرقه ها و عقاید و احکام آنها را آن طوری که هست بشناسد و در باره عقاید و احکام آنها کور کورانه قضاوت نکنند.

در پاسخ به این شبهه گفته می شود که سجده­ شیعیان بر مهر خاک کربلا از نظر مذهب شیعه حکم الزام و وجوب را ندارد. در مذهب شیعه فقط بر این مطلب تاکید شده که سجده باید بر خاک و سنگ و زمین و چمن و چوب و چیزهایی که جزء زمین است انجام شود به شرطی که آنها هم از معدنیات و خوردنی ها نباشند. از این رو سجده را بر پوشاک و فرش و امثال اینها که جزء زمین به حساب نمی‌آیند جایز نمی داند. این مطلب در روایات اهل سنت منعکس شده است که سجده باید بر خاک و زمین باشد نه بر پارچه و فرش و امثال اینها. در زیر به چند روایت و حدیث در این رابطه از کتابهای اهل سنت اشاره می شود:

الف) گروهی از محدثان اسلامی در کتب صحاح و مسانید خود این سخن پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ را بازگو کرده اند که آن حضرت زمین را به عنوان سجده گاه خود معرفی نموده است، آنجا که می فرماید: «و جعلت لی الارض مسجداً و طهوراً ؛ زمین برای من مسجد و پاک کننده قرار داده شده است.»[۱] از کلمۀ جٌعِل که در اینجا به معنای تشریع و قانونگذاری است به خوبی روشن می‌شود که این مسأله یک حکم الهی برای پیروان آیین اسلام بوده است و بدین سان زمین که شامل خاک و سنگ و دیگر اجزای تشکیل دهندۀ سطح آن می باشد، از طرف شارع مقدس سجده‌گاه قرار داده شده است و لازمۀ آن این است که بر چیزهایی که از اجزاء زمین شمرده نمی شود، سجده جایز نیست.

ب) رفتار پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ در این مورد گواه روشن دیگری است. یعنی سنت رسول گرامی اسلام در نماز این بوده است که بر خاک و زمین سجده می کرده اند. در زیر احادیثی از متون اهل سنت نقل می شود که این سنت را به اثبات می رساند:

  1. وائل بن حجر می گوید: من پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ را دیدم هنگامی که سجده می کرد، پیشانی و بینی خود را بر زمین می نهاد.[۲]
  2. انس بن مالک و ابن عباس و برخی دیگر مانند عایشه و ام سلمه، گروه بسیاری از محدثان روایت کرده اند که: «پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ بر حمره که نوعی حصیر بود و از لیف خرما ساخته می شد سجده می نمود.»[۳]
  3. ابوسعید خُدری از اصحاب رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ می گوید: بر پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ وارد شدم و دیدم که حضرت بر حصیری نماز می خواند.[۴]
  4. براء بن عازب نقل می کند که ما پشت سر رسول الله ـ صلی الله علیه و آله ـ نماز می گذاردیم، پس آنگاه که حضرت سرش را از رکوع بر می داشت احدی را ندیدم که خم شود تا این که رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ پیشانیش را بر زمین می نهاد، سپس آنان که پشت سر او بودند به سجده می افتادند.[۵]
  5. ابوسعید خدری در حدیث دیگری چنین می گوید: هر گاه رسول خدا با مردم نماز می خواند آثار خاک و غبار زمین بر پیشانی و بینی حضرت آشکارا دیده می شد.[۶]

ج) دسته ای از روایات بر این نکته دلالت دارند که پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ مسلمانان را به پیشانی نهادن بر خاک به هنگام سجده فرمان می دادند، چنانکه ام سلمه همسر آن حضرت روایت می کند که پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ فرمود: رخسار خود را برای خدا بر خاک بگذار.[۷]

د) در دسته ای از روایات از سجده بر لباس و پارچه نهی شده است. در روایتی وارد شده که رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ مردی را در کنار خود دید که عمامۀ او پیشانیش را پوشانده بود، آن حضرت شخصاً اقدام نمود و عمامه را از پیشانی او بالا زد.[۸]

یا در روایت دیگری چنین آمده است که پیامبر اکرم ـ صلی الله علیه و آله ـ مردی را دید که بر اطراف و کناره های عمامۀ‌ خود سجده می کند حضرت با دست مبارک به او اشاره کرد که عمامه ات را بالا ببر و پیشانی را بر زمین بگذار.[۹]

بدیهی است که اگر سجده بر پارچه و فرش و مانند اینها جایز بود لزومی نداشت رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ شخصاً اقدام کند یا با اشاره به نماز گزار بفهماند که پیشانی را بر زمین بگذارد. پس در واقع این دستور و رفتار پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ برای آن بود که به همه بفهماند در موقع سجده باید پیشانی بر زمین قرار بگیرد نه بر مثل پارچه و فرش و امثال اینها.

خود صحابه هم این موضوع را می دانستند و درموقع سجده بر زمین یا اجزاء و مصادیق آن که خوراکی و پوشاکی هم نبودند سجده می نمودند. جابر بن عبدالله انصاری می‌گوید: با پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ نماز ظهر می‌خواندیم، مشتی سنگریزه برگرفتم و در دست نگه داشتم  تا خنک شود و به هنگام سجده پیشانی را بر آنها گذاردم و این به خاطر شدت گرما بود.[۱۰] بعد راوی می افزاید: اگر سجده بر لباسی که بر تن داشت جایز بود از برداشتن سنگریزه ها و نگهداری آن آسان تر بود.

ابوامیه نقل می‌کند که به من خبر رسیده است که ابوبکر صدیق بر زمین سجده می نمود یا نماز می خواند در حالیکه پیشانی اش را به سوی زمین می‌کشید تا روی زمین سجده کند.[۱۱] عمر بن خطاب دستور داد که کف مسجد النبی  ـ صلی الله علیه و آله ـ را با ریگ فرش کنند تا نمازگزاران بر آن سجده کنند.[۱۲] حتی نقل شده است که بعضی تابعین به تبعیت از اصحاب پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ در موقع مسافرت ها با خود گِل خشکیده ای حمل می کردند تا در موقع نماز بر آن سجده کنند. ابن سعد متوفای ۲۰۹ در کتاب خود می نویسد: مسروق بن اجدع به هنگام مسافرت خشتی را با خود بر می داشت تا در کشتی بر آن سجده کند.[۱۳]

از مجموع دلایل یاد شده به روشنی معلوم می گردد که نه تنها روایات اهل بیت ـ علیهم السلام ـ بر تعیین سجده نمودن بر زمین و آنچه از زمین می روید، در صورتی که خوردنی و پوشیدنی نباشد دلالت دارد؛ بلکه اصل اولی در روایات اهل سنت که برگرفته از سنت و سیره رسول الله ـ صلی الله علیه و آله ـ و صحابۀ آن حضرت است اتصال پیشانی بر زمین و چیزهایی است که از آن می روید و اگر هم در روایاتی سجده بر غیر آنها جایز شمرده شده است، در شرائط اضطراری و در حال عذر گرما یا سرما و امثال آنها بوده است.

بنابراین از نظر مذهب شیعه سجده بر سنگ و برگ درخت و چمن و خاک و ریگزار ها و امثال اینها جایز می باشد منتهی چون غالبا نماز در مساجد و خانه هایی انجام می گیرد که از موکت و قالی و امثال اینها فرش است، شیعیان برای حل مشکل از گل پاک مهر و تکه های کوچک خشتی می سازند و یا از سنگهای صاف و هموار استفاده می کنند و حتمی نیست که مهر باید از خاک کربلا باشد بلکه خاک کربلا به عنوان پاک ترین و مبارک ترین خاک انتخاب می شود. ولی در عین حال بیشتر مهرها از خاکهای غیر کربلا می باشند و در این اواخر مهر ها را از سنگ می سازند که هم دوام دارد و هم قابل شستشو می باشد.

پی نوشتها

[۱] . بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، کتاب الصلاه، نشر داراحیاء العربی، حدیث۴۲۸٫

[۲] . جصاص حنفی، احکام القرآن، بیروت، جباب السجود علی الوجه. ۳، ص ۲۰۹٫

[۳] .بیهقی، السنن الکبری، ‌کتاب الصلاۀ، باب الصلاۀ علی الخمرۀ، ج۲، ص۴۲۱٫

[۴] . همان،

[۵] . همان.

[۶] . ابی داود، سنن، به نقل کتاب مهر نماز، تالیف عطائی اصفهانی، نشر حضرت عباس ـ علیه السلام ـ ، حدیث ۸۹۴،ص ۲۷٫

[۷] . متقی هندی، کنز العمال، نشر حلب، کتاب الصلاۀ، السجود و ما یتعلق به، ج ۷، حدیث ۱۹۸۰۹٫

[۸] . سنن بیهقی، باب الکشف عن الجبهۀ فی السجود. ج ۲، ص ۱۰۵٫

[۹] . همان.

[۱۰] . همان، کتاب الصلاه. ج ۱، ص ۴۳۹٫

[۱۱] . کنز العمال، ج ۸، ص ۱۳۱٫

[۱۲] . ابن سعد، الطبقات، ج ۳، ص ۲۸۴٫

[۱۳] . طبقات ابن سعد، طبعه بیروت در احوال مسروق بن اجدع، ج۶، ص۷۹٫

منبع: نرم افزار پاسخ مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه قم.