اصحاب کهف

نوشته‌ها

مهدویت شیعه در متون اهل سنت

اشاره:

حضرت مهدی(عج‌الله فرجه) و ظهور آن حضرت یکی از آموزه های مسلم اسلامی است. برخی گمان می کنند و به این گمان خود معتقد شده اند که مهدویت چیزی است که فقط در مذهب شیعه از آن سخن گفته می شود. این مطلب از عدم رجوع آنان به متون اسلامی به خصوص متون حدیثی و تفسیر اهل سنت ناشی شده که حاکی از جهل آنان است. در این احادیث و مطالبی از متون معتب اهل سنت منعکس شده که ثابت کند مهدوی از مختصات مذهب شیعه نیست بلکه از آموزه های اصلی دین اسلام است.

موضوع امام مهدی (عجل‌الله تعالی فرجه الشریف) و قیام و انقلاب جهانی او یک امر مسلم و غیر قابل خدشه در بین مسلمانان است و لذا علماء و دانشمندان اهل سنت به وجود و ظهور مهدی (عجل‌الله تعالی فرجه الشریف) که از دودمان پاک پیامبر و از فرزندان حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) است معتقدند این اتفاق نظر به حدی است که حتی تندروترین گروه‌های اسلامی ـ یعنی وهابیان ـ نیز این موضوع را  نه تنها پذیرفته‌اند، بلکه به طور جدی از آن دفاع می‌کنند و از عقاید قطعی و مسلم اسلامی می‌دانند[۱] اکثر محدثان اهل سنّت احادیث مربوط به امام مهدی (عجل‌الله تعالی فرجه الشریف) را در کتابهای خود آورده‌اند.

بعضی از دانشمندان اهل سنت در گذشته و حال، کتاب‌هایی مستقل در موضوع امام مهدی (عجل‌الله تعالی فرجه الشریف) نوشته‌اند مثل ابو نعیم اصفهانی در مجموعه الاربعین (چهل حدیث) و سیوطی در کتاب «العرف الوردی فی اخبار المهدی (عجل‌الله تعالی فرجه الشریف)»

بعضی از علمای اهل سنت در مقام دفاع از عقیده مهدویت و ردّ منکران این عقیده، کتاب و مقاله نوشته‌اند مانند «محمد صدیق مغربی» که در رد گفتار «ابن خلدون» کتابی نگاشته و به سختی از او انتقاد کرده است.

این‌ها نمونه‌هایی از موضع اهل سنت در برابر مسئله مهدویت است. این مسئله هیچ اختصامی به شیعه امامیه ندارد. اینکه برخی وهابی ها در مناظرات خود ادعا کرده اند که هیچ حدیثی در مورد مهدویت وجود ندارد ناشی از جهل و یا از عناد شدید او نسبت به اهل بیت و اسلام می باشد. ما برای بطلان ادعای این وهابی احادیثی را در باره حضرت مهدی(عج) و قیام او در آخرالزمان از برخی کتابهای حدیثی و تفسیری اهل سنت نقل می کنیم:

مهدویت در کتابهای حدیثی اهل سنت:

الف) در المستدرک حاکم نیشابوری چندین حدیث در این رابطه نقل شده و آنها را بر شرط بخاری و مسلم صحیح دانسته است و ما فقط متن این احادیث را بدون ترجمه نقل می کنیم:

۱. … عن أبی سعید رضی الله عنه قال: قال رسول الله (صلی‌الله علیه و سلم) المهدی منا أهل البیت أشم الأنف أقنى أجلى یملأ الأرض قسطا وعدلا کما ملئت جورا و ظلما یعیش هکذا وبسط یساره وإصبعین من یمینه المسبحه والإبهام و عقد ثلاثه هذا حدیث صحیح على شرط مسلم ولم یخرجاه.

۲. وحدثنا أبو أحمد بکر بن محمد الصیرفی بمرو ثنا أبو الأحوص محمد بن الهیثم القاضی ثنا عمرو بن خالد الحرانی ثنا أبو الملیح عن زیاد بن بیان عن علی بن نفیل عن سعید بن المسیب عن أم سلمه رضی الله عنها قالت: ذکر رسول الله (صلی‌الله علیه وسلم) المهدی فقال هو من ولد فاطمه.

۳. … عن أبی سعید الخدری (رضی الله عنه) أن رسول الله (صلی‌الله علیه و سلم) قال: یخرج فی آخر أمتی المهدی یسقیه الله الغیث وتخرج الأرض نباتها ویعطى المال صحاحا وتکثر الماشیه وتعظم الأمه یعیش سبعا أو ثمانیا یعنی حججا هذا حدیث صحیح الإسناد ولم یخرجاه.

۴. … عن أبی سعید الخدری (رضی الله عنه) أن رسول الله (صلی‌الله علیه و سلم) قال: تملأ الأرض جورا وظلما فیخرج رجل من عترتی الحدیث هذا حدیث صحیح على شرط مسلم ولم یخرجاه.

۵. … عن أبی سعید الخدری (رضی الله عنه) عن النبی (صلی‌الله علیه و سلم) قال: یکون فی أمتی المهدی إن قصر فسبع و إلا فتسع تنعم أمتی فیه نعمه لم ینعموا مثلها قط تؤتى الأرض أکلها لا تدخر عنهم شیئا والمال یومئذ کدوس یقوم الرجل فیقول یا مهدی أعطنی فیقول خذ آخر کتاب الفتن.[۲]

ب) در صحیح ابن حبان احادیثی در باره مهدویت اینگونه نقل شده است:

۱. أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِی بْنِ الْمُثَنَّى قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو خَیثَمَهَ قَالَ حَدَّثَنَا یحْیى بْنُ سَعِیدٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَوْفٌ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الصِّدِّیقِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِی عَنِ النَّبِی (صلی‌الله علیه و سلم) قَالَ: لا تَقُومُ السَّاعَهُ حَتَّى تَمْتَلِئَ الأَرْضُ ظُلْمًا وَعُدْوَانًا ثُمَّ یخْرُجُ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَیتِی أَوْ عِتْرَتِی فَیمْلَؤُهَا قِسْطًا وَعَدْلا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْمًا وَعُدْوَانًا.

در ذیل این حدیث می گوید که اخباری که از وصف واسم مهدی نقل شده است بر ضد سخن کسی ایت که گمان کرده مهدی همان عیسی بن مریم است.

۲. … عَنْ سُفْیانَ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ زِرٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی‌الله علیه و سلم): لا تَقُومُ السَّاعَهُ حَتَّى یمْلِکَ النَّاسَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَیتِی یوَاطِئُ اسْمُهُ اسْمِی وَاسْمُ أَبِیهِ اسْمَ أَبِی فَیمْلَؤُهَا قِسْطًا وَعَدْلا. [۳]

ج) در کتاب حدیثی موارد الظمآن چندین حدیث تحت عنوان« باب ما جاء فی المهدی» به این ترتیب نقل شده است:

۱. … عن أبی صالح عن أبی هریره قال قال رسول الله (صلی‌الله علیه وسلم): لو لم یبق من الدنیا إلا لیله لملک فیها رجل من أهل بیت النبی (صلی‌الله علیه و سلم)

۲. … عن زر عن ابن مسعود قال قال رسول الله (صلی‌الله علیه و سلم): لو لم یبق من الدنیا إلا لیله لملک رجل من أهل بیتی یواطىء اسمه اسمی.

۳. … عن عاصم عن زر عن عبد الله قال قال رسول الله (صلی‌الله علیه و سلم): لا تقوم الساعه حتى یملک رجل من أهل بیتی یواطىء اسمه اسمی واسم أبیه اسم أبی فیملأها قسطا وعدلا.

۴. … عن عاصم بن أبی النجود عن زر عن عبد الله قال قال رسول الله (صلی‌الله علیه و سلم): یخرج رجل من أهل بیتی یواطىء اسمه اسمی وخلفه خلفی فیملأها قسطا وعدلا کما ملئت ظلما وجورا.

۵. … حدثنا أبو الصدیق عن أبی سعید الخدری عن النبی (صلی‌الله علیه و سلم) قال: لا تقوم الساعه حتى تملأ الأرض ظلما وعدوانا ثم یخرج رجل من أهل بیتی أو عترتی فیملأها قسطا وعدلا کما ملئت ظلما وعدوانا.

۶. … عن قتاده عن صالح أبی الخلیل عن مجاهد عن أم سلمه قالت قال رسول الله (صلی‌الله علیه و سلم): یکون اختلاف عند موت خلیفه یخرج رجل من قریش من أهل المدینه إلى مکه فیأتیه ناس من اهل مکه فیخرجونه وهو کاره فیبایعونه بین الرکن والمقام فیبتعثون إلیه جیشا من أهل الشام فإذا کانوا بالبیداء خسف بهم فإذا بلغ الناس ذلک أتاه أهل الشام وعصائب من أهل العراق فیبایعونه وینشأ رجل من قریش أخواله من کلب فیبتعثون إلیهم جیشا فیهزمونهم ویظهرون علیهم فیقسم بین الناس فیؤهم ویعمل فیهم بسنه نبیهم (صلی‌الله علیه و سلم) ویلقى الإسلام بجرانه إلى الأرض یمکث سبع سنین.[۴]

د) در سنن ابی داود تحت عنوان «کتاب المهدی» احادیث زیر آمده است:

۱. … عن جَابِرِ بن سَمُرَهَ قال سمعت رَسُولَ اللَّهِ (صلی‌الله علیه و سلم) یقول: لَا یزَالُ هذا الدِّینُ قَائِمًا حتى یکُونَ عَلَیکُمْ اثْنَا عَشَرَ خَلِیفَهً کلهم تَجْتَمِعُ علیه الْأُمَّهُ فَسَمِعْتُ کَلَامًا من النبی (صلی‌الله علیه و سلم) لم أَفْهَمْهُ قلت لِأَبِی ما یقول قال کلهم من قُرَیشٍ.

۲. … عن جَابِرِ بن سَمُرَهَ قال سمعت رَسُولَ اللَّهِ (صلی‌الله علیه و سلم) یقول: لَا یزَالُ هذا الدِّینُ عَزِیزًا إلى اثْنَی عَشَرَ خَلِیفَهً قال فَکَبَّرَ الناس وَضَجُّوا ثُمَّ قال کَلِمَهً خفیه قلت لِأَبِی یا أَبَتِ ما قال قال کلهم من قُرَیشٍ.

۳. … عن عَاصِمٍ عن زِرٍّ عن عبد اللَّهِ عن النبی (صلی‌الله علیه و سلم) قال: لو لم یبْقَ من الدُّنْیا إلا یوْمٌ قال زَائِدَهُ فی حَدِیثِهِ لَطَوَّلَ الله ذلک الْیوْمَ ثُمَّ اتَّفَقُوا حتى یبْعَثَ فیه رَجُلًا مِنِّی أو من أَهْلِ بَیتِی یواطىء اسْمُهُ اسْمِی وَاسْمُ أبیه اسْمُ أبی زَادَ فی حدیث فِطْرٍ یمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطًا وَعَدْلًا کما مُلِئَتْ ظُلْمًا وَجَوْرًا وقال فی حدیث سُفْیانَ لَا تَذْهَبُ أو لَا تَنْقَضِی الدُّنْیا حتى یمْلِکَ الْعَرَبَ رَجُلٌ من أَهْلِ بَیتِی یواطىء اسْمُهُ.

۴. … عن أبی الطُّفَیلِ عن عَلِی (رضی الله عنه) عن النبی (صلی‌الله علیه و سلم) قال: لو لم یبْقَ من الدَّهْرِ إلا یوْمٌ لَبَعَثَ الله رَجُلًا من أَهْلِ بَیتِی یملأها عَدْلًا کما مُلِئَتْ جَوْرًا.

۵. … عن سَعِیدِ بن الْمُسَیبِ عن أُمِّ سَلَمَهَ قالت سمعت رَسُولَ اللَّهِ (صلی‌الله علیه و سلم) یقول: الْمَهْدِی من عِتْرَتِی من وَلَدِ فَاطِمَهَ قال عبد اللَّهِ بن جَعْفَرٍ وَسَمِعْتُ أَبَا الْمَلِیحِ یثْنِی على عَلِی بن نُفَیلٍ وَیذْکُرُ منه صَلَاحًا.

۶. … عن أبی سَعِیدٍ الْخُدْرِی قال قال رسول اللَّهِ (صلی‌الله علیه و سلم): الْمَهْدِی مِنِّی أَجْلَى الْجَبْهَهِ أَقْنَى الْأَنْفِ یمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطًا وَعَدْلًا کما مُلِئَتْ جَوْرًا وَظُلْمًا یمْلِکُ سَبْعَ سِنِینَ.

۷. … عن أُمِّ سَلَمَهَ زَوْجِ النبی (صلی‌الله علیه و سلم) عن النبی (صلی‌الله علیه و سلم) قال: یکُونُ اخْتِلَافٌ عِنْدَ مَوْتِ خَلِیفَهٍ فَیخْرُجُ رَجُلٌ من أَهْلِ الْمَدِینَهِ هَارِبًا إلى مَکَّهَ فَیأْتِیهِ نَاسٌ من أَهْلِ مَکَّهَ فَیخْرِجُونَهُ وهو کَارِهٌ فَیبَایعُونَهُ بین الرُّکْنِ وَالْمَقَامِ وَیبْعَثُ إلیه بَعْثٌ من الشَّامِ فَیخْسَفُ بِهِمْ بِالْبَیدَاءِ بین مَکَّهَ وَالْمَدِینَهِ فإذا رَأَى الناس ذلک أَتَاهُ أَبْدَالُ الشَّامِ وَعَصَائِبُ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَیبَایعُونَهُ بین الرُّکْنِ وَالْمَقَامِ ثُمَّ ینْشَأُ رَجُلٌ من قُرَیشٍ أَخْوَالُهُ کَلْبٌ فَیبْعَثُ إِلَیهِمْ بَعْثًا فَیظْهَرُونَ علیهم وَذَلِکَ بَعْثُ کَلْبٍ وَالْخَیبَهُ لِمَنْ لم یشْهَدْ غَنِیمَهَ کَلْبٍ فَیقْسِمُ الْمَالَ وَیعْمَلُ فی الناس بِسُنَّهِ نَبِیهِمْ (صلی‌الله علیه و سلم) وَیلْقِی الْإِسْلَامُ بِجِرَانِهِ إلى الأرض فَیلْبَثُ سَبْعَ سِنِینَ ثُمَّ یتَوَفَّى وَیصَلِّی علیه الْمُسْلِمُونَ قال أبو دَاوُد قال بَعْضُهُمْ عن هِشَامٍ تِسْعَ سِنِینَ وقال بَعْضُهُمْ سَبْعَ سِنِینَ.[۵]

ه) سنن ابن ماجه احادیث مهدویت را تحت عنوان «بَاب خُرُوجِ الْمَهْدِی» اینگونه نقل کرده است:

۱. … عن عبد اللَّهِ قال بَینَمَا نَحْنُ عِنْدَ رسول اللَّهِ (صلی‌الله علیه و سلم): إِذْ أَقْبَلَ فِتْیهٌ من بَنِی هَاشِمٍ فلما رَآهُمْ النبی (صلی‌الله علیه و سلم) اغْرَوْرَقَتْ عَینَاهُ وَتَغَیرَ لَوْنُهُ قال فقلت ما نَزَالُ نَرَى فی وَجْهِکَ شیئا نَکْرَهُهُ فقال إِنَّا أَهْلُ بَیتٍ اخْتَارَ الله لنا الْآخِرَهَ على الدُّنْیا وَإِنَّ أَهْلَ بَیتِی سَیلْقَوْنَ بَعْدِی بَلَاءً وَتَشْرِیدًا وَتَطْرِیدًا حتى یأْتِی قَوْمٌ من قِبَلِ الْمَشْرِقِ مَعَهُمْ رَایاتٌ سُودٌ فَیسْأَلُونَ الْخَیرَ فلا یعْطَوْنَهُ فَیقَاتِلُونَ فَینْصَرُونَ فَیعْطَوْنَ ما سَأَلُوا فلا یقْبَلُونَهُ حتى یدْفَعُوهَا إلى رَجُلٍ من أَهْلِ بَیتِی فَیمْلَؤُهَا قِسْطًا کما ملؤها جَوْرًا فَمَنْ أَدْرَکَ ذلک مِنْکُمْ فَلْیأْتِهِمْ وَلَوْ حَبْوًا على الثَّلْجِ.

۲. … عن أبی صِدِّیقٍ النَّاجِی عن أبی سَعِیدٍ الْخُدْرِی أَنَّ النبی (صلی‌الله علیه و سلم) قال: یکُونُ فی أُمَّتِی الْمَهْدِی إن قُصِرَ فَسَبْعٌ وَإِلَّا فَتِسْعٌ فَتَنْعَمُ فیه أُمَّتِی نِعْمَهً لم ینْعَمُوا مِثْلَهَا قَطُّ تُؤْتَى أُکُلَهَا ولا تَدَّخِرُ منهم شیئا وَالْمَالُ یوْمَئِذٍ کُدُوسٌ فَیقُومُ الرَّجُلُ فیقول یا مَهْدِی أَعْطِنِی فیقول خُذْ.

۳. … عن ثَوْبَانَ قال قال رسول اللَّهِ (صلی‌الله علیه و سلم): یقْتَتِلُ عِنْدَ کَنْزِکُمْ ثَلَاثَهٌ کلهم بن خَلِیفَهٍ ثُمَّ لَا یصِیرُ إلى وَاحِدٍ منهم ثُمَّ تَطْلُعُ الرَّایاتُ السُّودُ من قِبَلِ الْمَشْرِقِ فَیقْتُلُونَکُمْ قَتْلًا لم یقْتَلْهُ قَوْمٌ ثُمَّ ذَکَرَ شیئا لَا أَحْفَظُهُ فقال فإذا رَأَیتُمُوهُ فَبَایعُوهُ وَلَوْ حَبْوًا على الثَّلْجِ فإنه خَلِیفَهُ اللَّهِ الْمَهْدِی.

۴. … عن عَلِی قال قال رسول اللَّهِ (صلی‌الله علیه و سلم): الْمَهْدِی مِنَّا أَهْلَ الْبَیتِ یصْلِحُهُ الله فی لَیلَه.[۶]

و ) در سنن ترمذی «بَاب ما جاء فی الْمَهْدِی» برای احادیث مهدویت اختصاص داده شده است:

۱. … عن زِرٍّ عن عبد اللَّهِ قال قال رسول اللَّهِ (صلی‌الله علیه و سلم): لَا تَذْهَبُ الدُّنْیا حتى یمْلِکَ الْعَرَبَ رَجُلٌ من أَهْلِ بَیتِی یوَاطِئُ اسْمُهُ اسْمِی قال أبو عِیسَى وفی الْبَاب عن عَلِی وَأَبِی سَعِیدٍ وَأُمِّ سَلَمَهَ وَأَبِی هُرَیرَهَ وَهَذَا حَدِیثٌ حَسَنٌ صَحِیحٌ.

۲. … عن عَاصِمٍ عن زِرٍّ عن عبد اللَّهِ عن النبی (صلی‌الله علیه و سلم) قال: یلِی رَجُلٌ من أَهْلِ بَیتِی یوَاطِئُ اسْمُهُ اسْمِی قال عَاصِمٌ وأنا أبو صَالِحٍ عن أبی هُرَیرَهَ قال لو لم یبْقَ من الدُّنْیا إلا یوْمٌ لَطَوَّلَ الله ذلک الْیوْمَ حتى یلِی قال أبو عِیسَى هذا حَدِیثٌ حَسَنٌ صَحِیحٌ.[۷]

در کتاب حدیثی الجامع فی الحدیث در ذیل عنوان«باب المهدی» روایات متعددی آمده است:

۳. أخبرنا عبد الرزاق عن معمر عن قتاده یرفعه إلى النبی (صلی‌الله علیه و سلم) قال: یکون اختلاف عند موت خلیف فیخرج رجل المدینه فیأتی مکه فیستخرجه الناس من بیته وهو کاره فیبایعونه بین الرکن والمقام فیبعث إلیه جیش من الشام حتى إذا کانوا بالبیداء خسف بهم فیأتیه عصائب العراق وأبدال الشام فیبایعونه فیستخرج الکنوز ویقسم المال ویلقی الإسلام بجرانه إلى الأرض یعیش فی ذلک سبع سنین أو قال تسع سنین.

۴. … عن أبی سعید الخدری قال ذکر رسول الله (صلی‌الله علیه و سلم): بلاء یصیب هذه الأمه حتى لا یجد الرجل ملجأ إلیه من الظلم فیبعث الله رجلا من عثرتی من أهل بیتی فیملا به الأرض قسطا کما ملئت ظلما وجورا یرضى عنه ساکن السماء وساکن الأرض لا تدع السماء من قطرها شیئا إلا صبته مدرارا ولا تدع الأرض من مائها شیئا إلا أخرجته حتى تتمنى الأحیاء الأموات یعیش فی ذلک سبع سنین أو ثمان أو تسع سنین.

۵. أخبرنا عبد الرزاق عن معمر عن مطر قال کعب إنما سمی المهدی لأنه لا یهدی لأمر قد خفی قال ویستخرج التوراه والإنجیل من أرض یقال لها أنطاکیه.

۶. أخبرنا عبدالرزاق عن معمر عن مطر عن رجل عن أبی سعید الخدری قال إن المهدی أقنى أجلى.

۷. أخبرنا عبد الرزاق عن معمر عن ابن طاووس عن علی ابن عبد الله بن عباس قال لایخرج المهدی حتى تطلع مع الشمس آیه.

۸. … عن علی قال لتملأن الأرض ظلما وجورا حتى لایقول أحد الله الله یستعلق به ثم لتملأن بعد ذلک قسطا وعدلا کما ملئت ظلما وجورا . [۸]

سایر کتابهای اهل سنت به طور گسترده روایاتی مربوط به مهدویت را منعکس کرده و به ذکر همه آنها نیازی نیست و فقط به چند مورد از تفاسیر اهل سنت اشاره می کنیم:

فخر رازی در تفسیرش در ذیل آیه«لِیظْهِرَهُ عَلَى الدّینِ کُلّهِ» در یکی از پاسخهای این شبهه که اسلام هنوز بر همه ادیان غلبه نکرده است از قول سدی می گوید که این غلبه در زمان خروج مهدی تحقق پیدا می کند و در آن زمان کسی باقی نمی ماند مگر اینکه داخل در اسلام شده باشد.[۹]

سیوطی در الدرالمنثور در تفسیر آیه که خزی و خواری کفار را وعده داده است می گوید که این خزی برای آنان زمانی تحقق پیدا می کند که مهدی قیام کند.[۱۰]  و نیز می گوید از ابن عباس نقل شده که پیامبر(صلی‌الله علیه و سلم) فرمود: اصحاب کهف از اعوان مهدی هستند.[۱۱]  و در موارد متعدد دیگر روایاتی را از کتابهای حدیثی اهل سنت در این تفسیر خود انعکاس داده است.[۱۲]

در تفسیر ابن ابی حاتم  و تفسیر ابن کثیر نیز تحقق خزی کفار در دنیا بر ظهور و خروج حضرت مهدی(عج) متوقف شده است.[۱۳]

قرطبی در تفسیر آیه «لیظهره على الدین کله» می گوید: بنابر قول سدی این غلبه در زمان خروج مهدی حاص می شود و کسی که گفته مهدی همان عیسی است این سخن درست نیست زیرا اخبار صحیح متواتر آمده که مهدی از عترت رسول خدا(صلی‌الله علیه و سلم) است پس حمل آن بر عیسی جایز نمی باشد. و حدیثی که گفته است «لا مهدی إلا عیسى» صحیح نیست و راوی آن مجهول است. بلکه صحیحترین احادیث به صورت نص بر خروج مهدی دلالت دارند که از عترت رسول خدا(صلی‌الله علیه و سلم) می باشد.[۱۴]

آلوسی درباره مهدویت مطالبی زیادی را در تفسیر روح المعانی بیان داشته است که به عنوان نمونه به چند مورد اشاره می شود:

او در ذیل آیه «قلْ إِنِّی أَخافُ إِنْ عَصَیتُ رَبِّی عَذابَ یوْمٍ عَظیم‏» بعد از ذکر مطالبی می گوید: در بعضی اخبار آمده است که هنگامی که باد شدید می وزید پیامبر خدا صورتش زرد می شد و می فرمود که من میترسم ازینکه روز قیامت برپا شود. این روایات و سخنانی که به رسول خدا نسبت داده صحیح نیست زیرا قیامت بعد از ظهور مهدی و عیسی و خروج دجال و طلوع شمس از مغرب و سایر امارات و نشانه های که هنوز محقق نشده است برپا می شود.[۱۵]

شاید برای کسانی که ادعا می کنند در کتابها و متون اهل سنت سخنی از مهدویت به میان نیامده و این مطالب را شیعیان از نزد خود شان ساخته همین مقدار کافی باشد.

پی نوشت:

[۱] . شخصی به نام ابو محمد از کنیا سؤالی درباره ظهور مهدی منتظر (عجل‌الله تعالی فرجه الشریف) از رابطه العالم الاسلامی که زیر نظر وهابیان عربستان اداره می‌شود پرسید. آنها ضمن پذیرفتن احادیث حضرت مهدی توسط پنج تن از علمای معروف حجاز رساله‌ای تهیه و برای او فرستاده‌اند پس از ذکر نام حضرت مهدی و محل ظهور او یعنی مکه را نوشته‌اند و توضیحات مضطر داده‌اند اقتباس از: الهامی، داود، آخرین امّید، ص ۲۲۷، انتشارات مجله مکتب اسلام، چ اول، ۷۲.

[۲] . محمد بن عبدالله أبو عبدالله الحاکم النیسابوری، المستدرک علی الصحیحین ج۴ ص۶۰۰ –  ۶۰۱ ، دار الکتب العلمیه – بیروت – ۱۴۱۱هـ – ۱۹۹۰م، الطبعه: الأولى، تحقیق: مصطفى عبد القادر عطا.

[۳] . : محمد بن حبان بن أحمد أبو حاتم التمیمی البستی صحیح ابن حبان ج۱۵ ص۲۳۶ ، مؤسسه الرساله – بیروت – ۱۴۱۴ – ۱۹۹۳، الطبعه: الثانیه، تحقیق: شعیب الأرنؤوط.

[۴]. علی بن أبی بکر الهیثمی أبو الحسن، موارد الظمآن ج۱ ص۴۶۳، دار الکتب العلمیه – بیروت، تحقیق: محمد عبد الرزاق حمزه.

[۵] . سلیمان بن الأشعث أبو داود السجستانی الأزدی، سنن ابی داود ج۴ ص۱۰۶ – ۱۰۷ ، دار الفکر ، تحقیق: محمد محیی الدین عبد الحمید.

[۶] . محمد بن یزید أبو عبدالله القزوینی، سنن ابن ماجه ج۲ ص ۱۳۶۶ – ۱۳۶۷، دار الفکر – بیروت ، تحقیق: محمد فؤاد عبد الباقی.

[۷] . محمد بن عیسى أبو عیسى الترمذی السلمی، سنن ترمذی، ج۴ ص۵۰۵ ، دار إحیاء التراث العربی – بیروت ، تحقیق: أحمد محمد شاکر وآخرون.

[۸] . عبد الله بن وهب بن مسلم القرشی أبو محمد المصری، الجامع فی الحدیث، ج۱۱ ص ۳۷۱ – ۳۷۳ دار ابن الجوزی – السعودیه – ۱۹۹۶م، الطبعه: الأولى، تحقیق: د . مصطفى حسن حسین أبو الخیر.

[۹] . فخر الدین محمد بن عمر التمیمی الرازی الشافعی، التفسیر الکبیر أو مفاتیح الغیب، ج۱۶ ص۳۳ ، دار الکتب العلمیه – بیروت – ۱۴۲۱هـ – ۲۰۰۰م، الطبعه: الأولى.

[۱۰] . عبد الرحمن بن الکمال جلال الدین السیوطی، الدرالمنثور ج۱ ص۲۶۴، دار الفکر – بیروت – ۱۹۹۳م.

[۱۱] . الدرالمنثور، ج۵.ص۳۷۰.

[۱۲] . رک: الدرالمنثور ج۷ ص ۴۸۳-۴۸۵.

[۱۳] . عبد الرحمن بن محمد بن إدریس الرازی، تفسیر ابن ابی حاتم، ج۱ ص۲۱۱ ، المکتبه العصریه – صیدا، تحقیق: أسعد محمد الطیب؛ : إسماعیل بن عمر بن کثیر الدمشقی أبو الفداء، تفسیر ابن کثیر (تفسیر القرآن العظیم)ج۱ ص۱۵۸ ، دار الفکر – بیروت – ۱۴۰۱.

[۱۴] . أبو عبد الله محمد بن أحمد الأنصاری القرطبی تفسیر قرطبی (الجامع لأحکام القرآن) ج۸ ص۱۲۱- ۱۲۲ ، دار الشعب – القاهره

[۱۵] . العلامه أبی الفضل شهاب الدین السید محمود الألوسی البغدادی، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، ج۷ ص ۱۱۱ و ج۱۳ص۱۷۱ ، دار إحیاء التراث العربی – بیروت.

نویسنده : حمیدالله رفیعی

دعاهای قرآنی

اشاره

دعا و نیایش در قرآن و سنت اسلامی نقش اساسی و بنیادین دارد. و قرآن در عین تشویق به دعا خود به بیان بهترین دعاها پرداخته یا با بیان دعاهای انبیاء، اولیاء، ملائک و … نحوه دعا کردن را به مؤمنان می آموزد. دعاهای قرآنی محتوای بسیار بلندی دارند. این دعاها در حوزه‌ها و موضوعاتی متعدد منعکس شده و از ویژگیهای خاصی برخوردار هستند.  در این مقاله به این ویژگیها پرداخته شده است.

 

دعا در فرهنگ قرآنی

خداوند در قرآن بندگانش را امر به دعا می کند و امتثال نکردن این فرمان را معادل رویگردانی کبر آمیز از عبادت دانسته موجب داخل شدن در آتش جهنم می داند :

«وَ قَالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِینَ»؛ مرا بخوانید تا اجابت کنم شما را و کسانی‌ که از پرستش و عبادت من کبر می‌ورزند بزودی‌ خوار در دوزخ درمی‌آیند.(سوره غافر، ۶۰)

در جهان‌نگری‌ قرآن، همه موجودات بنده و فرمانبردار خدا هستند و او را تسبیح و ستایش می‌کنند. (سوره مریم، ۳۹ و سوره انبیاء، ۹۱)

بدین‌ ترتیب دعا و نیایش، عبادت و پرستش و تسبیح و ستایش‌ پروردگار از ارکان عالم هستی‌اند. در این میان، انسان رابطه‌ ویژه و منحصر به‌ فردی با خدا دارد.

آیه‌ای در قرآن هست‌ که این ارتباط ویژه را به روشنی نشان می‌دهد: «وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَهَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ…»؛ هرگاه‌ بندگان من، از تو درباره من بپرسند، من نزدیکم و دعای‌ دعاکننده را به هنگامی‌ که مرا بخواند اجابت می‌کنم، پس‌ باید فرمان مرا گردن نهند و به من ایمان آورند باشد که راه‌ یابند. (سوره بقره، آیه ۱۸۶)

این تنها آیه‌ای است که خدا هفت بار به صورت متکلم وحده و بدون بکار بردن ضمیر جمع که‌ شیوه رایجی در زبان قرآن است، با انسان سخن می‌گوید.

دعاهای قرآنی بنابر ساختار کلی قرآن، در سوره یا بخش خاصی از قرآن گرد نیامده‌اند. حضور آنها در قرآن‌ به شکل گسترده و پاره پاره و در متن زندگی و تاریخ است‌؛ بسان روحی که در سراسر کلام وحی سریان دارد.

برخی ویژگیهای دعاهای قرآن

  1. از نظر ظرف وقوع، دعاهای قرآن با عالم قبل از دنیا، عالم برزخ، قیامت، بهشت و دوزخ ارتباط دارند. بنابراین‌ دعاهای قرآن از حیث وقوع دارای کیفیتی فرازمانی‌اند و به دوره خاصی محدود نمی‌شوند؛ گرچه بخش عمده‌ دعاها در بستر دنیا و از زبان پیامبران بیان می‌شود.
  2. از این ادعیه بخوبی معلوم می‌شود که از دیدگاه قرآن‌ دعا در همه ادیان حضور دارد و شمول و گستردگی آن‌ بقدری است که می‌توان آن‌ را از ابعاد وجود آدمی شمرد.

در قرآن پیامبرانی چون حضرت ابراهیم، حضرت موسی، حضرت نوح، حضرت زکریا، حضرت سلیمان، حضرت یوسف، حضرت عیسی، حضرت لوط، حضرت صالح و حضرت شعیب دعا می‌خوانند یا خداوند دعاهایی به ایشان آموزش می‌دهد.

اصحاب کهف، همسر فرعون، مؤمنان، خردمندان و سایر مردمان را هم می‌بینیم که به درگاه پروردگار دعا می‌کنند. این حس وجودی دعا، حالت و مقام پیامبران الهی است که‌ حتی در شکوه و جلال نیز دارای همین درک عمیق‌اند و همه‌ چیز را از خدا و به سوی خدا می‌دانند.

  1. بیشترین درخواست‌ها در دعاها، درخواست آمرزش و بخشش گناهان و طلب رحمت الهی است.
  2. بر دعاهای قرآن اصل توحید که مهمترین رکن اسلام‌ است، حاکم است. همه موجودات حتی شیطان و یا گناهکارانی که با عذاب دوزخ روبرو می‌شوند سر رشته همه‌ امور را در دست خدا می‌بینند و از او درخواست و تمنا می‌کنند.
  3. در قرآن فرشتگان و حاملان عرش الهی نیز دعا می‌کنند: “پروردگارا، رحمت و دانش تو بر هر چیز احاطه‌ دارد، کسانی‌ را که توبه کرده و راه تو را دنبال کرده‌اند ببخش و آنها را از عذاب آتش نگاهدار. پروردگارا، آنان‌ را در باغهای جاوید که وعده‌شان داده‌ای با هر که از پدران‌ و همسران و فرزندانشان که به صلاح آمده‌اند، داخل کن‌ زیرا تو ارجمند و حکیمی و آنان‌ را از بدی ها نگاهدار و هر که را در آن روز از بدی ها حفظ کنی رحمتش کرده‌ای و این‌ همان کامیابی بزرگ است‌.” (سوره غافر،۹-۷)

موضوعات دعاهای قرآنی

به یک اعتبار دعاهای قرآن را می‌توان به دو بخش‌ تقسیم کرد: ادعیه‌ای که خود کلام وحی آموزش‌ می‌دهد و ادعیه‌ای که بر زبان آفریدگان بیان می‌شود.

برخی موضوعات دعاهای قرآنی عبارتند از:

  1. استعاذه به خدا
  2. طلب ملحق شدن به نیکو کاران
  3. طلب پیروزی بر کافران
  1. طلب پیشوایی متقین
  2. تسبیح الهی
  3. تقاضای داوری و یاری از خداوند
  4. توبه و طلب آمرزش
  5. دعا برای پدر و مادر
  6. دعا برای همسر
  7. دعا برای فرزندان و نوادگان
  8. طلب روزی
  9. طلب نعمت الهی
  10. شِکوه از گرفتاری

    ۱۴٫ قبولی اعمال

    ۱۵٫ طلب مسلمانی واقعی

    ۱۶٫ نجات از دست ستمگران

    ۱۷٫ نبودن باستمگران

    ۱۸٫ نفرین بر بدکاران

     ۱۹٫ نجات از جهنّم

   و …

فهرست دعاهای قرآّنی

فاتحه (۱) آیه ۶-۷

دعا کننده: مومنان

اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ * صِرَاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَلَا الضَّالِّینَ؛ ما را به راه راست هدایت کن.. راه کسانی که آنان را مشمول نعمت خود ساختی ؛ نه کسانی که بر آنان غضب کرده‌ای ؛ و نه گمراهان .

بقره(۲) آیه ۱۲۹

رَبَّنَا وَابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِکَ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَهَ وَیُزَکِّیهِمْ ۚ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ؛ پروردگارا! در میان آنها پیامبری از خودشان برانگیز، تا آیات تو را بر آنان بخواند، و آنها را کتاب و حکمت بیاموزد، و پاکیزه کند؛ زیرا تو توانا و حکیمی (و بر این کار، قادری)!»

بقره (۲) آیه ۱۲۶

دعا کننده: حضرت ابراهیم (علیه‌السلام):

وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ ۖ قَالَ وَمَنْ کَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِیلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَىٰ عَذَابِ النَّارِ ۖ وَبِئْسَ الْمَصِیرُ؛ و (به یاد آورید) هنگامی را که ابراهیم عرض کرد: «پروردگارا! این سرزمین را شهر امنی قرار ده! و اهل آن را -آنها که به خدا و روز بازپسین، ایمان آورده‌اند- از ثمرات (گوناگون)، روزی ده!» گفت: «(ما دعای تو را اجابت کردیم؛ و مؤمنان را از انواع برکات، بهره‌مند ساختیم؛) اما به آنها که کافر شدند، بهره کمی خواهیم داد؛ سپس آنها را به عذاب آتش می‌کشانیم؛ و چه بد سرانجامی دارند»

بقره(۲) آیه ۱۲۷

دعا کننده: حضرت ابراهیم (علیه‌السلام):

وَإِذْ یَرْفَعُ إِبْرَاهِیمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَإِسْمَاعِیلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا ۖ إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ؛ و (نیز به یاد آورید) هنگامی را که ابراهیم و اسماعیل، پایه‌های خانه (کعبه) را بالا می‌بردند، (و می‌گفتند:) «پروردگارا! از ما بپذیر، که تو شنوا و دانایی!

بقره(۲) آیه ۱۲۸

دعا کننده: حضرت ابراهیم (علیه‌السلام):

رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَیْنِ لَکَ وَمِنْ ذُرِّیَّتِنَا أُمَّهً مُسْلِمَهً لَکَ وَأَرِنَا مَنَاسِکَنَا وَتُبْ عَلَیْنَا ۖ إِنَّکَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ؛ پروردگارا! ما را تسلیم فرمان خود قرار ده! و از دودمان ما، امتی که تسلیم فرمانت باشند، به وجود آور! و طرز عبادتمان را به ما نشان ده و توبه ما را بپذیر، که تو توبه‌پذیر و مهربانی!

بقره(۲) آیه ۲۰۰

دعا کننده: غیر مومنان:

فَإِذَا قَضَیْتُمْ مَنَاسِکَکُمْ فَاذْکُرُوا اللَّهَ کَذِکْرِکُمْ آبَاءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْرًا ۗ فَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِی الدُّنْیَا وَمَا لَهُ فِی الْآخِرَهِ مِنْ خَلَاقٍ؛ و هنگامی که مناسکِ (حج) ِ خود را انجام دادید، خدا را یاد کنید، همانند یادآوری از پدرانتان (آن‌گونه که رسم آن زمان بود) بلکه از آن هم بیشتر! (در این مراسم، مردم دو گروهند:) بعضی از مردم می‌گویند: «خداوندا! به ما در دنیا عطا کن!» ولی در آخرت، بهره‌ای ندارند.

سوره بقره(۲) آیه ۲۰۱

دعا کننده: مومنان:

وَمِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِی الدُّنْیَا حَسَنَهً وَفِی الْآخِرَهِ حَسَنَهً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ؛ و بعضی می‌گویند: «پروردگارا! به ما در دنیا نیکی عطا کن! و در آخرت نیز نیکی مرحمت فرما! و ما را از عذابِ آتش نگاه دار!»

بقره(۲) آیه ۲۵۰

دعا کننده: سپاه طالوت:

وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَیْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ؛ و هنگامی که در برابر جالوت و سپاهیان او قرارگرفتند گفتند: «پروردگارا! پیمانه شکیبایی و استقامت را بر ما بریز! و قدمهای ما را ثابت بدار! و ما را بر جمعیّت کافران، پیروز بگردان!

بقره(۲) آیه ۲۶۰

دعا کننده: حضرت ابراهیم (علیه‌السلام):

وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِیمُ رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِی الْمَوْتَىٰ ۖ قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ ۖ قَالَ بَلَىٰ وَلَٰکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبِ ۖ قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَهً مِنَ الطَّیْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَیْکَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَىٰ کُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ یَأْتِینَکَ سَعْیًا ۚ وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ؛ و (به خاطر بیاور) هنگامی را که ابراهیم گفت: «خدایا! به من نشان بده چگونه مردگان را زنده می‌کنی؟» فرمود: «مگر ایمان نیاورده‌ای؟!» عرض کرد: «آری، ولی می‌خواهم قلبم آرامش یابد.» فرمود: «در این صورت، چهار نوع از مرغان را انتخاب کن! و آنها را (پس از ذبح کردن،) قطعه قطعه کن (و در هم بیامیز)! سپس بر هر کوهی، قسمتی از آن را قرار بده، بعد آنها را بخوان، به سرعت به سوی تو می‌آیند! و بدان خداوند قادر و حکیم است؛ (هم از ذرات بدن مردگان آگاه است، و هم توانایی بر جمع آنها دارد)».

سوره بقره(۲) آیه ۲۸۶

دعا کننده: مومنان:

لَا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا ۚ لَهَا مَا کَسَبَتْ وَعَلَیْهَا مَا اکْتَسَبَتْ ۗ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِینَا أَوْ أَخْطَأْنَا ۚ رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَیْنَا إِصْرًا کَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِینَ مِنْ قَبْلِنَا ۚ رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَهَ لَنَا بِهِ ۖ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا ۚ أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ؛

پروردگارا! اگر ما فراموش یا خطا کردیم، ما را مؤاخذه مکن! پروردگارا! تکلیف سنگینی بر ما قرار مده، آن چنان که (به خاطر گناه و طغیان،) بر کسانی که پیش از ما بودند، قرار دادی! پروردگارا! آنچه طاقت تحمل آن را نداریم، بر ما مقرّر مدار! و آثار گناه را از ما بشوی! ما را ببخش و در رحمت خود قرار ده! تو مولا و سرپرست مایی، پس ما را بر جمعیّت کافران، پیروز گردان!

سوره آل عمران(۳) آیه ۱۴۷

دعا کننده: ملازمان پیامبران:

وَمَا کَانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِی أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ؛ سخنشان تنها این بود که: «پروردگارا! گناهان ما را ببخش! و از تندرویهای ما در کارها، چشم‌پوشی کن! قدمهای ما را استوار بدار! و ما را بر جمعیّت کافران، پیروز گردان!

سوره آل عمران(۳) آیه ۱۶

دعا کننده: عباد الله:

الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا إِنَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ؛ همان کسانی که می‌گویند: «پروردگارا! ما ایمان آورده‌ایم؛ پس گناهان ما را بیامرز، و ما را از عذابِ آتش، نگاهدار!»

سوره آل عمران(۳) آیه ۱۹۱

دعا کننده: مومنان:

الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىٰ جُنُوبِهِمْ وَیَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَکَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ؛ همانها که خدا را در حال ایستاده و نشسته، و آنگاه که بر پهلو خوابیده‌اند، یاد می‌کنند؛ و در اسرار آفرینش آسمانها و زمین می‌اندیشند؛ (و می‌گویند:) بار الها! اینها را بیهوده نیافریده‌ای! منزهی تو! ما را از عذاب آتش، نگاه دار!

سوره آل عمران(۳) آیه ۱۹۳

دعا کننده: مومنان:

رَّبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِیًا یُنَادِی لِلإِیمَانِ أَنْ آمِنُواْ بِرَبِّکُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَکَفِّرْ عَنَّا سَیِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الأبْرَارِ؛ پروردگارا! ما صدای منادی (تو) را شنیدیم که به ایمان دعوت می‌کرد که: «به پروردگار خود، ایمان بیاورید!» و ما ایمان آوردیم؛ پروردگارا! گناهان ما را ببخش! و بدیهای ما را بپوشان! و ما را با نیکان (و در مسیر آنها) بمیران!

سوره آل عمران(۳) آیه ۱۹۴

دعا کننده: مومنان:

رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدتَّنَا عَلَى رُسُلِکَ وَلاَ تُخْزِنَا یَوْمَ الْقِیَامَهِ إِنَّکَ لاَ تُخْلِفُ الْمِیعَادَ؛ پروردگارا! آنچه را به وسیله پیامبرانت به ما وعده فرمودی، به ما عطا کن! و ما را در روز رستاخیز، رسوا مگردان! زیرا تو هیچ‌گاه از وعده خود، تخلف نمی‌کنی.

ال عمران(۳) آیه ۳۵

دعا کننده: همسر عمران:

إِذْ قَالَتِ امْرَأَتُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مَا فِی بَطْنِی مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّی ۖ إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ: (به یاد آورید) هنگامی را که همسرِ «عمران» گفت: «خداوندا! آنچه را در رحم دارم، برای تو نذر کردم، که «محرَّر» (و آزاد، برای خدمت خانه تو) باشد. از من بپذیر، که تو شنوا و دانایی!

سوره آل عمران(۳) آیه ۳۸

دعا کننده: حضرت زکریا (علیه‌السلام):

هُنَالِکَ دَعَا زَکَرِیَّا رَبَّهُ ۖ قَالَ رَبِّ هَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ ذُرِّیَّهً طَیِّبَهً ۖ إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعَاءِ؛ در آنجا بود که زکریا، (با مشاهده آن همه شایستگی در مریم،) پروردگار خویش را خواند و عرض کرد: «خداوندا! از طرف خود، فرزند پاکیزه‌ای (نیز) به من عطا فرما، که تو دعا را می‌شنوی!»

آل عمران(۳) آیه ۴۱

دعا کننده: حضرت زکریا (علیه‌السلام):

قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِی آیَهً ۖ قَالَ آیَتُکَ أَلَّا تُکَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَهَ أَیَّامٍ إِلَّا رَمْزًا ۗ وَاذْکُرْ رَبَّکَ کَثِیرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِیِّ وَالْإِبْکَارِ؛ (زکریا) عرض کرد: «پروردگارا! نشانه‌ای برای من قرار ده!» گفت: «نشانه تو آن است که سه روز، جز به اشاره و رمز، با مردم سخن نخواهی گفت. (و زبان تو، بدون هیچ علّت ظاهری، برای گفتگو با مردم از کار می‌افتد.) پروردگار خود را (به شکرانه این نعمت بزرگ،) بسیار یاد کن! و به هنگام صبح و شام، او را تسبیح بگو!

سوره آل عمران(۳) آیه ۵۳

دعا کننده: حواریون حضرت عیسی (علیه‌السلام):

رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنزَلَتْ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاکْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِینَ؛ پروردگارا! به آنچه نازل کرده‌ای، ایمان آوردیم و از فرستاده (تو) پیروی نمودیم؛ ما را در زمره گواهان بنویس!»

سوره آل عمران(۳) آیه ۸

دعا کننده: راسخانِ در علم:

رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَهً ۚ إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ؛ (راسخانِ در علم، می‌گویند:) «پروردگارا! دلهایمان را، بعد از آنکه ما را هدایت کردی، (از راه حق) منحرف مگردان! و از سوی خود، رحمتی بر ما ببخش، زیرا تو بخشنده‌ای!

نساء(۴) آیه ۷۵

دعا کننده: ستم دیدگان:

وَمَا لَکُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَٰذِهِ الْقَرْیَهِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْکَ نَصِیرًا؛ چرا در راه خدا، و (در راه) مردان و زنان و کودکانی که (به دست ستمگران) تضعیف شده‌اند، پیکار نمی‌کنید؟! همان افراد (ستمدیده‌ای) که می‌گویند: «پروردگارا! ما را از این شهر (مکه)، که اهلش ستمگرند، بیرون ببر! و از طرف خود، برای ما سرپرستی قرار ده! و از جانب خود، یار و یاوری برای ما تعیین فرما!

مائده(۵) آیه ۱۱۴

دعا کننده: حضرت عیسی مسیح (علیه‌السلام):

قَالَ عِیسَى ابْنُ مَرْیَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنْزِلْ عَلَیْنَا مَائِدَهً مِنَ السَّمَاءِ تَکُونُ لَنَا عِیدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا وَآیَهً مِنْکَ ۖ وَارْزُقْنَا وَأَنْتَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ؛ عیسی بن مریم عرض کرد: «خداوندا! پروردگارا! از آسمان مائده‌ای بر ما بفرست! تا برای اول و آخر ما، عیدی باشد، و نشانه‌ای از تو؛ و به ما روزی ده! تو بهترین روزی دهندگانی!»

مائده(۵) آیه ۲۵

دعا کننده: حضرت موسی (علیه‌السلام):

قَالَ رَبِّ إِنِّی لَا أَمْلِکُ إِلَّا نَفْسِی وَأَخِی ۖ فَافْرُقْ بَیْنَنَا وَبَیْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِینَ؛ (موسی) گفت: «پروردگارا! من تنها اختیار خودم و برادرم را دارم، میان ما و این جمعیّت گنهکار، جدایی بیفکن!»

سوره اعراف(۷) آیه ۱۲۶

دعا کننده: ساحران فرعون:

وَمَا تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآیَاتِ رَبِّنَا لَمَّا جَاءَتْنَا ۚ رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَیْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِینَ؛ انتقام تو از ما، تنها بخاطر این است که ما به آیات پروردگار خویش -هنگامی که به سراغ ما آمد- ایمان آوردیم. بار الها! صبر و استقامت بر ما فرو ریز! (و آخرین درجه شکیبائی را به ما مرحمت فرما!) و ما را مسلمان بمیران!»

سوره اعراف(۷) آیه ۱۵۱

دعا کننده: حضرت موسی (علیه‌السلام):

قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِی وَلِأَخِی وَأَدْخِلْنَا فِی رَحْمَتِکَ ۖ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ؛ (موسی) گفت: «پروردگارا! من و برادرم را بیامرز، و ما را در رحمت خود داخل فرما، و تو مهربانترین مهربانانی!»

اعراف(۷) آیه ۱۵۵

دعا کننده: حضرت موسی (علیه‌السلام):

وَاخْتَارَ مُوسَىٰ قَوْمَهُ سَبْعِینَ رَجُلًا لِمِیقَاتِنَا ۖ فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَهُ قَالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَکْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِیَّایَ ۖ أَتُهْلِکُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا ۖ إِنْ هِیَ إِلَّا فِتْنَتُکَ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِی مَنْ تَشَاءُ ۖ أَنْتَ وَلِیُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا ۖ وَأَنْتَ خَیْرُ الْغَافِرِینَ؛ موسی از قوم خود، هفتاد تن از مردان را برای میعادگاه ما برگزید؛ و هنگامی که زمین‌لرزه آنها را فرا گرفت (و هلاک شدند)، گفت: «پروردگارا! اگر می‌خواستی، می توانستی آنها و مرا پیش از این نیز هلاک کنی! آیا ما را به آنچه سفیهانمان انجام داده‌اند، (مجازات و) هلاک می‌کنی؟! این، جز آزمایش تو، چیز دیگر نیست؛ که هر کس را بخواهی (و مستحق بدانی)، به وسیله آن گمراه می‌سازی؛ و هر کس را بخواهی (و شایسته ببینی)، هدایت می‌کنی! تو ولیّ مایی، و ما را بیامرز، بر ما رحم کن، و تو بهترین آمرزندگانی!

اعراف(۷) آیه ۱۵۶

دعا کننده: حضرت موسی (علیه‌السلام):

وَاکْتُبْ لَنَا فِی هَٰذِهِ الدُّنْیَا حَسَنَهً وَفِی الْآخِرَهِ إِنَّا هُدْنَا إِلَیْکَ ۚ قَالَ عَذَابِی أُصِیبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ ۖ وَرَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ ۚ فَسَأَکْتُبُهَا لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاهَ وَالَّذِینَ هُمْ بِآیَاتِنَا یُؤْمِنُونَ؛ و برای ما، در این دنیا و سرای دیگر، نیکی مقرّر فرما؛ چه اینکه ما به سوی تو بازگشت کرده‌ایم! «(خداوند در برابر این تقاضا، به موسی) گفت:» مجازاتم را به هر کس بخواهم می‌رسانم؛ و رحمتم همه چیز را فراگرفته؛ و آن را برای آنها که تقوا پیشه کنند، و زکات را بپردازند، و آنها که به آیات ما ایمان می‌آورند، مقرّر خواهم داشت!

اعراف(۷) آیه ۱۸۹

دعا کننده: آدم و حوا:

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَهٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِیَسْکُنَ إِلَیْهَا ۖ فَلَمَّا تَغَشَّاهَا حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِیفًا فَمَرَّتْ بِهِ ۖ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَیْتَنَا صَالِحًا لَنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرِینَ؛ او خدایی است که (همه) شما را از یک فرد آفرید؛ و همسرش را نیز از جنس او قرار داد، تا در کنار او بیاساید. سپس هنگامی که با او آمیزش کرد، حملی سبک برداشت، که با وجود آن، به کارهای خود ادامه می‌داد؛ و چون سنگین شد، هر دو از خداوند و پروردگار خود خواستند «اگر فرزند صالحی به ما دهی، از شاکران خواهیم بود!»

سوره اعراف(۷) آیه ۲۳

دعا کننده: آدم وحوا:

رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِینَ؛ گفتند: «پروردگارا! ما به خویشتن ستم کردیم! و اگر ما را نبخشی و بر ما رحم نکنی، از زیانکاران خواهیم بود!»

اعراف(۷) آیه ۴۷

دعا کننده: اصحاب اعراف:

وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِقَالُوا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِین؛ و هنگامی که چشمشان به دوزخیان می‌افتد می‌گویند: «پروردگارا! ما را با گروه ستمگران قرار مده!»

اعراف(۷) آیه ۸۹

دعا کننده: قوم حضرت شعیب (علیه‌السلام):

قَدِ افْتَرَیْنَا عَلَى اللَّهِ کَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِی مِلَّتِکُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْهَا ۚ وَمَا یَکُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِیهَا إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا ۚ وَسِعَ رَبُّنَا کُلَّ شَیْءٍ عِلْمًا ۚ عَلَى اللَّهِ تَوَکَّلْنَا ۚ رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنَا وَبَیْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَیْرُ الْفَاتِحِینَ؛ اگر ما به آیین شما بازگردیم، بعد از آنکه خدا ما را از آن نجات بخشیده، به خدا دروغ بسته‌ایم؛ و شایسته نیست که ما به آن بازگردیم مگر اینکه خدایی که پروردگار ماست بخواهد؛ علم پروردگار ما، به همه چیز احاطه دارد. تنها بر خدا توکل کرده‌ایم. پروردگارا! میان ما و قوم ما بحق داوری کن، که تو بهترین داورانی!»

یونس(۱۰) آیه ۲۲

دعا کننده: انسان های ضعیف الایمان:

هُوَ الَّذِی یُسَیِّرُکُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ ۖ حَتَّىٰ إِذَا کُنْتُمْ فِی الْفُلْکِ وَجَرَیْنَ بِهِمْ بِرِیحٍ طَیِّبَهٍ وَفَرِحُوا بِهَا جَاءَتْهَا رِیحٌ عَاصِفٌ وَجَاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ کُلِّ مَکَانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِیطَ بِهِمْ ۙ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ لَئِنْ أَنْجَیْتَنَا مِنْ هَٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرِینَ؛او کسی است که شما را در خشکی و دریا سیر می‌دهد؛ زمانی که در کشتی قرارمی‌گیرید، و بادهای موافق آنان را (به سوی مقصد) حرکت می دهد و خوشحال می‌شوند، ناگهان طوفان شدیدی می‌وزد؛ و امواج از هر سو به سراغ آنها می‌آید؛ و گمان می‌کنند هلاک خواهند شد؛ در آن هنگام، خدا را از روی اخلاص می‌خوانند که: «اگر ما را از این گرفتاری نجات دهی، حتماً از سپاسگزاران خواهیم بود!»

یونس(۱۰) آیه ۸۵

دعا کننده: ساحران فرعون:

فَقَالُوا عَلَى اللَّهِ تَوَکَّلْنَا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَهً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ؛ گفتند: «تنها بر خدا توکل داریم؛ پروردگارا! ما را مورد شکنجه گروه ستمگر قرار مده!

یونس(۱۰) آیه ۸۶

دعا کننده: ساحران فرعون:

وَنَجِّنَا بِرَحْمَتِکَ مِنَ الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ؛ و ما را با رحمتت از (دست) قوم کافر رهایی بخش!

یونس(۱۰) آیه ۸۸

دعا کننده: حضرت موسی (علیه‌السلام):

وَقَالَ مُوسَىٰ رَبَّنَا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِینَهً وَأَمْوَالًا فِی الْحَیَاهِ الدُّنْیَا رَبَّنَا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ ۖ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَىٰ أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ فَلَا یُؤْمِنُوا حَتَّىٰ یَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِیمَ؛ موسی گفت: «پروردگارا! تو فرعون و اطرافیانش را زینت و اموالی (سرشار) در زندگی دنیا داده‌ای، پروردگارا! در نتیجه (بندگانت را) از راه تو گمراه می‌سازند! پروردگارا! اموالشان را نابود کن! و (بجرم گناهانشان،) دلهایشان را سخت و سنگین ساز، به گونه‌ای که ایمان نیاورند تا عذاب دردناک را ببینند!»

یوسف(۱۲) آیه ۱۰۱

دعا کننده: حضرت یوسف (علیه‌السلام):

رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ وَعَلَّمْتَنِی مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحَادِیثِ ۚ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَهِ ۖ تَوَفَّنِی مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِی بِالصَّالِحِینَ؛ پروردگارا! بخشی (عظیم) از حکومت به من بخشیدی، و مرا از علم تعبیر خوابها آگاه ساختی! ای آفریننده آسمانها و زمین! تو ولیّ و سرپرست من در دنیا و آخرت هستی، مرا مسلمان بمیران؛ و به صالحان ملحق فرما!»

ابراهیم(۱۴) آیه ۳۵

دعا کننده: حضرت ابراهیم (علیه‌السلام):

رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِی وَبَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ؛ (به یاد آورید) زمانی را که ابراهیم گفت: «پروردگارا! این شهر [= مکّه‌] را شهر امنی قرار ده! و من و فرزندانم را از پرستش بتها دور نگاه دار!

ابراهیم(۱۴) آیه ۳۷

دعا کننده: حضرت ابراهیم (علیه‌السلام):

رَبَّنَا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوَادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّم رَبَّنَا لِیُقِیمُوا الصَّلَاه فَاجْعَلْ أَفْئِدَهً مِنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ؛ پروردگارا! من بعضی از فرزندانم را در سرزمین بی‌آب و علفی، در کنار خانه‌ای که حرم توست، ساکن ساختم تا نماز را برپا دارند؛ تو دلهای گروهی از مردم را متوجّه آنها ساز؛ و از ثمرات به آنها روزی ده؛ شاید آنان شکر تو را بجای آورند!

سوره ابراهیم(۱۴) آیه ۴۰

دعا کننده: حضرت ابراهیم (علیه‌السلام)

رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاَهِ وَمِن ذُرِّیَّتِی رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاء؛ پروردگارا: مرا برپا کننده نماز قرار ده، و از فرزندانم (نیز چنین فرما)، پروردگارا: دعای مرا بپذیر!

سوره ابراهیم(۱۴) آیه ۴۱

دعا کننده: حضرت ابراهیم (علیه‌السلام)

رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَلِوَالِدَیَّ وَلِلْمُؤْمِنِینَ یَقُومُ الْحِسَابُ؛ پروردگارا! من و پدر و مادرم و همه مؤمنان را، در آن روز که حساب برپا می‌شود، بیامرز!

ابراهیم(۱۴) آیه ۴۴

دعا کننده: ستمگران:

وَأَنْذِرِ النَّاسَ یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذَابُ فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَىٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ ۗ أَوَلَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَکُمْ مِنْ زَوَالٍ؛ و مردم را از روزی که عذاب الهی به سراغشان می‌آید، بترسان! آن روز که ظالمان می‌گویند: «پروردگارا! مدّت کوتاهی ما را مهلت ده، تا دعوت تو را بپذیریم و از پیامبران پیروی کنیم!» (امّا پاسخ می‌شنوند که:) مگر قبلاً سوگند یاد نکرده بودید که زوال و فنایی برای شما نیست؟!

اسراء(۱۷) آیه ۲۴

دعا کننده: انسان مومن:

وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَهِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا کَمَا رَبَّیَانِی صَغِیرًا؛ و بالهای تواضع خویش را از محبّت و لطف، در برابر آنان فرود آر! و بگو: «پروردگارا! همان‌گونه که آنها مرا در کوچکی تربیت کردند، مشمول رحمتشان قرار ده!»

سوره اسراء(۱۷) آیه ۸۰

دعا کننده: پیامبر اکرم (صلی‌الله علیه و آله):

وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِی مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطَانًا نَصِیرًا؛ و بگو: «پروردگارا! مرا (در هر کار،) با صداقت وارد کن، و با صداقت خارج ساز! و از سوی خود، حجتی یاری کننده برایم قرار ده!»

سوره کهف(۱۸) آیه ۱۰

دعا کننده: اصحاب کهف:

إِذْ أَوَى الْفِتْیَهُ إِلَى الْکَهْفِ فَقَالُوا رَبَّنَا آتِنَا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَهً وَهَیِّئْ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا رَشَدًا؛ زمانی را به خاطر بیاور که آن جوانان به غار پناه بردند، و گفتند: «پروردگارا! ما را از سوی خودت رحمتی عطا کن، و راه نجاتی برای ما فراهم ساز!»

مریم(۱۹) آیه ۱۰

دعا کننده: حضرت زکریا (علیه‌السلام):

قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِی آیَهً ۚ قَالَ آیَتُکَ أَلَّا تُکَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَیَالٍ سَوِیًّا؛ عرض کرد: «پروردگارا! نشانه‌ای برای من قرار ده!» فرمود: «نشانه تو این است که سه شبانه روز قدرت تکلّم (با مردم) نخواهی داشت؛ در حالی که زبانت سالم است!»

سوره مریم(۱۹) آیه ۵و۶

دعا کننده: حضرت زکریا (علیه‌السلام):

وَإِنِّی خِفْتُ الْمَوَالِیَ مِنْ وَرَائِی وَکَانَتِ امْرَأَتِی عَاقِرًا فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا * یَرِثُنِی وَیَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ ۖ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِیًّا؛ و من از بستگانم بعد از خودم بیمناکم (که حق پاسداری از آیین تو را نگاه ندارند)! و (از طرفی) همسرم نازا و عقیم است؛ تو از نزد خود جانشینی به من ببخش… که وارث من و دودمان یعقوب باشد؛ و او را مورد رضایتت قرار ده!»

طه(۲۰) آیه ۱۱۴

دعا کننده: پیامبر اکرم (صلی‌الله علیه و آله):

فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ ۗ وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضَىٰ إِلَیْکَ وَحْیُهُ ۖ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِی عِلْما؛ پس بلندمرتبه است خداوندی که سلطان حقّ است! پس نسبت به (تلاوت) قرآن عجله مکن، پیش از آنکه وحی آن بر تو تمام شود؛ و بگو: «پروردگارا! علم مرا افزون کن!»

سوره طه(۲۰) آیه ۲۵-۲۸

دعا کننده: حضرت موسی (علیه‌السلام):

رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی * وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی * وَاحْلُلْ عُقْدَهً مِّن لِّسَانِی * یَفْقَهُوا قَوْلِی؛ (موسی) گفت: «پروردگارا! سینه‌ام را گشاده کن؛ و کارم را برایم آسان گردان! و گره از زبانم بگشای؛ تا سخنان مرا بفهمند!

طه(۲۰) آیه ۲۹-۳۲

دعا کننده: حضرت موسی (علیه‌السلام):

وَاجْعَلْ لِی وَزِیرًا مِنْ أَهْلِی * هَارُونَ أَخِی * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِی * وَأَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی؛ و وزیری از خاندانم برای من قرار ده.. برادرم هارون را! با او پشتم را محکم کن ؛ و او را در کارم شریک ساز؛

انبیاء(۲۱) آیه ۱۱۲

دعا کننده: پیامبر اکرم (صلی‌الله علیه و آله):

قَالَ رَبِّ احْکُمْ بِالْحَقِّ ۗ وَرَبُّنَا الرَّحْمَٰنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَىٰ مَا تَصِفُونَ؛ (و پیامبر) گفت: «پروردگارا! بحق داوری فرما (و این طغیانگران را کیفر ده)! و پروردگار ما (خداوند) رحمان است که در برابر نسبتهای ناروای شما، از او استمداد می‌طلبم!»

سوره انبیاء(۲۱) آیه ۸۳

دعا کننده: حضرت ایوب (علیه‌السلام):

وَأَیُّوبَ إِذْ نَادَىٰ رَبَّهُ أَنِّی مَسَّنِیَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ؛ و ایّوب را (به یاد آور) هنگامی که پروردگارش را خواند (و عرضه داشت): «بدحالی و مشکلات به من روی آورده؛ و تو مهربانترین مهربانانی!»

سوره انبیاء(۲۱) آیه ۸۹

دعا کننده: حضرت زکریا (علیه‌السلام)

وَزَکَرِیَّا إِذْ نَادَىٰ رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِی فَرْدًا وَأَنْتَ خَیْرُ الْوَارِثِینَ؛ و زکریا را (به یاد آور) در آن هنگام که پروردگارش را خواند (و عرض کرد): «پروردگار من! مرا تنها مگذار (و فرزند برومندی به من عطا کن)؛ و تو بهترین وارثانی!»

مومنون(۲۳) آیه ۱۰۷

دعا کننده: خطاکاران:

رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ؛ پروردگارا! ما را از این (دوزخ) بیرون آر، اگر بار دیگر تکرار کردیم قطعاً ستمگریم (و مستحق عذاب)!»

مومنون(۲۳) آیه ۱۰۹

دعا کننده: عباد الله:

إِنَّهُ کَانَ فَرِیقٌ مِنْ عِبَادِی یَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَیْرُ الرَّاحِمِینَ؛ (فراموش کرده‌اید) گروهی از بندگانم می‌گفتند: پروردگارا! ما ایمان آوردیم؛ ما را ببخش و بر ما رحم کن؛ و تو بهترین رحم کنندگانی!

سوره مومنون(۲۳) آیه ۱۱۸

دعا کننده: پیامبر اکرم (صلی‌الله علیه و آله):

وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَیْرُ الرَّاحِمِینَ؛ و بگو: «پروردگارا! مرا ببخش و رحمت کن؛ و تو بهترین رحم کنندگانی!

مومنون(۲۳) آیه ۲۶

دعا کننده: حضرت نوح (علیه‌السلام):

قَالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمَا کَذَّبُونِ؛ (نوح) گفت: «پروردگارا! مرا در برابر تکذیبهای آنان یاری کن!»

مومنون(۲۳) آیه ۲۹

دعا کننده: حضرت نوح (علیه‌السلام):

وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلًا مُبَارَکا وَأَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ؛ و بگو: «پروردگارا! ما را در منزلگاهی پربرکت فرود آر، و تو بهترین فرودآورندگانی!»

مومنون(۲۳) آیه ۹۴

دعا کننده: پیامبر اکرم (صلی‌الله علیه و آله):

رَبِّ فَلَا تَجْعَلْنِی فِی الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ؛ پروردگار من! مرا (در این عذابها) با گروه ستمگران قرار مده!»

مومنون(۲۳) آیه ۹۷

دعا کننده: پیامبر اکرم (صلی‌الله علیه و آله):

وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّیَاطِینِ؛ و بگو: «پروردگارا! از وسوسه‌های شیاطین به تو پناه می‌برم!

مومنون(۲۳) آیه ۹۸

دعا کننده: پیامبر اکرم (صلی‌الله علیه و آله)

وَأَعُوذُ بِکَ رَبِّ أَنْ یَحْضُرُونِ؛ و از اینکه آنان نزد من حاضر شوند (نیز) -ای پروردگار من- به تو پناه می‌برم!»

مومنون(۲۳) آیه ۹۹

دعا کننده: خطاکاران:

حَتَّىٰ إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ؛ (آنها همچنان به راه غلط خود ادامه می‌دهند) تا زمانی که مرگ یکی از آنان فرارسد، می‌گوید: «پروردگار من! مرا بازگردانید

سوره فرقان(۲۵) آیه ۶۵

دعا کننده: عباد الرحمن:

وَالَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ ۖ إِنَّ عَذَابَهَا کَانَ غَرَامًا؛ و کسانی که می‌گویند: «پروردگارا! عذاب جهنم را از ما برطرف گردان، که عذابش سخت و پر دوام است!

سوره فرقان(۲۵) آیه ۷۴

دعا کننده: عباد الرحمن:

وَالَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّیَّاتِنَا قُرَّهَ أَعْیُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِینَ إِمَامًا؛ و کسانی که می‌گویند: «پروردگارا! از همسران و فرزندانمان مایه روشنی چشم ما قرارده، و ما را برای پرهیزگاران پیشوا گردان!»

شعراء(۲۶) آیه ۱۱۸

دعا کننده: حضرت نوح(علیه‌السلام):

فَافْتَحْ بَیْنِی وَبَیْنَهُمْ فَتْحًا وَنَجِّنِی وَمَنْ مَعِیَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ؛ اکنون میان من و آنها جدایی بیفکن؛ و مرا و مؤمنانی را که با من هستند رهایی بخش!»

سوره شعراء(۲۶) آیه ۸۳-۸۹

دعا کننده: حضرت ابراهیم (علیه‌السلام):

رَبِّ هَبْ لِی حُکْمًا وَأَلْحِقْنِی بِالصَّالِحِینَ وَاجْعَل لِّی لِسَانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ وَاجْعَلْنِی مِن وَرَثَهِ جَنَّهِ النَّعِیمِ وَاغْفِرْ لِأَبِی إِنَّهُ کَانَ مِنَ الضَّالِّینَ وَلَا تُخْزِنِی یَوْمَ یُبْعَثُونَ یَوْمَ لَا یَنفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ؛ پروردگارا! به من علم و دانش ببخش، و مرا به صالحان ملحق کن! و برای من در میان امّتهای آینده، زبان صدق (و ذکر خیری) قرار ده! و مرا وارثان بهشت پرنعمت گردان! و پدرم [= عمویم‌] را بیامرز، که او از گمراهان بود! و در آن روز که مردم برانگیخته می‌شوند، مرا شرمنده و رسوا مکن! در آن روز که مال و فرزندان سودی نمی‌بخشد، مگر کسی که با قلب سلیم به پیشگاه خدا آید!»

سوره نمل(۲۷) آیه ۱۹

دعا کننده: حضرت سلیمان (علیه‌السلام):

فَتَبَسَّمَ ضَاحِکًا مِنْ قَوْلِهَا وَقَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَعَلَىٰ وَالِدَیَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَدْخِلْنِی بِرَحْمَتِکَ فِی عِبَادِکَ الصَّالِحِینَ؛ سلیمان از سخن او تبسّمی کرد و خندید و گفت: «پروردگارا! شکر نعمتهایی را که بر من و پدر و مادرم ارزانی داشته‌ای به من الهام کن، و توفیق ده تا عمل صالحی که موجب رضای توست انجام دهم، و مرا برحمت خود در زمره بندگان صالحت وارد کن!»

قصص(۲۸) آیه ۱۶

دعا کننده: حضرت موسی (علیه‌السلام):

قَالَ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی فَغَفَرَ لَهُ ۚ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ؛ (سپس) عرض کرد: «پروردگارا! من به خویشتن ستم کردم؛ مرا ببخش!» خداوند او را بخشید، که او غفور و رحیم است!

سوره قصص(۲۸) آیه ۲۱

دعا کننده: حضرت موسی (علیه‌السلام):

فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفًا یَتَرَقَّبُ ۖ قَالَ رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ؛ موسی از شهر خارج شد در حالی که ترسان بود و هر لحظه در انتظار حادثه‌ای؛ عرض کرد: «پروردگارا! مرا از این قوم ظالم رهایی بخش!»

سوره قصص(۲۸) آیه ۲۴

دعا کننده: حضرت موسی (علیه‌السلام):

فَسَقَىٰ لَهُمَا ثُمَّ تَوَلَّىٰ إِلَى الظِّلِّ فَقَالَ رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ؛ موسی برای (گوسفندان) آن دو آب کشید؛ سپس رو به سایه آورد و عرض کرد: «پروردگارا! هر خیر و نیکی بر من فرستی، به آن نیازمندم!»

سوره عنکبوت(۲۹) آیه ۳۰

دعا کننده: حضرت لوط (علیه‌السلام):

قَالَ رَبِّ انْصُرْنِی عَلَى الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ؛ عرض کرد: «پروردگارا! مرا در برابر این قوم تبهکار یاری فرما!»

سبا(۳۴) آیه ۱۹

دعا کننده: انسان های ناسپاس و ستمگر:

فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَیْنَ أَسْفَارِنَا وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِیثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ ۚ إِنَّ فِی ذَٰلِکَ لَآیَاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ؛ ولی (این ناسپاس مردم) گفتند: «پروردگارا! میان سفرهای ما دوری بیفکن» (تا بینوایان نتوانند دوش به دوش اغنیا سفر کنند! و به این طریق) آنها به خویشتن ستم کردند! و ما آنان را داستانهایی (برای عبرت دیگران) قرار دادیم و جمعیّتشان را متلاشی ساختیم؛ در این ماجرا، نشانه‌های عبرتی برای هر صابر شکرگزار است.

سوره صافات(۳۷) آیه ۱۰۰

دعا کننده: حضرت ابراهیم (علیه‌السلام):

رَبِّ هَبْ لِی مِنَ الصَّالِحِینَ؛ پروردگارا! به من از صالحان [= فرزندان صالح‌] ببخش!»

ص(۳۸) آیه ۱۶

دعا کننده: تکذیب کنندگان پیامبران:

وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ یَوْمِ الْحِسَابِ؛ آنها (از روی خیره‌سری) گفتند: «پروردگارا! بهره ما را از عذاب هر چه زودتر قبل از روز حساب به ما ده!»

ص(۳۸) آیه ۳۵

دعا کننده: حضرت سلیمان (علیه‌السلام):

قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِی وَهَبْ لِی مُلْکًا لَا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی ۖ إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ؛ گفت: پروردگارا! مرا ببخش و حکومتی به من عطا کن که بعد از من سزاوار هیچ کس نباشد، که تو بسیار بخشنده‌ای!

ص(۳۸) آیه ۶۱

دعا کننده: طاغوتها:

قَالُوا رَبَّنَا مَنْ قَدَّمَ لَنَا هَٰذَا فَزِدْهُ عَذَابًا ضِعْفًا فِی النَّارِ؛ (سپس) می‌گویند: «پروردگارا! هر کس این عذاب را برای ما فراهم ساخته، عذابی مضاعف در آتش بر او بیفزا!»

سوره غافر(۴۰) آیه ۷

دعا کننده: ملائکه حامل عرش خدا:

الَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَیُؤْمِنُونَ بِهِ وَیَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنَا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَهً وَعِلْمًا فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِیمِ؛ فرشتگانی که حاملان عرشند و آنها که گرداگرد آن (طواف می‌کنند) تسبیح و حمد پروردگارشان را می‌گویند و به او ایمان دارند و برای مؤمنان استغفار می‌کنند (و می گویند:) پروردگارا! رحمت و علم تو همه چیز را فراگرفته است؛ پس کسانی را که توبه کرده و راه تو را پیروی می‌کنند بیامرز، و آنان را از عذاب دوزخ نگاه دار!

سوره غافر(۴۰) آیه ۸

دعا کننده: ملائکه حامل عرش خدا:

رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدتَّهُم وَمَن صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّیَّاتِهِمْ أَنتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ؛ پروردگارا! آنها را در باغهای جاویدان بهشت که به آنها وعده فرموده‌ای وارد کن، همچنین از پدران و همسران و فرزندانشان هر کدام که صالح بودند، که تو توانا و حکیمی!

غافر(۴۰) آیه ۹

دعا کننده: ملائکه حامل عرش خدا:

وَقِهِمُ السَّیِّئَاتِ ۚ وَمَنْ تَقِ السَّیِّئَاتِ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ ۚ وَذَٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ؛ و آنان را از بدیها نگاه دار، و هر کس را که در آن روز از بدیها نگاه داری، مشمول رحمتت ساخته‌ای؛ و این است همان رستگاری عظیم!

سوره دخان(۴۴) آیه ۱۲

دعا کننده: پیامبر اکرم (صلی‌الله علیه و آله):

رَبَّنَا اکْشِفْ عَنَّا الْعَذَابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ؛ (می‌گویند:) پروردگارا! عذاب را از ما برطرف کن که ایمان می‌آوریم.

احقاف(۴۶) آیه ۱۵

دعا کننده: انسان مومن:

وَوَصَّیْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَیْهِ إِحْسَانًا ۖ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهًا وَوَضَعَتْهُ کُرْهًا ۖ وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا ۚ حَتَّىٰ إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَهً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَعَلَىٰ وَالِدَیَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی ۖ إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ وَإِنِّی مِنَ الْمُسْلِمِینَ؛ ما به انسان توصیه کردیم که به پدر و مادرش نیکی کند، مادرش او را با ناراحتی حمل می‌کند و با ناراحتی بر زمین می‌گذارد؛ و دوران حمل و از شیر بازگرفتنش سی ماه است؛ تا زمانی که به کمال قدرت و رشد برسد و به چهل سالگی بالغ گردد می‌گوید: «پروردگارا! مرا توفیق ده تا شکر نعمتی را که به من و پدر و مادرم دادی بجا آورم و کار شایسته‌ای انجام دهم که از آن خشنود باشی، و فرزندان مرا صالح گردان؛ من به سوی تو بازمی‌گردم و توبه می‌کنم، و من از مسلمانانم!»

سوره قمر(۵۴) آیه ۱۰

دعا کننده: حضرت نوح (علیه‌السلام):

فَدَعَا رَبَّهُ أَنِّی مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ؛ او به درگاه پروردگار عرضه داشت: «من مغلوب (این قوم طغیانگر) شده‌ام، انتقام مرا از آنها بگیر!»

سوره حشر(۵۹) آیه ۱۰

دعا کننده: تابعین:

وَالَّذِینَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونَا بِالْإِیمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِی قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّکَ رَءُوفٌ رَحِیمٌ؛ (همچنین) کسانی که بعد از آنها [= بعد از مهاجران و انصار] آمدند و می‌گویند: «پروردگارا! ما و برادرانمان را که در ایمان بر ما پیشی گرفتند بیامرز، و در دلهایمان حسد و کینه‌ای نسبت به مؤمنان قرار مده! پروردگارا، تو مهربان و رحیمی!»

سوره ممتحنه(۶۰) آیه ۴

دعا کننده: حضرت ابراهیم (علیه‌السلام):

قَدْ کَانَتْ لَکُمْ أُسْوَهٌ حَسَنَهٌ فِی إِبْرَاهِیمَ وَالَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآءُ مِنْکُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ کَفَرْنَا بِکُمْ وَبَدَا بَیْنَنَا وَبَیْنَکُمُ الْعَدَاوَهُ وَالْبَغْضَاءُ أَبَدًا حَتَّىٰ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلَّا قَوْلَ إِبْرَاهِیمَ لِأَبِیهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَکَ وَمَا أَمْلِکُ لَکَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَیْءٍ ۖ رَبَّنَا عَلَیْکَ تَوَکَّلْنَا وَإِلَیْکَ أَنَبْنَا وَإِلَیْکَ الْمَصِیرُ؛ برای شما سرمشق خوبی در زندگی ابراهیم و کسانی که با او بودند وجود داشت، در آن هنگامی که به قوم (مشرک) خود گفتند: «ما از شما و آنچه غیر از خدا می‌پرستید بیزاریم؛ ما نسبت به شما کافریم؛ و میان ما و شما عداوت و دشمنی همیشگی آشکار شده است؛ تا آن زمان که به خدای یگانه ایمان بیاورید! -جز آن سخن ابراهیم که به پدرش [= عمویش آزر] گفت (و وعده داد) که برای تو آمرزش طلب می‌کنم، و در عین حال در برابر خداوند برای تو مالک چیزی نیستم (و اختیاری ندارم)!- پروردگارا! ما بر تو توکّل کردیم و به سوی تو بازگشتیم، و همه فرجامها بسوی تو است!

ممتحنه(۶۰) آیه ۵

دعا کننده: حضرت ابراهیم (علیه‌السلام):

رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَهً لِلَّذِینَ کَفَرُوا وَاغْفِرْ لَنَا رَبَّنَا ۖ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ؛ پروردگارا! ما را مایه گمراهی کافران قرار مده، و ما را ببخش، ای پروردگار ما که تو عزیز و حکیمی!»

سوره ممتحنه(۶۰) آیه ۵

دعا کننده: حضرت ابراهیم (علیه‌السلام):

رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَهً لِلَّذِینَ کَفَرُوا وَاغْفِرْ لَنَا رَبَّنَا ۖ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ؛ پروردگارا! ما را مایه گمراهی کافران قرار مده، و ما را ببخش، ای پروردگار ما که تو عزیز و حکیمی!»

تحریم(۶۶) آیه ۸

دعا کننده: مومنان:

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَهً نَصُوحًا عَسَىٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَیِّئَاتِکُمْ وَیُدْخِلَکُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ یَوْمَ لَا یُخْزِی اللَّهُ النَّبِیَّ وَالَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ ۖ نُورُهُمْ یَسْعَىٰ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَبِأَیْمَانِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَاغْفِرْ لَنَا ۖ إِنَّکَ عَلَىٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید بسوی خدا توبه کنید، توبه‌ای خالص؛ امید است (با این کار) پروردگارتان گناهانتان را ببخشد و شما را در باغهایی از بهشت که نهرها از زیر درختانش جاری است وارد کند، در آن روزی که خداوند پیامبر و کسانی را که با او ایمان آوردند خوار نمی‌کند؛ این در حالی است که نورشان پیشاپیش آنان و از سوی راستشان در حرکت است، و می‌گویند: «پروردگارا! نور ما را کامل کن و ما را ببخش که تو بر هر چیز توانائی!»

نوح(۷۱) آیه ۲۶

دعا کننده: حضرت نوح (علیه‌السلام):

وَقَالَ نُوحٌ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْکَافِرِینَ دَیَّارًا؛ نوح گفت: «پروردگارا! هیچ یک از کافران را بر روی زمین باقی مگذار!

نوح(۷۱) آیه ۲۸

دعا کننده: حضرت نوح (علیه‌السلام):

رَبِّ اغْفِرْ لِی وَلِوَالِدَیَّ وَلِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِنًا وَلِلْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِینَ إِلَّا تَبَارًا؛ پروردگارا! مرا، و پدر و مادرم و تمام کسانی را که با ایمان وارد خانه من شدند، و جمیع مردان و زنان باایمان را بیامرز؛ و ظالمان را جز هلاکت میفزا!»

سوره نوح(۷۱) آیه ۲۸

دعا کننده: حضرت نوح (علیه‌السلام):

رَبِّ اغْفِرْ لِی وَلِوَالِدَیَّ وَلِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِنًا وَلِلْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِینَ إِلَّا تَبَارًا؛ پروردگارا! مرا، و پدر و مادرم و تمام کسانی را که با ایمان وارد خانه من شدند، و جمیع مردان و زنان باایمان را بیامرز؛ و ظالمان را جز هلاکت میفزا!»

منبع :

دانشنامه اسلامی (موسسه تحقیقات و نشر معارف اهل البیت)

امام صادق(ع) و مسأله تقیّه

مهدى سلطانى ربّانى

مقدّمه

یکى از روش‏هاى عقلایى رایج در میان ملل و نحل، «تقیّه» است. این شیوه که به معنى خوددارى از افتادن به دام خطر و مهلکه مى‏باشد، در اسلام نیز با عمل عمّار بن یاسر و تأیید پیامبراسلام صلی‏ الله ‏علیه‏ و‏آله‏ و سلم ، سپرى براى حفظ جان مسلمانان در مواقع خطر شناخته شد و به گفته ائمه معصومین علیهم‏السلام جزء دین و آیین اسلام واقع شد.

«تقیّه» ازمهم‏ترین عواملى است که باعث شد شیعیان در طول تاریخ خونبار خود به حفظ مکتب و عقایدشان پرداخته و آن را به دست ما برسانند. به همین جهت، یکى از معتقدات کلامى ـ فقهى شیعه و عملکردهاى تاریخى آن براى حفظ موجودیّتش در برابر اکثریت غیر شیعه یا غیر مسلمان محسوب مى‏گردد.

نکته قابل توجّه دیگر، آن است که تقیّه یک رفتار طبیعى بشرى است و در عرف اکثر اقوام و ملل در سراسر تاریخ سابقه دارد و مخصوص مذهب شیعه نبوده است؛ بلکه واکنش فرد یا قوم مقهور یا در اقلیت است که توان رویارویى و مبارزه مستقیم را نداشته یا اصولاً چنین مبارزه‏اى به صلاحشان نبوده و موجودیّت آنها را تهدید مى‏نموده یا مى‏نماید. نتیجه آن که، تقیّه سپرى است که عقل در مقام خطرهاى مهلک از آن بهره مى‏گیرد. و علاوه بر این که جواز اجتماعى و عرفى دارد، شرع نیز ـ که عقل کل است ـ آن را امضا نموده و وظیفه دانسته است.

در این مقاله ما بر آنیم که با سیرى اجمالى در معناى تقیّه، تاریخچه و جایگاه آن در اسلام، برخى پیچیدگی‏ها و شبهه‏ هاى مربوط به آن را رفع نموده و تقیّه را از دیدگاه امام صادق علیه‏السلام مورد بحث و بررسى قرار دهیم. امید است که خدمتى باشد به آستان مقدّس اهل‏بیت علیهم‏السلام و عرصه علم و دانش.ان‏شاءاللّه.

سیرى در معناى تقیّه

الف) معنى لغوى تقیّه

لغت تقیّه از دو جهت مادّه و هیئت، قابل بحث و بررسى است:

از جهت مادّه، حروف اصلى آن «وقى» مى‏باشد که واو آن به «تا» تبدیل شده است. بنابراین اصل آن «وقیّه» بوده و از این جهت، هم ریشه با لغت تقوا مى‏باشد که اصل آن «وقوى» بوده است.

مصدر ثلاثى مجرّد آن «وقى» و «وقایه» است به معناى «صیانت» و «نگه‏دارى».۱

همچنین به معناى حفظ نفس از عذاب و گناه به وسیلهّ عمل صالح مى‏باشد.۲

از جهت هیئت و صیغه، کلمه تقیّه بر وزن فعلیه مى‏باشد و در مصدر یا اسم مصدر بودن آن اختلاف است.۳

در هر صورت، ثلاثى مجرّد مى‏باشد و تاى آن، تاى وحدت است. چون این نکته را یادآور مى‏شود که همیشگى نیست و در موارد خاصّى انجام مى‏پذیرد.۴

ب) معنى و تعریف اصطلاحى تقیّه

تقیّه در علوم مختلف همانند تفسیر، حدیث، فقه، اصول فقه و کلام مورد تعریف اصطلاحى واقع شده است. اما با توجّه به تشابه فراوان این تعاریف و نیز عدم تصریح مؤلّفان به مورد نظر قرارگرفتن اصطلاح علمى خاص و نیز ورود آن در قرآن و استفاده فراوان آن در روایات، این نتیجه حاصل مى‏شود که تقیّه همانند کلماتى چون صلاه، حقیقتى غیر مختص به علمى خاص یافته و شدّت رواج آن در میان مسلمانان باعث شده که حقیقتى شرعیّه یا لااقل متشرّعه یابد. پس منظور از معنا و تعریف اصطلاحى آن، تعریف در عرف مسلمانان و به عبارت دیگر، معناى آن در عرف متشرّعه ـ اعم از سنّى و شیعه ـ مى‏باشد.

برخى آن را مخصوص به علم فقه، اصول و کلام دانسته‏اند۵؛ که صحیح به نظر نمى‏رسد، زیرا چنان که ذکر گردید، در علوم دیگرى همانند تفسیر و حدیث کاربرد داشته و تعریف یا مفهوم ذکر شده براى آن باید به گونه‏اى باشد که در آن علوم نیز کار آمد محسوب گردد.

فقهاى شیعه و اهل سنّت از تقیّه مفاهیم و تعاریف مختلفى ارائه نموده‏اند که چند مورد از آنها به عنوان نمونه ذکر مى‏گردد:

۱. شیخ مفید: «تقیّه، پنهان کردن حق و پوشاندن اعتقاد به حق و پنهانکارى با مخالفان حق و پشتیبانى کردن از آنان در آنچه ضرر دین و دنیا را در پى دارد. هرگاه به «ضرورت تقیّه» ظنّ قوى پیدا کنیم، تقیّه واجب است و هرگاه ندانیم یا ظنّ قوى نداشته باشیم که آشکار گردیدن و نمودن حق ضرورى است، تقیّه واجب نیست.»۶

۲٫ امین الاسلام طبرسى: «تقیّه، عبارت است از: خلاف اعتقاد قلبى را به زبان آوردن به جهت ترس بر جان.»۷

تعریف فوق، داراى اشکال‏هایى است:

۱٫ تقیّه منحصر به زبان نیست، بلکه در عمل نیز مى‏باشد.

۲٫ حق بودن معتقد و باور قلبى در این تعریف بیان نشده است.

۳٫ با انحصار تقیّه به ترس، این تعریف تقیّه مداراتى را در برنمى‏گیرد.

۴٫ در موارد ترس نیز تقیّه منحصر به ترس بر جان نیست، بلکه ترس در مورد برادران دینى و نیز خود دین را هم شامل مى‏شود.۸

۳٫ شیخ مرتضى انصارى: «اسم است براى اتقى ـ یتقى و تاء در آن بدل از واو است. مقصود از آن در فقه، موافقت کردن با دیگرى است در کردار و گفتارى که مخالف با حقّ است، براى نگه داشتن جان خویش از زیان او.»۹

۴٫ سیّد حسن بجنوردى: «موافقت کردن با دیگرى است در گفتار، کردار یا رها نمودن کارى که انجام دادن آن واجب است و در باور انسان بر خلاف حق است براى نگهدارى خویش یا کسى که او را دوست دارد، از زیان.»۱۰

۵٫ آلوسى حنبلى: «تقیّه، حفظ جان یا آبرو یا مال از شرّ دشمنان است، دشمنانى که دشمنى آنها مبتنى بر اختلاف دینى مى‏باشد؛ مانند کافران و مسلمانان از فرقه‏هاى دیگر، یا دشمنانى که دشمنى آنها به جهت اغراض دنیوى مانند مال و سلطنت مى‏باشد.»۱۱

۴٫ محمّد رشید رضا: «تقیّه، گفتار یا کردار مخالف است با حق، به جهت حفظ از ضرر.»۱۲

۷٫ ابن حجر عسقلانى: «تقیّه، پرهیز از اظهار مسائل درونى همانند باورها و غیر آن براى دیگرى است.»۱۳

تاریخچه تقیّه

الف) تقیّه قبل از اسلام

از نظر روایات شیعه، مسأله تقیّه پیشینه‏اى بس کهن دارد. زیرا اوّلین مورد آن را به دومین پیامبر الهی؛ یعنى شیث (هبه‏اللّه) فرزند حضرت آدم علیه‏السلام نسبت مى‏دهند که پس از قتل هابیل به دست قابیل، از برادرش قابیل به جهت حفظ جان خود تقیّه نمود.۱۴ پس از آن در بعضى از روایات، تقیّه به عنوان سنّت حضرت ابراهیم علیه‏السلام مطرح شده است۱۵، که شاید بتوان از کلمه سنّت مداومت آن نزد آن حضرت را استنباط نمود. چرا که در سیره آن حضرت در مواردى همچون: برخورد با پرستندگان ستارگان، ماه و خورشید با گفتن «هذا ربّى»۱۶ و نیز گفتن «انّى سقیم»۱۷ در مقابل دعوت همشهریان او براى خروج از شهر و بالاخره بر زبان راندن جمله «بل فعله کبیرهم»۱۸ در مقابل سؤال بت پرستان از شکننده بت‏هایشان، گونه‏هایى از تقیّه و توریّه را مى‏توان مشاهده کرد.۱۹

چاره‏اى که حضرت یوسف علیه‏السلام براى نگه داشتن برادرش نزد خود اندیشید، به عنوان شاهدى دیگر براى تقیّه پیامبران در روایات شیعه ذکر شده است.۲۰ در آن مورد ندا دهنده‏اى از سوى آن حضرت به کاروان برادران یوسف نسبت دزدى داد۲۱ که طبق بعضى از روایات، مراد یوسف علیه‏السلام از این خطاب، دزدیدن خود او از سوى برادرانش بوده است، نه دزدى پیمانه پادشاه.۲۲

مأموریت یافتن حضرت موسى و هارون علیهماالسلام به سخن گفتن با نرمش «قولاً لیِّناً» با فرعون۲۳ نیز در روایات به عنوان موردى دیگر براى تقیّه ذکر شده است.۲۴ که تقیّه‏اى بودن این عمل یا به جهت اخفاى بخشى از حقایق و واقعیّات و تکیه بر توحید تنها و یا از باب تقیّه مداراتى بوده است.

داستان مؤمن آل فرعون؛ یعنى حبیب نجّار در زمانى که فرعون ادّعاى خدایى کرده و با خدا پرستان به ستیز برخاسته بود و آنها را به قتل مى‏رساند، در ظاهر با آداب و رسوم و فرهنگ فرعونى هماهنگ بود اما در باطن، وى خداپرست بود و از موسى علیه‏السلام حمایت مى‏کرد و این امر تا زمانى که فرعون تصمیم به قتل موسى علیه‏السلام گرفت، ادامه داشت؛ از موارد دیگر تقیّه بود که به وسیله آن، جان و ایمان خود را از تجاوز و تعدّى فرعونیان نجات داد.۲۵ بدیهى است که مؤمن آل فرعون این سیاست را از کسى نیاموخته بود، بلکه به اقتضاى عقل و خرد خویش عمل نمود و سیاست عملى او به عنوان «تقیّه» به دلیل آنکه حکم عقل بود، مورد تأیید «شرع» قرار گرفته و به عنوان رفتارى معقول و پسندیده به صورت وحى بر پیامبر اسلام صلی‏ الله‏ علیه ‏و‏آله ‏وسلم نازل گردید.۲۶

تقیّه اصحاب کهف، در روایات شیعه به عنوان نقطه اوج تقیّه مطرح شده است.۲۷ زیرا آنان بدین جهت، حتّى اظهار شرک نیز مى‏نمودند.۲۸

در حقیقت باید متذکّر شد که تقیّه از جمله احکام امضایى شارع در طول تاریخ زندگى عقلا و بشر محسوب مى‏گردد و اینکه برخى از کم‏اندیشان و معاندان شیعه آن را نوعى دروغ و نفاق تلقّى نموده و از بدعت‏هاى شیعه دانسته‏اند و بدین منظور پیروان مکتب امام و ولایت را به دورویى و مصلحت اندیشى متّهم کرده‏اند، نوعى اهانت به شمار آمده و آنها سخت در اشتباهند.۲۹ـ۳۰

ب) تقیّه در اسلام

با ظهور اسلام و تجلّى وحى در جزیره‏العرب و گرایش افراد به آن، حسّاسیت قریش و گروه‏هاى دیگر علیه اسلام و پیروان آن برانگیخته شد و سخت‏گیری‏هاى شدید تا حدّ قتل و کشتار علیه آنها آغاز گردید، چنان که یاسر و همسر او سمیّه را به جرم پذیرش «اسلام» به قتل رساندند. ولى فرزند ایشان عمّار با درایتى خاص، تنها راه نجات جان خود را در آن دید که به ظاهر مطابق میل آنها سخن بگوید، از این رو با اظهار تبرّى لفظى از حضرت محمّد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم ، از آسیب آنها در امان ماند. اما یاران پیامبر او را متّهم به ارتداد نموده و به رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم گفتند: عمّار، کافر شده است. حضرت فرمود: «هرگز! وجود عمّار از سر تا پا، پر از ایمان است و ایمان با گوشت و خون او درآمیخته است.»

وقتى عمّار سرافکنده به حضور پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم رسید و با گریه گفت: یا رسول‏اللّه! کفّار قریش باعث شدند از تو تبرّى جویم و خدایان آنها را به نیکى یاد کنم. پیامبر اشک‏هاى او را پاک کرد و فرمود: «اگر بازهم از تو چنین خواستند، مطابق درخواست آنها سخن بگو.»۳۱ سپس این آیه نازل شد:

«مَنْ کفر باللّه مِن بعد ایمانه الاّ من اکره و قلبه مطمئنّ بالایمان»؛ کسى که پس از مؤمن شدن کافر شود، مرتد خواهد بود مگر کسى که مجبور به کفرگویى شود، در حالى که قلب او به ایمان قرص و محکم باشد.۳۲

با نزول این آیه و امضاى عملکرد عمّار توسط پیامبر صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله ‏وسلم ، «تقیّه» به عنوان سنّتى عقلایى در جامعه اسلامى و سپرى براى نجات جان افراد مسلمان در مواقع خطر قرار گرفت. پس «تقیّه» همان گونه که از نام آن پیداست، حافظ و نگهبان افراد مبتلا در شرائط دشوار است.

همیشه از تقیّه در مواقع لزوم استفاده مى‏شده و تاریخ رواج آن از آغاز بعثت رسول اللّه صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم تا پایان غیبت صغرى مى‏باشد.۳۳

از دیدگاه علماى شیعه و سنّى

هرچند تقیّه شیوه‏اى عقلایى و فراگیر است و هیچ عاقلى با جواز آن براى حفظ جان مخالف نیست، اما در موجبات، اهداف، موارد و احکام آن، میان علماى شیعه و سنّى اختلاف است.

از نظر اهل‏سنّت، تقیّه تنها جهت حفظ نفس جایز است، اما از نظر علماى شیعه، تقیّه براى جلوگیرى از هر مهلکه و زیانى که مندوحه نداشته باشد، جایز است.۳۴

از جهت مورد و کاربرد، علماى سنّى تقیّه را تنها در برخورد با غیر مسلمانانِ خطرناک جایز مى‏دانند؛ یعنى هرگاه مسلمانى در جمع غیر مسلمانان قرارگرفت و نتوانست به عقیده و آرمان دینى خود عمل کند، براى رهایى از زیان و ضرر آنها مى‏تواند تقیّه کرده و به ظاهر با آنها هماهنگ شود.۳۵ دلیل آنها این است که مدرک تقیّه، آیه ۱۰۶ سوره نحل است.

ولى علماى شیعه به پیروى از ائمّه معصومین علیهم‏السلام تقیّه را به اقتضاى عقل در تمام مواقعى که مؤمن در مخاطره قرار مى‏گیرد، جایز مى‏دانند، چه این خطر از ناحیه کفّار باشد یا از ناحیه پیروان مذاهب اسلامى که با عقیده و مذهب او مخالف هستند.

با نگاهى به تاریخ اسلام در مى‏یابیم که اوج بحث تقیّه و ملاحظه‏کاری‏هاى شیعه، در زمان امام باقر و امام صادق علیهماالسلام و با سفارش و توصیه آن دو امام بزرگوار بوده که دلیل آن نیز شرارت‏هاى حکومت‏هاى بنی‏امیّه و بنی‏عباس و حامیان آنها بوده است.

حاکمان این قوم هرچند به ظاهر مسلمان بودند، اما به دلیل این که خطر آنها دست کمى از خطر کفّار نداشت، ائمّه معصومین علیهم‏السلام پیروان خود را توصیه به تقیّه مى‏کردند. بنابر این، از نظر علماى شیعه در هرجا که خطرى از ناحیه کافر یا مسلمان، مؤمنى را تهدید نماید، تقیّه لازم است.

اما از نظر حکمى نیز میان علماى شیعه و سنّى اختلاف است. اهل سنّت، تقیّه را به این معنا جایز مى‏دانند که فرد مسلمان هنگامى که خود را در خطر مرگ ببیند مى‏تواند در برابر دشمنِ کافر سرسختانه به عقیده خود عمل کند هرچند به قیمت جان او تمام شود و یا مى‏تواند تقیّه کند و با دشمن همگام گردد. ابن کثیر دمشقى مى‏گوید: «اتّفق العلماء على انّ المکره على الکفر یجوز له ان یوالى ابقاء لمهجته و یجوز له ان یأبى کما فعل بلال رضی‏اللّه عنه؛ تمام علما اتّفاق نظر دارند که شخص مجبور به کفر گویى مى‏تواند براى حفظ جان خود با کفّار دوستى کند و نیز مى‏تواند امتناع نموده و تسلیم آنها نشود، چنان که بلال(رض) در برابر کفّار تسلیم نشد.»۳۶

زمخشرى ـ از مفسّران اهل سنّت ـ نیز در این باره مى‏گوید:

«فان قلت ایّ الامرین افضل، فعل عمّار ام فعل ابویه؟ قلتُ بل فعل ابویه لانّ فى ترک التّقیه و الصّبر على القتل اعزازاً للاسلام؛ اگر بگویى کدام یک از دو عمل بهتر است، کار عمّار یا کار پدر مادر او؟ من مى‏گویم کار پدر و مادر او بهتر است؛ چون در ترک تقیّه و صبر و تحمّل در برابر کشته شدن، عزّت اسلام نهفته است.»۳۷

بنابراین، حکم تقیّه از نظر علماى سنّى حدّاکثر، ترخیص است نه عزیمت. اما از نظر علماى شیعه به پیروى از ائمّه معصومین علیهم‏السلام تقیّه براى حفظ نفس از خطر قتل، واجب است. شیخ طوسى در این باره مى‏گوید: «والتّقیّه عندنا واجبه عند الخوف علی‏ال نّفس؛ تقیّه در نظر علماى شیعه هنگام ترس از کشته شدن واجب است.»۳۸

تقیّه، عزیمت است نه ترخیص

با توجّه به این که عمل به تقیّه و یا ترک آن بستگى به تشخیص فرد گرفتار دارد دیگرجایى براى توهّم باقى نمى‏ماند که گفته شود «تقیّه، ترخیص است نه عزیمت» و حال آن که اهل سنّت تقیّه را ترخیص مى‏دانند.۳۹ منشأ این توهّم آن است که آنها تقیّه را یک وظیفه و حکم تکلیفى نمى‏دانند، بلکه آن را یک عمل مباح تلقّى مى‏کنند. در صورتى که حفظ نفس، از اهمّ تکالیف است و مؤمن همان گونه که وظیفه دارد نماز بخواند، موظّف است خود را از خطر مصون بدارد. امام صادق علیه‏السلام در تفسیر آیه شریفه «ولا تلقوا بایدیکم الى التّهلکه»، با دست خود، خویش را به هلاکت نیندازید۴۰؛ مى‏فرماید: این آیه مربوط به تقیّه است.۴۱

با توجّه به این که حکم در آیه، نهى است و نهى از نظر اصولى، ظهور در حرمت دارد. پس تقیّه یک حکم تکلیفى است نه این که ترخیص و اباحه باشد و اگر افرادى مانند میثم تمّار و عبد بن حذافه و شخص گرفتار مسیلمه کذّاب به تقیّه عمل نکردند، دلیل بر نقض تکلیفى تقیّه نیست؛ زیرا تشخیص عمل به تقیّه، مانند هر تکلیف دیگرى، به علم خود مکلّف مربوط مى‏شود و آنها وظیفه خود را آن گونه تشخیص دادند که عمل کردند.۴۲

حدّ نهایى تقیّه

باید دانست کاربرد تقیّه که در جهت مصلحت مؤمنان و مسلمانان جعل شده است، داراى حدّى است که فراتر از آن جایز نخواهد بود؛ به این معنا که تقیّه براى حفظ جان، آرمان و عقیده تجویز شده است. حال اگر تقیّه کارایى خود را از دست بدهد و دشمن به‏گونه‏اى شریر و ستمکار باشد که در هر حال قصد نابودى مؤمن را داشته باشد، در آنجا تقیّه جایز نیست، بلکه باید مقاومت کرد. امام باقر علیه‏السلام در این باره مى‏فرماید:

«انّما جعل التّقیّه لیحقن بها الدّم فاذا بلغ الدّم فلیس تقیّه؛ همانا تقیّه قرار داده شده است براى اینکه خون‏ها مصون بماند، پس هرگاه کار به قتل و خونریزى کشید، دیگر تقیّه روا نیست.»۴۳

یعنى اگر وضعیت به گونه‏اى باشد که مؤمن و مسلمان با دشمن مماشات کنند یا نکنند، در هر حال کشته مى‏شوند، در این صورت تقیّه جایز نیست و اگر در تاریخ مى‏خوانیم که افرادى به رغم حکم تقیّه، با دشمن مدارا نکرده و کشته شده‏اند، بر این اساس است؛ یعنى براى آنها ثابت گردیده بود که دشمن در هر حال آنها را خواهد کشت، از این رو تقیّه نکرده و در جهاد با دشمن کشته شده‏اند. به عنوان نمونه، در ماجراى شهادت امام حسین علیه‏السلام ، براى آن حضرت ثابت شده بود که یزید به هر صورت او را به شهادت خواهد رساند، لذا آن حضرت تقیّه نکرد.

تقیّه در زمان معصومان علیهم‏السلام

محدوده تاریخى تقیّه در زمان معصومان علیهم‏السلام ، همان گونه که ذکر گردید، از ابتداى بعثت پیامبراکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم تا پایان غیبت صغرى مى‏باشد و به چهار دسته تقسیم مى‏شود:

۱٫ تقیّه سیاسی؛

۲٫ تقیّه اجتماعی؛

۳٫ تقیّه فقهی؛

۴٫ تقیّه کلامی؛

منظور از تقیّه سیاسى، تقیّه معصوم علیه‏السلام در هنگام مواجهه با قدرت‏هاى حاکم است.

مقصود از تقیّه اجتماعى، تقیّه در هنگام برخورد با عامّه (اهل سنّت) است که به کیفیت‏هاى مختلفى همچون: مدارات در هنگام معاشرت با آنها، شرکت در اجتماعات آنان و نیز پنهان نمودن حق یا اظهار خلاف آن در مواجهه با آنان مى‏باشد.

منظور از تقیّه فقهى، تقیّه در موارد احکام فقهى است که معصوم علیه‏السلام به جهت تقیّه، حکمى را پنهان نموده و یا خلاف آن را اظهار مى‏نماید که به «تقیّه در حکم» نیز معروف است.

مراد از تقیّه کلامى، تقیّه در مسائل مربوط به ولایت و امامت ائمّه علیهم‏السلام مى‏باشد.

قابل ذکر است که منظور از تقسیمات فوق، تقسیم دقیق منطقى نبوده، بلکه به جهت سهولت فهم مطالب به این امر اقدام نمودیم. چرا که در بسیارى از موارد، امکان تداخل آنها در یکدیگر نیز وجود دارد؛ مثل آن که امام علیه‏السلام در مقابل قدرت حاکم، در حکمى فقهى تقیّه نماید، که مى‏توان آن را هم در بخش تقیّه سیاسى و هم در بخش تقیّه فقهى داخل نمود.

یادآورى

در این تحقیق به جهت گستردگى بحث و بدین منظور که اوّلاً موضوع تحقیق ما «بررسى تقیّه از دیدگاه امام صادق علیه‏السلام و جایگاه آن در عصر ایشان» بوده، ثانیاً بیشترین موارد تقیّه و حمل بر تقیّه در روایات، در دوران آن حضرت مشاهده مى‏شود، ما از پرداختن به ابعاد دیگر خوددارى مى‏کنیم. اما قبل از هر چیز، لازم است که این شبهه، پاسخ داده شود:

امام صادق علیه‏السلام که در عصر عزّت اسلام مى‏زیست، چه نیازى به تقیّه و توصیّه به آن داشت؟۴۴

پاسخ: با بررسى دوران امامت امام صادق علیه‏السلام (۱۱۴ ـ ۱۴۸ ق.) در مى‏یابیم که این دوران را مى‏توان به سه بخش تقسیم نمود:

اوّل: دوره استقرار دولت بنى امیه (۱۱۴ ـ ۱۲۵ ق.).

دوم: دوره درگیری‏هاى بنى امیه و بنی‏عباس و نیز درگیری‏هاى بنى عباس در آغاز حکومت با مخالفان خود (۱۲۵ـ۱۴۵ ق.)

سوم: دوران تثبیت دولت عباسى (۱۴۵ ـ ۱۴۸ ق.).

امام صادق علیه‏السلام از بخشى از دوره اوّل و تمام دوره دوم توانست به خوبى استفاده نموده و به نشر معارف اسلام و شیعه بپردازد. به همین جهت و با توجّه به سهم فراوان آن امام در نشر مذهب شیعه، این مذهب با نام «جعفرى» مشهور گشت. اما در دوره سوم به شدّت تحت فشار حکومت عباسى قرارگرفت که بیشتر مواردِ تقیّه آن حضرت و نیز روایات سفارش و ذکر فضائل تقیّه، مربوط به این دوره است. در واقع آن دوره نه دوران عزّت اسلام، بلکه دوره اقتدار بنی‏عباس بود؛ زیرا در حقیقت یکى از تاریک‏ترین دوره‏هاى اسلام مى‏باشد، به خصوص با فشار و اختناقى که منصور دوانیقى در عصر خلافت خود ایجاد کرده بود، به گونه‏اى که امام صادق علیه‏السلام حتّى نتوانست وصیّ خود را با صراحت اعلام کند و «وصیّت» بین پنج نفر مردّد ماند که یکى از آنها خود منصور بود تا جان وصیّ واقعى در خطر نیفتد.۴۵

امام صادق علیه‏السلام و تقیّه

همان طور که بیان شد، اکثر روایات فقهى شیعه از زبان امام صادق علیه‏السلام صادر شده است. هم چنان که بیشترین موارد تقیّه، به ویژه تقیّه فقهى و نیز حمل بر تقیّه را در روایات آن حضرت مشاهده مى‏کنیم. همچنین دوره امامت آن حضرت یکى از طولانی‏ترین دوران‏هاى امامت ائمّه علیهم‏السلام به شمار مى‏رود. امام صادق علیه‏السلام اگرچه در مقطعى از دوره امامت خود ـ به خصوص پس از حکومت هشام تا دهه اوّل حکومت منصور ـ یعنى از سال ۱۲۵ تا ۱۴۵ ق. توانست آزادانه به نشر حقایق و معارف بپردازد، اما عواملى باعث صدور روایات تقیّه‏اى از آن حضرت شد؛ همچون:

۱٫ تقیّه از حکومت در دوران هشام و منصور.

۲٫ پراکندگى اصحاب آن حضرت از جهت مذهب که در مواردى ایشان، طبق مذهب فقهى پرسشگران جواب مى‏داد.

۳٫ حفظ جان اصحاب خود.

۴٫ شکّاک بودن بعضى از اصحاب. بنابر اظهارات فوق، احتمال تقیّه در روایات آن حضرت حتى اگر ناقل آن، اصحاب خاصّى همانند زراره باشد، فراوان است. همچنین اگر بخواهیم با ترسیم یک منحنى روایات تقیّه را بررسى کنیم، باز به این نتیجه مى‏رسیم که دوره امامت امام صادق علیه‏السلام بلندترین نقطه این منحنى را به خود اختصاص مى‏دهد. براى روشن‏تر شدن این مطلب، ذکر یک نکته کافى است که ۵۳ روایت از ۱۰۶ روایات مربوط به تقیّه (با حذف مکرّرات) که در کتاب بحارالانوار جمع‏آورى شده، از امام صادق علیه‏السلام نقل شده است.۴۶ یعنى حدود ۵۰ درصد روایات تقیّه را شامل مى‏شود و این رقم غیر از احادیث مربوط به تقیّه است که امام صادق علیه‏السلام از قول امامان پیش از خود نقل مى‏کند.

علت فراوانى این روایات را تنها در بُعد سیاسى، مى‏توان معلول فشارهاى سهمگین حکومت‏هاى مرکزى در دوران اوّل و سوم و تا حدودى دوره دوم امامت آن حضرت دانست.

رشد روایات در بخش‏هاى دیگر را نیز مى‏توان در عللى همچون: ۱٫ طولانى بودن دوران امامت ایشان، ۲٫ توفیق فراوان آن حضرت در نشر معارف و احکام اسلام، ۳٫ از سوى دیگر، اختلاف مذهب داشتنِ چهار هزار شاگرد و راوى از آن حضرت، ۴٫ شدّت اختلاط اقلیّت شیعیان با اکثریّت سنّى ـ که افراد متعصّب فراوانى را در خود جاى داده بود ـ جست و جو نمود.۴۷

همچنین فعّالیّت شدید غالیان که در این دوره به نقطه اوج خود رسیده بودند و بهره‏بردارى آنان از شخصیّت و روایات ائمه علیهم‏السلام را نیز نباید از نظر دور داشت. این امر موجب مى‏شد امام از اصحاب خود بخواهد معارف بلند شیعه را در دسترس همگان قرار ندهند و در بیان آنها تقیّه نمایند.۴۸ اینک به بررسى مواردى از روایات حضرت در این زمینه مى‏پردازیم:

۱٫ تقیّه سیاسى

مواردى از تقیّه سیاسى در سیره امام صادق علیه‏السلام و یارانش را مى‏توان این گونه برشمرد:

۱٫ پوشیدن لباس سیاه در فقه شیعه مکروه است، اما این لباس در زمان قیام عباسیان و پس از آن، به صورت شعار آنان درآمد و لذا در تاریخ با عنوان «مسوده» (سیاه جامگان) معروف شدند. در روایتى آمده است هنگامى که امام صادق علیه‏السلام در «حیره» به سر مى‏برد، فرستاده ابوالعبّاس سفّاح براى او لباس بارانى فرستاد که یک طرف آن سفید و طرف دیگر آن سیاه بود. امام علیه‏السلام آن را پوشید و فرمود: «اما انّى البسه و انا اعلم انّه لباس اهل‏النّار۴۹؛ من آن را مى‏پوشم در حالى که مى‏دانم لباس اهل آتش است.» در روایت دیگرى به همین مضمون چنین وارد شده است که امام علیه‏السلام حتى آستر و پنبه لباس هاى خود را سیاه کرده بود.۵۰

۲٫ امام صادق علیه‏السلام در حدیثى مى‏فرمایند:

«کلّما تقارب هذا الأمر کان أشدّ للتقیّه؛ هرچه به این امر نزدیک‏تر مى‏شویم، تقیّه شدیدتر مى‏گردد.»۵۱

علاّمه مجلسى هذاالأمر را به «خروج قائم علیه‏السلام » تفسیر کرده است. اما شاید بتوان آن را به قصد امام علیه‏السلام براى قیام و نزدیک شدن زمان آن نیز تفسیر نمود که البته به علّت دگرگونى شرایط محقّق نشد.

۳٫ با آن که زیارت امام حسین علیه‏السلام در کربلا در آن زمان براى شیعیان خطراتى را دربرداشت، اما به جهت خاموش نشدن این مشعل فروزان، امام صادق علیه‏السلام شیعیان را به زیارت بسیار مختصرى که مخصوص حال تقیّه است، توصیه مى‏نمایند. بدین قرار: این زیارت پس از غسل و پوشیدن لباس تمیز، فقط بر سه مرتبه گفتن «صلّى اللّه علیک یا ابا عبداللّه» مشتمل است.۵۲ در روایت دیگرى، امام صادق علیه‏السلام ضمن بیان آداب زیارت، سفارش به تقیّه را یادآور مى‏شوند و مى‏فرمایند: «وَ یلزمک التّقیّه الّتى هى قوام دینک بها؛ لازم است تقیّه‏اى که قوام دین به آن است را رعایت کنى.»۵۳

۲٫ تقیّه اجتماعى

در زمان امام صادق علیه‏السلام تقیّه اجتماعى نیز ابعاد گسترده‏ترى مى‏یابد و با بررسى سیره امام و اصحاب او، به موارد فراوانى از این نوع تقیّه برخورد مى‏کنیم. از جمله درباره آن حضرت داستانى بیان شده است، بدین گونه که: آن حضرت هنگام شنیدن دشنام به على علیه‏السلام از بعضى از مخالفان، خود را در پشت ستون مخفى کرده و پس از تمام شدن دشنام، به نزد آن مخالف آمده و به وى سلام کرده و با او مصافحه نمود.۵۴

در روایات فراوانى آن حضرت دستور تقیّه اجتماعى را براى اصحاب و یاران خود صادر مى‏فرماید که به چند مورد آن اشاره مى‏نماییم:

۱٫ «کظم الغیظ عن العدو فى دولاتهم تقیّه حزم لمن اخذ بها و تحرّز من التعرّض للبلاء فی‏الدّنیا؛فرو بردن خشم از دشمن در زمان حکومت آنها به جهت تقیّه، احتیاط است براى کسى که آن را عمل کند و دورى جستن از بلا در دنیا مى‏باشد.»۵۵

۲٫ امام صادق علیه‏السلام در حدیثى ضمن تفسیر آیه‏اى از قرآن چنین مى‏فرماید: ««قولوا للنّاس حسناً»۵۶، اى للنّاس کلّهم مؤمنهم و مخالفهم، امّا المؤمنون فیبسط لهم وجهه و امّا المخالفون فیکلّمهم بالمداراه لاجتذابهم الى الایمان فانّه بأیسر من ذلک یکفّ شرورهم عن نفسه و عن اخوانه المؤمنین؛ این که خداوند مى‏فرماید: «با مردم به نیکویى سخن گویید.» یعنى با همه مردم چه مؤمنان و چه مخالفان. اما با مؤمنان با گشاده رویى برخورد مى‏کند و با مخالفان با مدارا، تا آنها را به ایمان جذب نماید، که به آسان‏تر از این مى‏توان شرور آنها را از خود و از برادران مؤمنش دفع کند.»۵۷

۳٫ نیز مى‏فرماید: «انّ مداراه اعداءاللّه من افضل صدقه المرء على نفسه و اخوانه؛ مدارا با دشمنان خدا از برترین صدقه‏هاى انسان براى حفظ خود و برادرانش مى‏باشد.»۵۸

۴٫ امام در روایت دیگرى نتیجه عالى «مدارا» را چنین بیان مى‏فرماید: «من کفّ یده عن النّاس فانّما یکفّ عنهم یدا واحده و یکفون عنهم ایادى کثیره؛ کسى که (با مردم مدارا کند و) از برخورد شدید با مردم دورى گزیند، در حقیقت او تنها یک دست (یک نفر) را از آزار مردم دور داشته، اما دست‏هاى (افراد) فراوانى را از اذیّت و آزار خود باز داشته است.»۵۹

۵٫ امام صادق علیه‏السلام در روایتى مفصّل، در بیان فرق بین حکومت بنی‏امیه و امامت ائمه علیهم‏السلام مى‏فرماید: «انّ اماره بنى امیّه کانت بالسّیف و العسف و الجور و انّ امامتنا بالرّفق و التّألّف و الوقار و التّقیه و حُسن الخلطه والورع و الاجتهاد فرغبوا النّاس فى دینکم و فیما انتم فیه؛ حکومت بنى امیه با شمشیر، ظلم و جور سرپا بود و اما امامت ما با نرمى، الفت با همدیگر، وقار، تقیّه، خوش برخوردى، پرهیزکارى و اجتهاد همراه است. پس مردم را در دینتان و در آنچه شما برآنید (امامت و ولایت)، تشویق کنید.»۶۰

۳٫ تقیّه فقهى

«فقه شیعه» در دوران ۳۴ ساله امامت امام صادق علیه‏السلام به نقطه اوج بالندگى و شکوفایى خود رسید، به گونه‏اى که به «فقه جعفرى» معروف شد. روایات فقهى تقیّه‏اى نیز رشد روز افزونى پیدا کرد. گستردگى تقیّه و روایات تقیّه‏اى به گونه‏اى بود که بعضى از یاران در استفتاى مکاتبه‏اى خود تصریح مى‏کنند که مسأله تقیّه در میان نیست و خواستار بیان حکم در حالت عادى مى‏شوند؛۶۱ از جمله:

۱٫ ابوبصیر از امام صادق علیه‏السلام درباره جواز سجده بر گلیم مى‏پرسد و امام علیه‏السلام جواب مى‏دهد: «اذا کان فى تقیّه فلابأس به؛ اگر در حالت تقیّه باشد، اشکالى ندارد.»۶۲

۲٫ امام صادق علیه‏السلام درباره کیفیت برگزارى نماز خود با اهل سنّت چنین مى‏فرماید: «فامّا أنا فاُصَلّى معهم و اریهم انّى اسجد و مااسجد؛ من با آنان نماز مى‏خوانم و چنین وانمود مى‏کنم که سجده مى‏نمایم، در حالى که سجده نمى‏کنم.»۶۳

۳٫ امام صادق علیه‏السلام در روایتى سوگند دروغین به جهت تقیّه را مجاز شمرده و براى شکستن آن کفّاره‏اى قائل نمى‏شوند: «لاحنث و لاکفّاره على من حلف تقیّه یدفع بذلک ظلماً عن نفسه؛ کسى که به جهت تقیّه و براى دفع ظلم از خود، سوگند بخورد (و بعد خلاف آن عمل کند) این سوگند شکسته نمى‏شود و کفّاره‏اى ندارد.»۶۴

۴٫ تقیّه کلامى

به موازات رشد و بالندگى فقه شیعه به وسیله امام صادق علیه‏السلام ، کلام و معارف شیعه نیز در این زمان توسّط آن حضرت به نقطه اوج شکوفایى رسید و توانست در میان همه مذاهب کلامى رایج در آن روزگار، راه خود را پیموده و خود را در صدر مذاهب کلامى که در ضمن مبتنى بر اصول و قواعد قطعى بود، قرار دهد. لذا در میان اصحاب امام صادق علیه‏السلام به چهره‏هاى کلامى متبحّرى همانند «هشام بن حَکم» برخورد مى‏کنیم که در مبارزات کلامى خود با دیگر مذاهب کلامى، همیشه بر آنها پیروز است؛ به طورى که امام علیه‏السلام هشام را با آنکه جوان نورسى است، در صدر مجلس خود جاى مى‏دهد. با مراجعه به ابواب مختلف کلامى مشاهده مى‏کنیم که قسمت عمده روایات کلامى شیعه و همچنین تقیّه کلامى از زبان امام صادق علیه‏السلام نقل شده است. حال با این توضیحات، به چند نمونه از تقیّه‏ هاى کلامى امام، اشاره مى‏نماییم:

۱٫ از امام صادق علیه‏السلام پرسیدند: زده شدن گردن‏ها براى شما محبوب‏تر است. یا برائت از على علیه‏السلام . حضرت فرمود: «رخصت (یعنى استفاده از تقیّه) براى من محبوب‏تر است.» و آنگاه به آیه نازل شده در شأن عمّار استناد نمود.۶۵

۲٫ در روایتى امام صادق علیه‏السلام چنین مى‏فرماید: «ایّا کم و ذکر علیّ و فاطمه علیهماالسلام فانّ النّاس لیس شی‏ء ابغض الیهم من ذکر علیّ و فاطمه علیهماالسلام ؛ از آوردن نام على و فاطمه علیهماالسلام نزد مردم بپرهیزید، زیرا آنها یادآورى این دو را از هرچیز دیگر ناخوش‏تر مى‏دارند.»۶۶

علاوه بر تقسیم‏بندى مذکور، به حسب استفاده از آیات شریفه و روایات وارده، «تقیّه» داراى تقسیم‏بندى دیگرى نیز مى‏باشد:۶۷

۱. تقیّه اکراهیه: عمل نمودن شخص مجبور هنگام اکراه و اجبار، براى حفظ جان و سایر شئون خود.

۲. تقیّه خوفیه: انجام اعمال و عبادات بر طبق فتاواى رؤساى علمى اهل سنّت (در محیط آنها) و احتیاط کامل گروه اقلیت در روش زندگى و معاشرت باگروه اکثریت، براى حفظ جان و سایر شئون خود و هم مسلکان.

۳. تقیّه کتمانیه: کتمان مرام و حفظ مسلک و اختفاى مقدار عدّه و قدرت جمعیّت هم مسلکان و فعّالیت سرّى در پیشبرد اهداف در موقع ضعف و هنگام مهیّا نبودن براى انتشار مرام که مقابل فعالیّت علنى در موقع قدرت و تهیّه قواى کافى است.

۴. تقیّه مداراتیه: حُسن معاشرت و زندگى با اهل‏سنّت (اکثریت جامعه اسلامی) و حضور در مجامع و محافل عبادى و اجتماعى آنان، براى حفظ وحدت، اتّحاد اسلامى و تشکیل یک دولت با قدرت.

اینک به ذکر روایاتى از امام صادق علیه‏السلام در هریک از انواع تقیّه مى‏پردازیم:

تقیّه اکراهیه

عمر بن مروان خزاز روایت کرده: از حضرت صادق علیه‏السلام شنیدم که فرمود: رسول اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم فرمود: چهارچیز از امت من برداشته شده است:

اوّل: امرى که در انجام آن مضطر باشند.

دوم: کارى که فراموش نمایند.

سوم: امرى که اجبار بر آن شده باشند.

چهارم: فعلى که فوق طاقت آنهاست.

و فرمود: این امر از کتاب خدا استفاده مى‏شود۶۸: «ربّنا لا تؤاخذنا ان نسینا او اخطأنا ربّنا و لاتحمل علینا اصراً کما حملته على الذین من قبلنا ربّنا و لاتُحمّلنا ما لا طاقهَ لنا به»۶۹، «الاّ من اکره و قلبه مطمئن بالایمان»۷۰٫

در این روایت شریف حضرت امام صادق علیه‏السلام از نبیّ‏اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم نقل نموده، یکى از امور برداشته شده از این امت، امرى است که به انجام آن اکراه و اجبار شوند گرچه ترک واجب و فعل حرام باشد. حضرتش ذیل این حدیث به آیه‏اى که درباره عمّار نازل شده تمسّک فرموده‏اند.

از اطلاق این روایت چنین استفاده مى‏شود که حرمت یا وجوب امرِ مورد اکراه و اجبار، گرچه در نهایت اهمّیت و لزوم براى شخص مورد اکراه و یا براى محیط اسلامى‏اش باشد، برداشته شده و مى‏تواند در فرض اوّل انجام داده و در فرض دوم ترک نماید. تقیّه براى افرادى که قلباً ایمان دارند، در مواقع اضطرار و خطر جانى جایز است و تقیّه اکراهیه، مطابق روش عقلا، براى حفظ هدف و غرض مسلکى و ترجیح اهم بر مهم است.

تقیّه خوفیه

۱٫ حسن بن زید بن على از حضرت امام صادق علیه‏السلام ، از پدرش نقل مى‏نماید: رسول اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم مکرّراً مى‏فرمود: «لا ایمان لمن لاتقیّه له؛ کسى که تقیّه نکند، داراى ایمان نیست.» و مى‏فرمود: خداى تعالى فرموده: «الاّ أن تتّقوا منهم تُقاه»۷۱٫

نبی‏اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم ذیل کلامش لزوم تقیّه را مطرح نموده و جهت بیان آن، متمسّک به آیه ۲۸ سوره آل عمران شده‏اند، که خداوند فرموده: فقط در مورد ترس از محذور و به خاطر دفع ضرر، تقیّه خوفیه نمایید و در ظاهر باکفّار دوستى و همبستگى کنید.

۲٫ حضرت صادق علیه‏السلام مى‏فرماید: «استعمال التّقیه لصیانه الاخوان فان کان هو یحمى الخائف فهو من اشرف خصال الکرام؛ عمل به تقیّه، براى حفظ برادران ایمانى است. و اگر عمل مذکور بیمناکى را از هراس رهانده و حفظ نماید، شریف‏ترین علائم کرم و بزرگوارى است.»۷۲

۳٫ شیخ طوسى مسنداً از حضرت صادق علیه‏السلام نقل کرده: «علیکم بالتقیّه فانّه لیس منّا من لم یجعلها شعاره و دثاره مع من یأمنه لتکون سجیّته مع من یحذره۷۳؛ موالیان ما! همیشه ملازم با تقیّه باشید. همانا کسى که در حال ایمنى و نزد افراد بی‏آزار تقیّه را شعار و لباس خود ننماید تا عادت او شده و در مورد خوف و نزد ستمکار فراموش نکند، از ما نیست.»

در این روایت، امام صادق علیه‏السلام شیعیان خود را دستور به تمرین وظیفه تقیّه مى‏فرماید تا در مورد خوف و پیش آمد ناگهانى، به طور طبیعى مهیّاى انجام وظیفه باشند.

تقیّه کتمانیه

۱٫ معلّى بن خنیس روایت کرده: حضرت صادق علیه‏السلام فرمود: «یا معلّى! اکتم امرنا و لاتذعه فانّه من کتم امرنا و لم یذعه اعزّه‏اللّه به فی‏الدّنیا و جعله نوراً بین عینیه فی‏الآخره یقوده الى الجنّه. یا معلّى! من اذاع امرنا و لم یکتمه اذّله‏اللّه به فی‏الدّنیا و نزع النّور من بین عینیه فی‏الآخره و…؛ اى معلّى! طریقه ما را مخفى دار (سرّاً ترویج نما) و به طور آشکار منتشر منما، چه هرکس امر ما را مکتوم داشته و نزد عامّه مردم آشکار ننماید، روش او را خدا در دنیا موجب عزّتش نموده و در آخرت به شکل نورى بین دو چشم او ظاهر مى‏نماید تا او را به سوى بهشت رهسپار کند. اى معلّى! هرکس ولایت و امر ما را آشکار نموده و از کتمان و مستورى خارج نماید، خدا روش او را موجب خوارى او در دنیا و برطرف شدن روشنایى بین دو چشمش در آخرت مى‏نماید و روش او به شکل تاریکى بین دو چشمش در آمده تا او را به سوى آتش رهسپار نماید. اى معلّى! تقیّه از دین من و دین پدران من است. کسى که روشش تقیّه نیست، بهره‏اى از دین ندارد. اى معلّى! همان طور که خدا دوست دارد آشکار (هنگامى که اهل حق واجد اکثریت و قدرتمند هستند) عبادت شود، همچنین دوست دارد (هنگام ضعف و اقلیت اهل حق) مخفى و به روش سرّى اطاعت گردد.»۷۴

با تفکّر و دقّت در این روایت (صدراً و ذیلاً) گفتار ما در باب این نوع تقیّه نیز روشن شده و این قسم تقیّه هم به کیّفیّت مذکور استفاده مى‏شود؛ زیرا در صدر روایت، رئیس مذهب جعفرى به گروه خود دستور داده، به طریقه و مسلک او و پدرانش که در آن زمان در اقلیت و ضعف بودند، به طور سرّى عمل نموده و از عامّه مردم (اهل سنّت) مخفى نگه دارند. در اثناى روایت، تقیّه را از دین خود و پدران بزرگوارش معرّفى کرده و در ذیل روایت، از این عمل به «عبادت سرّى» تعبیر فرموده است. اضافه بر این، از تعبیر ایشان از روش مذکور به «روشنایى دو چشم» استفاده مى‏شود: این روش، طریق عمل به دین، راهنما و رساننده ما به واقعیّات مذهب است و تقیّه باید متکفّل عمل به تمام احکام یا مُعْظَم (اکثریت) آن باشد که این مقصود، انحصار به تقیّه کتمانیه (اتّخاذ طریق سرّى مطمئن در عمل به تمام احکام و ترویج آن) دارد. لذا مى‏توان گفت: تمام روایاتى که در آن اطلاق دین بر تقیّه شده، دلالت بر تشریع این نوع و این نحوه تقیّه دارد.۷۵

۲٫ حضرت صادق علیه‏السلام از پدران بزرگوارش، از حضرت امیرمؤمنان علیهم‏السلام نقل فرموده: «التّقیّه دینى و دین اهل‏بیتی؛ تقیّه، دین من و دین اهل بیت من است.»۷۶

تقیّه مداراتیه

۱٫ مُدرک از حضرت امام جعفر صادق علیه‏السلام روایت کرده که فرمود: «رحم اللّه عبداً اجتر مودّه النّاس الى نفسه فحدّثهم بمایعرفون و ترک ما ینکرون؛ خدا بنده‏اى را رحمت کند که دوستى مردم را (به واسطه حُسن معاشرت و صحّت روش) به خود جلب نماید و سپس در حدود فهم و درک آنها نقل احادیث نموده و از نقل امورى که مورد انکار آنهاست، خوددارى کند.»۷۷

۲٫ معاویه بن وهب روایت کرده: از حضرت امام صادق علیه‏السلام سؤال کردم: وظیفه ما در معاشرت باگروه خود و با فرقه‏هاى دیگر اسلامى که در محیط ما هستند و ما با آنها سر و کار و آمیزش داریم، چیست و چه نحوه معاشرتى سزاوار ماست؟ فرمود:«تؤدّون الامانه الیهم و تقیمون الشّهاده لهم و علیهم و تعودون مرضاهم و تشهدون جنائزهم۷۸؛ امانات همه آنان را مسترد داشته، در موقع مخاصمه و ترافع نزد حاکم، بر نفع درستکار و ضرر گناهکار و نادرست، اقامه شهادت نموده، بیماران‏شان را عیادت کرده و در مراسم تدفین مردگان‏شان شرکت کنید.»

دلیل بر تشریع «تقیّه مداراتیّه» در روایات مذکور از محضر اهل بیت علیهم‏السلام ، به ویژه حضرت امام صادق علیه‏السلام ، مطابق آیات عدیده قرآنى: دستور به اتّحاد مسلمانان، کنار گذاردن اختلافات و موجبات تفرقه، اجتناب از دوستى حقیقى و همکارى مسلمانان با کفّار و اجانب مى‏باشد.۷۹

نتیجه

با ذکر نمونه‏اى چند از احادیث امام صادق علیه‏السلام در باب انواع تقیّه و جایگاه آن در زمان آن حضرت، به خوبى آشکار مى‏گردد که «تقیّه» به معنى خوددارى و حفظ نفس در مواقع خطر، از شیوه‏هاى عقلائى است که در هر زمان براى بشر مطرح بوده است و در دوران امامت امام صادق علیه‏السلام شدیدترین حال خود را داشته است و مهم‏ترین دلیل براى کاربرد آن اصولاً حفظ جان و تثبیت اعتقادات دینى و احکام الهى مى‏باشد. همچنین ذکر گردید که تشخیص مورد تقیّه، به این که ضرورت و ناچارى باشد، با خود شخص است.۸۰

پى‏نوشت‏ها:

۱. معجم مفردات الفاظ قرآن، راغب اصفهانى، ص ۵۶۸؛ لسان العرب، ابن منظور، ج ۱۵، ص ۳۷۷٫

۲٫ لسان العرب، ج ۱۵، ص ۳۷۸٫

۳٫ ر.ک: النحو الوافى، حسن عباسى، ج ۳، ص ۲۰۹ و ۲۱۰٫

۴٫ این مطلب با استفاده از درس تفسیر آیه‏اللّه جوادى آملى نقل گردیده است. ذیل تفسیر آیه ۲۸ سوره آل عمران.

۵٫ القواعد الفقهیّه، ناصرمکارم شیرازى، ج ۱، ص ۳۸۶٫

۶٫ شرح عقائد الصدوق، شیخ مفید، ص ۲۴۱٫

۷٫ مجمع البیان، فضل بن حسن طبرسى، ج ۲، ص ۷۲۹٫

۸٫ جایگاه و نقش تقیّه در استنباط، نعمت اللّه صفرى، ص ۴۷ و ۴۸٫

۹٫ مکاسب، رساله التّقیّه، شیخ انصارى، ص ۳۲۰٫

۱۰٫ القواعد الفقهیّه، سیّد بجنوردى، ج ۵، ص ۴۳٫

۱۱٫ روح المعانى، ابوالفضل آلوسى، ج ۳، ص ۱۲۱٫

۱۲٫ المنار، سیدمحمد رشید رضا، ج ۳، ص ۲۸۰٫

۱۳٫ فتح البارى فی‏شرح صحیح البخارى، ابن حجر عسقلانى، ج ۱۲، ص ۱۳۶٫

۱۴٫ بحارالانوار، محمدباقر مجلسى، ج ۷۵، ص ۴۱۹، ح ۷۴، به نقل از امام صادق(ع).

۱۵٫ وسائل الشیعه، حرّ عاملى، ج ۱۱، ص ۴۶۳، ح ۱۶، به نقل از امام صادق(ع).

۱۶٫ انعام / ۷۶ ـ ۷۹٫

۱۷٫ صافّات / ۸۹٫

در بعضى از روایات، این کلام از باب «توریّه» دانسته شده و توجیهات مختلفى از سوى علامه مجلسى(ره) در ذیل آن بیان شده است. (بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۴۰۷، ح ۴٫)

۱۸٫ انبیاء / ۶۲٫

۱۹٫ ر.ک: الکشّاف، ابوالقاسم زمخشرى، ج ۳، ص ۱۲۴؛ المیزان، سید محمدحسین طباطبایى، ج ۱۴، ص ۳۰۰٫

۲۰٫ بحارالانوار، ج ۷۵، ح ۴۴ و ۴۵؛ وسایل الشیعه، ج ۱۱، ص ۴۶۴، ح ۱۷ و ۱۸٫

۲۱٫ یوسف / ۷۰٫

۲۲٫ المیزان، ج ۱۱، ص ۲۳۸٫

۲۳٫ طه / ۴۳ و ۴۴٫

۲۴٫ بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۳۹۶، ح ۱۸٫

۲۵٫ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۸، ح ۸ و ر.ک: مجمع البیان، امین الاسلام طبرسى، ج ۸، ص ۵۱۲٫

۲۶٫ مؤمنون / ۲۸٫

۲۷٫ بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۴۲۹، ح ۸۸٫

۲۸٫ همان، ج ۱۴، ص ۴۲۵، ح ۵٫

۲۹٫ الکشّاف، ص ۱۷۰٫

۳۰٫ ر.ک: جایگاه و نقش تقیّه در استنباط، ص ۶۱ ـ ۷۰ و مقاله تقیّه و جایگاه آن در احکام عبادى و حقوقى، سید هاشم بطحائى، مجلّه مجتمع آموزش عالى قم، ش ۱۲ (ویژه حقوق) سال چهارم، بهار ۱۳۸۱٫

۳۱٫ مجمع البیان، ج ۶، ص ۳۸۹٫

۳۲٫ نحل / ۱۰۶٫

۳۳٫ ر.ک: جایگاه و نقش تقیّه در استنباط، ص ۷۰ و ۷۱٫

۳۴٫ التفسیر الکبیر، فخرالدّین رازى، ج ۸، ص ۱۲٫

۳۵٫ المنار، ج ۳، ص ۲۸۱٫

۳۶٫ تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر دمشقى، ج ۲، ص ۶۰۹٫

۳۷٫ الکشّاف، ص ۶۳۷٫

۳۸٫ التبیان فى تفسیر القرآن، طوسى، ج ۲، ص ۴۳۵٫

۳۹٫ الکشّاف، ص ۶۳۷٫

۴۰٫ بقره / ۱۹۵٫

۴۱٫ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۴۶۷٫

۴۲٫ ر.ک: مقاله تقیّه و جایگاه آن در احکام عبادى و حقوقى.

۴۳٫ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۴۸۳٫

۴۴٫ ر.ک: مسأله التقریب بین اهل السنه والشیعه، القسم الاوّل، ص ۳۳۰٫

۴۵٫ براى آشنایى از جنایات منصور دوانیقى، ر.ک: مروج الذّهب، مسعودى، ج ۳، ص ۳۰۱ ـ ۳۱۷٫

۴۶٫ بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۳۹۳ ـ ۴۴۳٫

۴۷٫ الارشاد، شیخ مفید، ج ۲، ص ۱۷۹٫

۴۸٫ ر.ک: غالیان، کاوشى در جریان‏ها و برآیندها، نعمت اللّه صفرى.

۴۹٫ وسائل الشیعه، ج ۳، ص ۲۷۹، ح ۶٫

۵۰٫ همان، ص ۲۸۰، ح ۹٫

۵۱٫ بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۴۳۴، ح ۹۷٫

۵۲٫ وسائل الشیعه، ج ۱۰، ص ۳۵۷، ح ۳٫

۵۳٫ همان، ص ۴۱۳، ح ۱٫

۵۴٫ بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۴۱۱، ح ۶۱٫

۵۵٫ همان، ص ۳۹۹، ح ۳۸٫

۵۶٫ بقره / ۸۳٫

۵۷٫ بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۴۰۱، ح ۴۲٫

۵۸٫ همان.

۵۹٫ همان، ص ۴۱۹، ح ۷۳٫

۶۰٫ وسائل الشیعه، ج ۵، ص ۴۳۰، ح ۹٫

۶۱٫ همان، ج ۳، ص ۲۵۱، ح ۴٫

۶۲٫ همان، ص ۵۹۶، ح ۳٫

۶۳٫ همان، ج ۵، ص ۳۸۵، ح ۸٫

۶۴٫ بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۳۹۴، ح ۱۰٫

۶۵٫ وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۴۷۹، ح ۱۲٫

۶۶٫ همان، ص ۴۸۶، ح ۲٫

۶۷٫ ر.ک: تقیّه در اسلام، على تهرانى، چاپ فیروزیان، مشهد ۱۳۵۴ ش.

۶۸٫ وسائل الشیعه، کتاب امر به معروف، باب ۲۵٫

۶۹٫ بقره / ۲۸۶٫

۷۰٫ نحل / ۱۰۶٫

۷۱٫ وسائل الشیعه، کتاب امر به معروف، باب ۲۴٫

۷۲٫ همان، باب ۲۸٫

۷۳٫ همان، باب ۲۴٫

۷۴٫ همان، باب ۳۱٫

۷۵٫ تقیّه در اسلام، ص ۵۹ ـ ۶۵٫

۷۶٫ مستدرک الوسائل، میرزا حاجى نورى، کتاب امر به معروف، باب ۲۳٫

۷۷٫ وسائل الشیعه، کتاب امر به معروف، باب ۲۶٫ ۷۸٫ همان، کتاب حجّ، باب ۱ از ابواب احکام العشره.

۷۹٫ ر.ک: تقیّه در اسلام، ص ۸۴ ـ ۹۳؛ رساله‏اى در تقیّه، عبدالرضا ابراهیمى.

۸۰٫ ر.ک: میزان الحکمه، محمدى ری‏شهرى، ج ۱۴، (ترجمه فارسی)، باب تقیّه؛ مکاسب، شیخ مرتضى انصاری؛ مناقب آل ابی‏طالب، ابن شهر آشوب، ج ۴؛ اصول کافى، کلینى، ج ۲؛ مبانى تکمله المنهاج، موسوى خویى، ج ۲؛ جواهرالکلام، محمدحسن نجفى، ج ۳۲ و مبانى و جایگاه تقیّه در استدلالهاى فقهى، محمدحسین واثقی‏راد.

منبع :کوثر ، تابستان ۱۳۸۲، شماره ۵۸

جوانان قرآنى

 روح الله قمى

«اِذ اَوَى الفِتیَه اِلَى الکَهفِ فَقالُوا رَبَّنا اِتنا مِن لَدُنکَ رَحمَهً وَ هیِّئ لَنا مِن أَمرِنا رَشَداً؛

[و بیاد بیاور اى پیامبر] آن زمان که آن جوانان به غار پناه بردند و گفتند: پروردگارا، به ما از نزد خویش، بخشایشى ارزانى دار و براى ما در کارمان رهیابى [به صلاح و کمال] را فراهم ساز». (سوره کهف، آیه۱۰)

جوان کیست؟

همان طور که می‌دانید در قرآن کریم دو بار(و هر دو بار در سورهٔ کهف) کلمه فتیه (جوانان) بکار رفته است، در روایتى این چنین آمده است:  امام صادق(علیه السلام) «از مردى پرسیدند: «فتی» به نظر شما کیست؟ آن شخص جواب داد: جوان. امام صادق(علیه السلام) فرمودند: خیر، مراد از «فتی» مؤمن است. مگر نمی‌دانى اصحاب کهف مردان کاملى بودند، پس خداوند آنان را جوان نامید به خاطر ایمانشان».٭

بنابراین از دید قرآن «جوان» به قدرت بازو و سن و سال نیست؛ بلکه به قدرت ایمان می‌باشد و در احادیث دیگرى آمده است: «همه آنها جوان نبودند و لیکن قرآن آنها را جوان نامید (براى این که جوان با قدرت ایمان است که توانایى تغییر و انقلاب را دارد و می‌تواند راه و روش خود را عوض کند) قرآن تعبیر به «فتیه» کرد تا برساند که آنان جوانان عادى بودند نه پیغمبر، رسول و ولى خاص».

پیامها

۱ـ توانایى جوان، بر جانفشانى در راه حق، ترجیح دادن حقیقت از غیر حقیقت، شناخت عقیده درست از نادرست، ترک لذتها و زیبایی‌هاى دنیوى از سایرین افزون است.

۲ ـ همواره در فتنه‌ها، باید به جایى مطمئن و دور از خطر پناه برد.

۳- در سخت‌تـرین مـوقعیت‌هـا، اولیـن گفتـار نیـایش با پـروردگار جهانیان می‌باشد: (فَقالُوا رَبَّنا).

۴ـ با نجات و امنیت یافتن، نباید خدا را از یاد برد، بلکه باید از پیشگاه او درخواست رحمت و گشایش کرد. (اِتنا مِن لَدُنکَ رَحمَهً).

۵ ـ جوان مؤمن، با وجود فراهم بودن اسباب و وسایل ظاهرى دل به آنها نمی‌بندد و تنها برحمت خداوند امیدوار و به قدرت او اتکا دارد. (از مقدم شدن «مِن لَدُنکَ» بر «رَحمَهً» این نکته را مى فهمیم).

۶ ـ جوان، آنگاه خداوند را با فطرت سلیم خویش درمی‌یابد که همه معبودهاى دروغین را نفى کند و خود را با تمام وجود از آنها دور سازد (آنان همه چیز را رها کردند و سپس گفتند «رَبَّنا»).

۷ ـ جوان باید همواره حقیقت‌جو باشد. (وَ هیِّئ لَنا مِن أَمرِنا رَشَداً).

۸ ـ جوان نسبت به شناخت جریان‌هاى اجتماعى نباید بی‌تفاوت باشد، بلکه باید به طور دقیق حق را از باطل جدا کرده و آن را بشناسد. (آنان از قوم و جامعه باطل به غار پناه بردند).

۹ـ جوان هیچگاه هضم در فضاى نا‌سالم نمی‌شود، بلکه خود را از جو جامعه فاسد با هجرت نجات می‌دهد.

۱۰ـ اهل حق و حقیقت با یکدیگر سازگارند و می‌توانند جمعى عمل کنند و از تک روى پرهیز دارند. (آنان با هم هجرت کردند و براى گشایش یک صدا گفتند: «قالُوا رَبَّنا»).

 منبع: مجله بشارت؛ نشریه قرآنى ویژه جوانان

جوان در قرآن(۱)

سید ابراهیم سجادى

قرآن، فصل جوانى را فرصت استثنایى عمر انسان می‌‏داند. این واقعیت در آیات متعدد، با تعبیرات گوناگون مطرح شده است. گفته‏‌هاى قرآن در باب شناخت نیرو و استعداد جوانى، به دو بخش گزارش و ارزشگذارى، قابل تقسیم است:

گزارش‏ها

در بخش گزارش، قرآن از رخدادهاى تاریخى یاد می‌‏کند که به دست جوان طرّاحى و اجرا شده است. در این قسمت، هم اتفاقات تلخ و هشداردهنده که اشاره به آسیب پذیرى فوق‏‌العاده این قشر دارد، مطرح می‌‏شود و هم از شاهکارهاى مثبت و سرنوشت‏‌ساز آنان سخن به میان می‌‏آید.

اقدام همراه حضرت موسى(علیه السلام) به نابودى غلامی‌(یعنى جوانى که تازه صورتش موى و سبیل در آورده بود)، به این دلیل که به نیروى تهدید شده نسبت به پدر و مادرش تبدیل شده بود، گواهى است بر آسیب‌پذیرى جوان. قرآن می‌‏گوید: «فَانطَلَقَا حَتَّى إِذَا لَقِیَا غُلاَماً فَقَتَلَهُ»(کهف /۷۴)

«پس آن دو، به راه خود ادامه دادند تا این که به نوجوانى برخوردند، پس معلم، موسى او را کشت».

همراه حضرت موسى‏(علیه السلام) راز و رمز این اقدام به ظاهر ناخوشایند را، این گونه توضیح داد:

«وَ أَمَّا الْغُلاَمُ فَکَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَیْنِ فَخَشِینَا أَن یُرْهِقَهُمَا طُغْیَاناً وَ کُفْراً»(کهف /۸۰)

«اما آن نوجوان(که کشتم)، پدر و مادر با ایمان داشت و ترسیدیم که آن دو را به طغیان و کفر بکشاند.

ماجراى پسر نوح و هلاکت او به دلیل مخالفت با پدرش، نمونه دیگرى است براى آسیب‏‌پذیرى جوان؛ چه آن که تعبیر «بُنَىّ» به معناى جوان است. چنانکه در آیات: یوسف /۵ و لقمان /۱۳ و صافات /۱۲ به همین معنا می‌‏باشد. و سیره قوم نوح نیز این بود که روحیه مخالفت با نوح(علیه السلام) را در سنین جوانى در فرزندان‏شان پرورش می‌‏دادند. در روایتى آمده است:

«کان الرجل منهم یأتى بابنه و هو صغیر فیقفه على رأس نوح فیقول یا بنى ان بقیت بعدى فلا تطیعن هذا المجنون» ۱

«سیره هر مردى از قوم نوح، این بود که پسرش را در خردسالى می‌‏آورد بالاى سر نوح‏(علیه السلام) و می‌‏گفت: اگر بعد از من زنده بودى، از این مرد دیوانه پیروى مکن».

سیره تبلیغاتى تربیتى قوم نوح، چونان جا افتاده بود که نوح‏(علیه السلام) در مقام مناجات با پروردگارش عرض کرد:

«إِنَّکَ إِن تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبَادَکَ وَ لاَ یَلِدُوا إِلَّا فَاجِراً کَفَّاراً»(نوح /۲۷)

«همانا اگر آنها را باقى بگذارى، بندگانت را گمراه می‌‏کنند و جز نسل فاجر و کافر به دنیا نمی‌‏آورند».

موج سیره تبلیغاتى مخالفان کنعان، پسر نوح را نیز در سنین جوانى به دور از دید پدرش به کام خود برد، به گونه‏‌اى که ترس از طوفان هم نتوانست او را به همراهى با پدر وا دارد.

«وَ نَادَى نوحٌ ابْنَهُ وَ کَانَ فِى مَعْزِلٍ یَا بُنَىَّ ارْکَبْ مَعَنَا وَ لاَ تُکُن مَعَ الْکَافِرِینَ. قَالَ سَآوِى إِلَى جَبَلٍ یَعْصِمُنى مِنَ الْمَاءِ»(هود /۴۳ – ۴۲)

«نوح فرزندش را که در گوشه‌‏اى بود، صدا زد: پسرم! همراه ما سوار شو و با کافران مباش. گفت: به زودى به کوهى پناه می‌‏برم تا مرا از آب حفظ کند».

در بخش گزارش‏‌هاى مثبت، قرآن به نقل مواردى می‌‏پردازد که جوان صرفاً به دلیل روحیه فضیلت‌پذیرى ویژه این مقطع سنى، به اقدام تاریخى و آموزنده دست یازیده است:

نمونه یک:

حضرت ابراهیم‏(علیه السلام) در جوانى به رشد لازم دست یافت و بر اساس آن، به سراغ بت‌شکنى و پیامد منفى آن شتافت.

«وَ لَقَدْ آتَیْنَا إِبْرَاهِیمَ رُشْدَهُ مِن قَبْلُ وَ کُنَّا بِهِ عَالِمِینَ إِذْ قَالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مَا هذِهِ التَّمَاثِیلُ الَّتِی أَنْتُم لَهَا عَاکِفُونَ»(انبیاء /۵۱ – ۵۲) «ما رشد ابراهیم را از پیش به او دادیم و به او آگاه بودیم، آن هنگام که به پدر و قوم او گفت این مجسمه‏‌هاى بى روح چیست که همواره آنها را می‌‏پرستید».

«فَجَعَلَهُمْ جُذَاذاً إِلَّا کَبِیراً لَّهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَیْهِ یَرْجِعُونَ قَالُوا مَن فَعَلَ هذَا بِآلِهَتِنَا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِینَ قَالُوا سَمِعْنَا فَتىً یَذْکُرُهُمْ یُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِیمُ»(انبیاء / ۵۸-۶۰)

«همه بتها را قطعه قطعه کرد مگر بزرگ آنها را، بدین منظور که شاید به سراغ آن بیایند. گفتند: که با بتهاى ما چنین کارى را کرده است؟ بى تردید او از ستمگران است. گفتند: شنیده‌‏ایم که جوان ابراهیم نام درباره بتها سخن می‌‏گفته است».

نمونه دوم:

اسماعیل، در سنین نوجوانى در اوج بردبارى و حلم، قدم نهاد و در پاسخ مشورت خواهى پدرش که خواب دیده بود وى را سر می‌‏برد، گفت: به مأموریتت عمل کن و خواست خداوند را انجام بده مرا ثابت قدم خواهى یافت:

«فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلاَمٍ حَلِیمٍ فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قَالَ یَا بُنَىَّ إِنِّى أَرَى فِى الْمَنَامِ أَنِّى أَذْبَحُکَ فَانظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ یَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِى إِن شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِینَ فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِینِ وَنَادَیْنَاهُ أَن یَا إِبْرَاهِیمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیَا کَذلِکَ نَجْزِى الْمُحْسِنِینَ»(صافات /۱۰۱ – ۱۰۵)

«ما به ابراهیم بشارت نوجوان حلیم و بردبار را دادیم، هنگامی‌ که آن غلام در عرصه فعالیت، همکار پدرش شد، ابراهیم گفت: پسرم! خواب دیده‏‌ام که تو را ذبح می‌‏کنم، نظرت در این باره چیست؟ گفت: پدرم! دستورى که به تو داده شده اجرا کن، به خواست خدا مرا از صابران خواهى یافت. وقتى هر دو تسلیم شدند و ابراهیم، جبین اسماعیل را بر زمین گذاشت، او را ندا دادیم که‌ ‏اى ابراهیم، آن مأموریتى که در عالم خواب به عهده‌‏ات گذاشته شده بود، انجام دادى، ما این گونه نیکوکاران را پاداش می‌‏دهیم».

نمونه سوم:

حضرت یوسف‏(علیه السلام) در سال‏هاى جوانى، ظرف وجودش مالامال حکمت و علم شد و در پناه خداوند از آزمون جنسى به بهاى سالها زندگى در زندان، سربلند بیرون آمد،

«وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَیْنَاهُ حُکْماً وَعِلْماً وَ کَذلِکَ نَجْزِى الْمُحْسِنِینَ وَ رَاوَدَتْهُ الَّتِى هُوَ فِى بَیْتِهَا عَن نَفْسِهِ وَ غَلَّقَتِ الْأَبَوْابَ وَ قَالَتْ هَیْتَ لَکَ قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّى أَحْسَنَ مَثْوَاىَ إِنَّهُ لاَ یُفْلِحُ الظَّالِمُونَ. وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِهَا لَوْلاَ أَن رَأى بُرْهَانَ رَبِّهِ کَذلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِینَ»(یوسف /۲۲ – ۲۴)

«وقتى یوسف به کمال جسمی‌ و روحى رسید، به او حکم و علم دادیم و این گونه نیکوکاران را پاداش می‌‏دهیم و آن زن که یوسف در خانه‏‌اش بود، از او تمناى کامجویى کرد و درها را بست. گفت بشتاب به سوى آنچه براى تو آماده و مهیاست، یوسف گفت: پناه می‌‏برم به خداوند و او پروردگارم است که مقام مرا گرامی‌ داشته است. همانا ستمگران به رستگارى نمی‌‏رسند و آن زن قصد او را کرد و او نیز – اگر برهان پروردگار را نمی‌‏دید – قصد وى را می‌‏کرد. این گونه کردیم تا بدى و فحشا را از او دور سازیم، زیرا او از بندگان مخلص ما بود».

نمونه چهارم:

موسى(علیه السلام) در جوانى رنگ کاخ نشینى که رفاه زدگى و مسؤولیت‏ نشناسى است، بر خود نگرفت؛ بلکه بر عکس در پى همکارى با مظلومان و ستیز با ستمگران بر آمد:

«وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَوَى آتَیْنَاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذلِکَ نَجْزِى الْمُحْسِنِینَ. وَ دَخَلَ الْمَدِینَهَ عَلَى حِینِ غَفْلَهٍ مِنْ أَهْلِهَا فَوَجَدَ فِیهَا رَجُلَیْنِ یَقْتَتِلاَنِ هذَا مِن شِیعَتِهِ وَ هذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِى مِن شِیعَتِهِ عَلَى الَّذِى مِنْ عَدُوِّه فَوَکَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَیْهِ»(قصص /۱۴ – ۱۵)

«وقتى موسى به کمال جسمی‌ و عقلى رسید، ما به او حکمت و دانش دادیم و این گونه نیکوکاران را پاداش می‌‏دهیم. او موقعى که اهل شهر در غفلت بودند، وارد شهر شده، ناگهان دو مرد را دید که با هم می‌‏جنگیدند، یکى از پیروان او بود و دیگرى از دشمنانش، آن کس که از پیروان او بود، مدد خواست، موسى مشت محکمی‌ بر سینه آن دیگرى زد و به حیات او پایان داد».

نمونه پنجم:

موسى‏(علیه السلام) پس از بعثت و رسیدن به مقام رسالت، وقتى به مصر بازگشت و مشغول دعوت به دین و مبارزه با دستگاه خودکامه فرعونى شد، با استقبال صادقانه جوانان مواجه گردید و تنها مجموعه‏‌اى از کم سن و سال ترهاى قوم بنى اسرائیل، راه او را پیش گرفتند. در حالى که ترس شکنجه فرعون و اشراف خودى، بر آنها سایه افکن بود.

«فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّیَّهٌ مِن قَوْمِهِ عَلَى خَوْفٍ مِن فِرْعَوْنَ وَ مَلَئِهِمْ أَن یَفْتِنَهُمْ»(یونس /۸۲)

«پس به موسى ایمان نیاوردند جز جوانانى از قوم او، در حالى که می‌‏ترسیدند از این که در معرض شکنجه فرعون و سران خودشان قرار بگیرند».

نمونه ششم:

در ماجراى اصحاب کهف، قابل مطالعه است که تعدادى از کاخ نشینان جوان، به جنگ و مخالفت با محیط آلوده به شرک، بت پرستى و خود کامگى برخاسته و به قصد حفظ ایمان و باورشان به زندگى در آسایش و رفاه پشت پا زده و راه هجرت و آوارگى را در پیش گرفته و با انتخاب زندگى جدید، خواب و مرگ ویژه خود، معجزه یاد ماندنى را در تاریخ به ثبت رساندند:

«نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُم بِالْحَقِّ إِنَّهمْ فِتْیَهٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْنَاهُمْ هُدىً وَ رَبَطْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ إِذْ قَامُوا فَقَالُوا رَبُّنَا رَبُّ السَّماوَاتِ وَ الْأَرْضِ لَن نَدْعُوَا مِن دُونِهِ إِلهاً لَقَدْ قُلْنَا إِذاً شَطَطاً»(کهف /۱۴ – ۱۳)

«ما داستان آنها را به حق، براى تو بازگو می‌‏کنیم، آنها جوانانى بودند که به پروردگارشان ایمان آوردند و ما بر هدایت شان افزودیم. ما دلهاى آنها را محکم ساختیم، در آن هنگام که قیام کردند و گفتند: پروردگار ما، پروردگار آسمان‏ها و زمین است، هرگز غیر او معبودى را نمی‌‏پرستیم که [اگر چنین گوییم] سخنى به گزاف گفته‌‏ایم».

موسى‏(علیه السلام) پس از بعثت و رسیدن به مقام رسالت، وقتى به مصر بازگشت و مشغول دعوت به دین و مبارزه با دستگاه خودکامه فرعونى شد، با استقبال صادقانه جوانان مواجه گردید و تنها مجموعه‏‌اى از کم سن و سال‌ترهاى قوم بنى اسرائیل راه او را پیش گرفتند. در حالى که ترس شکنجه فرعون و اشراف خودى، بر آنها سایه افکن بود.

تمامی‌ داستان‏هاى بالا، بیانگر نوعى رابطه بین سنین جوانى و پاى‌بندى به ارزش‏ها، پاکی‌ها و پرخاش بر ضد گرایش‏ها و سنت‏هاى باطل است.

واژه‏‌هاى: «غلام»، «بلغ اشدّه»، «ذریه» و «فتیه» که همه به مقطع سنى معین اشاره دارد، قطعی‌ترین دلالتش این است که در این فصل از زندگى، انسان‏ها گرایش نیرومندى نسبت به گزاره‌‏هاى یاد شده دارند و باید آن را پاس داشت.

منبع: فصلنامه پژوهش‌هاى قرآنى؛ شماره ۴۶

دلالت داستان اصحاب کهف بر وجود معاد

از جمله آیات الهیه که دلالت بر معاد دارد، داستان  اصحاب کهف و رقیم است . این داستان از مشهورات بین اهل ملل و نحل و تواریخ است و قرآن کریم شرحى از آن را به قدرى که شاهد براى مسأله معاد است بیان کرده است . جمله این آیات از آیه ششم تا آیه بیست و ششم از سوره کهف آمده است . خداوند در ضمن بیان این قضیه که سیصد و نه سال تمام آنانرا به خواب عمیق فرو برد و سپس بیدار نمود صریحاً میفرماید: «وَ کَذَ’لِکَ أَعْثَرْنَا عَلَیْهِمْ لِیَعْلَمُوا أَن وَعْدَ اللَهِ حَق وَ أَن الساعَهَ لاَ رَیْبَ فِیهَا؛ و اینچنین ما مردم را بر احوال آنان مطلع نمودیم تا بدانند که وعده خدا حق است ، و حقاً که در ساعت قیامت تردید و شکى نیست » (الکهف/۲۱).

در ابتداء خدا میفرماید: «فَلَعَلکَ بَـ’خِعٌ نَفْسَکَ عَلَى ‘´ ءَاثَـ’رِهِمْ إِن لَمْ یُؤْمِنُوا بِهَـ’ذَا الْحَدِیثِ أَسَفًا * إِنا جَعَلْنَا مَا عَلَى الاْرْضِ زِینَهً لَهَا لِنَبْلُوَهُمْ أَیهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً * وَ إِنا لَجَـ’عِلُونَ مَا عَلَیْهَا صَعِیدًا جُرُزًا؛ شاید که تو بواسطه أسف خوردن بر عدم ایمان این مردم میخواهى خود را به هلاکت در افکنى ! ما آنچه در روى زمین آفریدیم زینتهائى است که بر آن قرار دادیم تا بیازمائیم که عمل کدامیک بهتر است . و ما بالاخره روى زمین را پاک و خالى و چون سنگِ صاف بى محتوى و بى نقوش و صُوَر خواهیم کرد» (الکهف/۶تا۸).

و از اینجا شروع میفرماید به متن قصه اصحاب کهف: «أَمْ حَسِبْتَ أَن أَصْحَـ’بَ الْکَهْفِ وَ الرقِیمِ کَانُوا مِنْ ءَایَـ’تِنَا عَجَبًا؛ آیا تو چنین مى پندارى که قصه اصحاب کهف و رقیم ، از آیات عجیبه ما بوده است ؟» (کهف/۹). و سپس شروع میفرماید به شرح این داستان :

اصحاب کهف و رقیم جوانمردانى بودند که در یک مجتمع وَثَنى که عبادت اوثان و اصنام در آن رائج و دارج بوده است نشو و نما یافته ، و چون دین توحید در آن مجتمع راه پیدا کرد، ایمان آورده و تنها خداوند خالق زمین و آسمان را پرستیده ، و از عبادت ارباب انواع تجبرى سر باز زدند. و سپس مردم با آنها معامله سخت نموده و با شدت و تضییق و عذاب ، آنها را وادار به عبادت اوثان و ترک دین توحید و آئین یگانه پرستى نمودند، بطوریکه هر که از آنها بر مخالفت خود اصرار مى ورزید به سخت ترین وجهى او را مى کشتند. این جوانمردان از روى بصیرت، ایمان به خدا آوردند و خداوند بر هدایت آنها افزود، و درهاى علم و معرفت را به روى آنان گشود و از انوار الهیه به قدرى که آنانرا صاحب یقین گرداند بر آنها مکشوف ساخت و دل هاى آنها را به خود مرتبط گردانید، بطوریکه غیر از خدا از هیچ موجودى ترس و هراس نداشتند، و ناگوارى هاى سخت و حوادث ناپسند آنانرا به وحشت نمى انداخت .

آنان میدانستند که اگر در چنین اجتماعى زیست کنند ـ این اجتماع جاهلى مستکبر ـ هیچ چاره ندارند به جز آنکه طبق سیره آنان رفتار کنند، و به کلمه و گفتار حق سخن نگویند و به شریعت حق رفتار ننمایند. و چون راه توحید و ترک شرک را یافته بودند، دانستند که فقط یگانه راه نجات آنان اعتزال و کناره گیرى از مجتمع جاهلى است . بنابراین ، از هم آهنگى با مجتمع شرک و جاهلى امتناع نموده ، و با دلى محکم و ایمانى مستحکم بدون هیچ پروائى براى إعلان توحید حق تعالى و تقدس قیام نمودند، و رداً علَى القوم جِهاراً اعلان کردند: «رَبنَا رَب السمَـ’وَ’تِ وَ الاْرْضِ لَن نَدْعُوَا مِن دُونِهِ إِلَـ’هًا لَقَدْ قُلْنَآ إِذًا شَطَطًا * هَـ’ؤُلاَءِ قَوْمُنَا اتخَذُوا مِن دُونِهِ ءَالِهَهً لَوْ لاَ یَأْتُونَ عَلَیْهِم بِسُلْطَـ’نِ بَینٍ فَمَنْ أظْلَمُ مِمنِ افْتَرَى ‘ عَلَى اللَهِ کَذِبًا؛ پروردگار ما پروردگار آسمان ها و زمین است . ما غیر از او هیچ خدائى را نمى خوانیم و عبادت نمى کنیم ؛ و در غیر اینصورت گفتار ما یاوه و بدون معنى خواهد بود. این جماعتِ اقوام ما، کسانى هستند که غیر از خدا براى تدبیر امور خویش مؤثرى قائل مى باشند. آنان چرا براى آلهه و ارباب خود که به پرستش آنها قیام مى کنند، دلیل روشن و حجت واضحى اقامه نمى کنند؟ پس چه کسانى ظلم و ستم آنها از اینها افزون است که بر خداى خود افتراء و دروغ مى بندند؟» (کهف/۱۴و۱۵).

و سپس با خود گفتند: «وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَ مَا یَعْبُدُونَ إِلا اللَهَ فَأْوُا إِلَى الْکَهْفِ یَنشُرْ لَکُمْ رَبکُم مِن رَحْمَتِهِ وَ یُهَیى ْ لَکُم مِن أَمْرِکُم مِرْفَقًا؛ و چون شما از این جماعت وَثَنى مذهب ، و از اربابانشان و آلهه و خدایانشان کناره گرفتید، پس بسوى کهف پناه برید و آنجا را مأواى خود قرار دهید؛ تا آنکه خداوند از رحمت خود بر شما افاضه کند، و براى شما در امر خودتان سهولت و مرافقتى مقدر فرماید» (کهف/۱۶).

پس از آن داخل کهف رفتند، و در مکان واسعى در داخل آن جاى گرفتند و سگ آنان نیز دو دست خود را در دهانه کهف دراز نموده بود و چون میدانستند که اگر قوم از مکان آنان اطلاع پیدا کنند، آنانرا مى کُشند و به شکنجه و عذاب میگیرند، لذا در مقامِ دعا نسبت به خداى خود چنین خواستند: «فَقَالُوا رَبنَآ ءَاتِنَا مِن لَدُنکَ رَحْمَهً وَ هَیى ْ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا رَشَدًا؛ پس گفتند: اى پروردگار ما! از نزد خودت رحمتى بر ما ارزانى دار! و در امر ما رشد و موفقیت و وصول به مطلوب را مقدر و مهیا فرما!» (کهف/۱۰)، «فَضَرَبْنَا عَلَى ‘´ ءَاذَانِهِمْ فِى الْکَهْفِ سِنِینَ عَدَدًا؛ و ما بنا بر دعا و درخواست آنان ، سالیانى بر گوشهاى آنان زدیم که بخفتند و به راحتى فرو رفتند» (کهف/۱۱)، و سگ آنان هم با خودشان به خواب رفت ، و مدت سیصد و نُه سال قمرى که سیصد سال شمسى مى شود به خواب رفتند: (ثَلَـ’ثَ مِائَهٍ سِنِینَ وَ ازْدَادُوا تِسْعًا، کهف/۲۵).

تا آنکه میفرماید: «وَ کَذَ’لِکَ بَعَثْنَـ’هُمْ لِیَتَسَآءَلُوا بَیْنَهُمْ قَالَ قَآئلٌ مِنهُمْ کَمْ لَبِثْتُمْ قَالُوا لَبِثْنَا یَوْمًا أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قَالُوا رَبکُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ؛ و اینچنین ما آنها را برانگیختیم و بیدار کردیم براى آنکه در میان خود به گفتگو و مکالمه پردازند. یک نفر از آنان به دیگران گفت : شما چقدر درنگ کرده اید؟ آنان در پاسخ گفتند: یک روز یا مقدارى از یک روز! چند نفر دیگر از آنان در پاسخ گفتند: خداوند و پروردگار شما داناتر است به مقدار درنگ شما!»(کهف/۱۹).

و نیز مطلب را قرآن کریم ادامه میدهد تا آنکه میفرماید: «وَ کَذَ’لِکَ أَعْثَرْنَا عَلَیْهِمْ لِیَعْلَمُوا أَن وَعْدَ اللَهِ حَق وَ أَن الساعَهَ لاَ رَیْبَ فِیهَا؛ و اینچنین ما مردم را و اهل مدینه و شهر را بر احوال آنها آگاه کردیم تا بدانند که وعده خداوند حق است ، و آمدن ساعت قیامت و فرا رسیدن موعد معهود جاى شک و تردید نیست» (کهف/۲۱).

و از اینجا به دست مى آید که داستان اصحاب کهف، و پنهان شدن آنها در مغاره و خوابیدن سیصد و نُه سال و برانگیختن آنانرا پس از این مدت طولانى ، و آمدن به شهر براى خرید طعام ، و اطلاع مردم بر این داستان ؛ همه و همه براى اعلام و اعلان قضیه معاد و کیفیت آن ، و عدم استبعاد آن بوده است .

منبع: معادشناسى ۵، صفحه ۳۱۸-۳۱۳