ابن نوح سیرافی

نوشته‌ها

ابن نوح سیرافی.

 

اشاره

ابوالعباس احمد بن علی بن محمد بن احمد ابن عباس بن نوح، معروف به ابن نوح سیرافی محدث، رجال شناس و فقیه امامی سده‌های ۴ و ۵ق. از مشایخ وی می‌توان به ابوغالب زراری، ابن قولویه قمی، ابن داوود قمی و… اشاره داشت. نجاشی از شاگردان سرشناس او بوده و شیخ طوسی نیز به واسطه از حسین بن ابراهیم قمی از ابن نوح روایت کرده است. اخبار الوکلاء الاربعه و التعقیب و التعفیر از جملۀ آثار او بوده است که چیزی از آنها باقی نمانده است. ابوالعباس احمد بن علی بن محمد بن احمد ابن عباس بن نوح.

محل زندگی بصره

استادان  ابوغالب زراری، ابن قولویه قمی، ابن داوود قمی و…

شاگردان نجاشی و حسین بن ابراهیم قمی

لقب ابن نوح سیرافی

آثاراخبار الوکلاء الاربعه یا اخبار الابواب، التعقیب و التعفیر، القاضی بین الحدیثین المختلفین و المصابیح

زندگی

علت انتساب وی به سیراف (از شهرهای فارس) همچون دیگر جزئیات زندگی وی روشن نیست، ولی در منابع تصریح شده که در بصره اقامت داشته است.[۱]

نقل روایت

ابن نوح براساس سندی در الغیبه شیخ طوسی[۲] برای تحصیل و استماع حدیث سفری به مصر داشته است.

هم چنین از برخی محدثان مقیم بغداد، مانند ابوغالب زراری، ابن قولویه قمی و ابن داوود قمی که هر سه در ۳۶۸ق درگذشته‌اند، ظاهراً به‌طور مستقیم روایت کرده است.[۳]

وثاقت

نجاشی که احتمالاً وی را در بصره ملاقات کرده است، ضمن توثیق و تأکید بر اتقان وی در روایت، او را فقیهی بصیر به حدیث خوانده و از وی به “استاذنا” و “شیخنا” تعبیر کرده و چنانکه از عبارتش بر می‌آید از او بهره علمی بسیار برده است.[۴]

وی در مواردی دیگر[۵] به ذکر نظرات رجالی ابن نوح پرداخته و او را مورد اعتماد دانسته است.

شیخ طوسی نیز با اینکه تصریح می‌کند که ابن نوح را از نزدیک ندیده، نقل کرده که وی در مسائل کلامی دارای نقطه نظرهایی خاص هم چون قول به رؤیت خداوند بوده است؛ با این حال همو ابن نوح را در حدیث “واسع الروایه” خوانده و توثیق کرده است.[۶]

مشایخ

از مشایخ ابن نوح باید محمد بن علی ابن بابویه قمی، حسن ابن حمزه طبری، احمد بن محمد بن یحیی عطار، ابوالحسن علی بن بلال مهلبی، محمد بن علی بن فضل بن تمام، احمد بن ابراهیم بن ابی رافع، احمد بن جعفر بن سفیان بزوفری، حسین بن علی ابن بابویه قمی و جدش محمد بن احمد بن عباس را نیز نام برد.[۷]

راویان وی

از میان شاگردان و روایت کنندگان وی به غیر از نجاشی می‌توان از حسین بن ابراهیم قمی یاد کرد که شیخ طوسی به واسطه او از ابن نوح روایت می‌کند.[۸]

وفات

تاریخ درگذشت وی معلوم نیست، ولی به نظر می‌آید که در ۴۰۸ق، سال ورود شیخ طوسی به بغداد، هنوز در قید حیات بوده و تألیف الفهرست طوسی چندان فاصله‌ای از وفات او نداشته است.[۹]

آثار

اخبار الوکلاء الاربعه یا اخبار الابواب معروف‌ترین اثر ابن نوح است. این کتاب مورد استفاده بسیار شیخ طوسی در الغیبه واقع شده و یکی از معدود منابعی است که اطلاعات با ارزشی درباره دوره غیبت صغری و نواب چهارگانه و نیز در مورد کسانی که ادعای بابیت امام غایب(ع) را داشتند، به دست می‌دهد.[۱۰]

التعقیب و التعفیرالقاضی بین الحدیثین المختلفین المصابیح، در ذکر روایت‌کنندگان هر یک از ائمه(ع) همچنین کتابی در تکمیل تألیف ابن عقده در خصوص اصحاب امام صادق(ع) که ظاهراً مفصل بوده و مورد استفاده نجاشی قرار گرفته است.[۱۱]

ظاهراً ابن نوح تألیفی نیز در فهرست آثار امامیه داشته که نجاشی از آن بهره گرفته و به واسطه او بسیاری از آثار سلف را روایت کرده است، به‌طوری که می‌توان ابن نوح را یکی از حلقه‌های مهم در زنجیره‌های روایت کتب پیشین امامیه به‌شمار آورد.[۱۲]

شیخ طوسی در الفهرست[۱۳] یادآور شده است که آثار ابن نوح همگی به صورت چرک‌نویس بوده و از آن‌ها چیزی باقی نمانده است.

پی نوشت ها:

  1. نجاشی، رجال، ص ۸۶؛ طوسی، الفهرست، ص ۳۷.
  2. طوسی، الغیبه، ص ۲۴۰.
  3. نجاشی، رجال، صص ۳۰۲، ۳۴۴، ۳۸۵.
  4. نجاشی، رجال، ص ۸۶.
  5. نجاشی، رجال، صص ۸۲، ۳۷۳، جاهای مختلف.
  6. طوسی، رجال، ص ۴۵۶؛ همو، الفهرست، ص ۳۷.
  7. نجاشی، رجال، صص ۵۹-۶۰، ۱۱۲، ۱۳۱، ۲۸۳؛ طوسی، رجال، ص ۵۰۸؛ همو، الغیبه، ص ۲۲۶.
  8. طوسی، الغیبه، ص ۱۷۸، جاهای مختلف.
  9. نک : طوسی، الفهرست، ص۳۷.
  10. نک : نجاشی، رجال، ص ۸۷؛ طوسی، الغیبه، ص ۱۷۸، جم ؛ نیز نک : ابن طاووس، جمال الاسبوع، صص۵۲۱-۵۲۲، که روایتی از طریق ابن نوح درخصوص مسائل غیبت نقل کرده است.
  11. نجاشی، رجال، صص ۸۶-۸۷، ۱۳۷، جم ؛ طوسی، الفهرست، ص ۳۷.
  12. نک: نجاشی، رجال، ص۲۶، جاهای مختلف.
  13. طوسی، الفهرست، ص۳۷.
  14. فهرست منابع
  15. ابن حجر احمدبن علی، لسان المیزان، حیدرآباد دکن، ۱۳۳۱ق.
  16. ابن داوود حلی، الرجال، به کوشش جلال‌الدین محدث، تهران، ۱۳۴۲ش.
  17. ابن شهر آشوب، محمد ابن علی، معالم الهلماء، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م.
  18. ابن طاووس، علی بن موسی، جمال الاسبوع، تهران، ۱۳۳۰ق.
  19. طوسی، محمدبن حسن، رجال، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م.
  20. همو، الغیبه، نجف، ۱۳۸۵ق.
  21. همو، الفهرست به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانه مرتضویه.
  22. علامه حلی، حسن بن یوسف، خلاصه الاقوال، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م.
  23. نجاشی، احمدبن علی، رجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.
  24. منبع: ویکی شیعه

ابن نوح سیرافی

عالم رجالی ومحدث قرن های ۴ و ۵ ق

ابوالعباس احمد بن علی .بنابرانتساب او به سیراف، شاید خاستگاه اصلی او سیراف از شهرهای فارس بوده باشد. با توجه به تاریخ دیدارابن نوح سیرافی با برخی از استادان بصری آن قرن هم چون ابوعبدالله محمد بن احمد صفوانی در۳۵۲ ق و هم چنین مکاتبه ای با حسین بن علی بزوفری در آن سال ، که نجاشی خبر آن را در اختیار قرار داده است (ص ۵۹)، می توان حدود ولادت او را ثلث اول قرن ۴ ق برآورد کرد . مشایخی که او از محضرشان بهره برده ؛ به جز برخی چون شریف حسن به حمزه (- ۳۵۸ق) ، غالباً در شمار متوفیات ثلث آخر همان قرن اند مثل ابوغالب زراری و ابن قولویه و ابن داوود قمی که هر سه تن در۳۶۸ ق از دنیا رفته اند .از دیگر استادان اویند حسین بن علی بن بابویه (- ۳۷۸ ق)، شیخ صدوق (- ۳۸۱ق) ، احمد بن محمد بن یحیی عطار، احمد بن ابراهیم بن ابی رافع (نجاشی ، ص ۵۹ – ۶۰ ، ۱۲ ؛ شیخ طوسی ، رجال ، ص ۵۰۸ ؛ شیخ طوسی ، الغیبه ، ص ۲۲۶) .

در بین شاگردان ابن نوح سیرافی بیش از همه باید به نجاشی ، صاحب کتاب رجال ، اشاره که بسیار از او بهره برده و در جای جای اثرش از استاد یاد کرده است . اما غیر از او باید از حسین بن ابراهیم قمی نام برد که روایت شیخ طوسی از ابن نوح به واسطۀ این راوی صورت گرفته است. منابع به اثری ازابن نوح با عنوان اخبارالوکلاء الاربعه یا اخبارالابواب اشاره کرده اند که در مجموعۀ آثار الغیبه مورد استفاده بوده و شیخ طوسی هم در الغیبه از آن استفاده کرده است (ص ۱۷۸). او هم چنین در مقام فقیهی عالم در برخی مباحث مورد اختلاف آثاری تألیف کرده است که از آن جمله است کتاب القاضی بین الحدیثین المختلفین، التعقیب والتعفیر، المصابیح .

در بیان جایگاه ابن نوح سیرافی در تاریخ و فرهنگ شیعه باید به دو امر مهم توجه داشت: یکی نقش او در انتقال اطلاعات مبسوطی در بارۀ عصرغیبت صغری ونواب اربعه است ودیگرنقش اودرمبحث کتاب شناسی ورجال امامی . درمبحث نخست باید گفت که درمنابع به شاگردی ابن نوح سیرافی نزد ابونصرهبه الله بن محمد بن احمد بن ابراهیم نوبختی ، یکی ازافراد شاخص خاندان نوبختی ، اشاره شده است .آنچه ابن نوح دراخبارالوکلاء الاربعه آورده غالباً روایاتی است که ازابونصرهبه الله اخذ کرده است .این اثرارزشمند به ریزمباحثی دربارۀ عصرغیبت صغری اشاره می کند (نجاشی ، ص ۴۴۰) که ازمنظراعتقادی وتاریخی دارای اهمیت فراوانی است .دومین مصداق نقش اساسی ابن نوح سیرافی درتاریخ فرهنگ شیعه آن است که او ، درمقام کتاب شناس ورجال شناس سرشناس آن قرن ، دانش خود را به نجاشی انتقال داد . حتی بنا برسندی ابن نوح اجازۀ  روایت انبوهی ازآثارامامی را که دراختیارداشته به نجاشی داده بود . علاوه برآن ، جایگاه خاص ابن نوح درنقش حلقۀ مهمی درزنجیرۀ روایی آثارپیشینیان درجای جای رجال نجاشی مشاهده می شود . براساس داده های منابع ، نجاشی غالباً پرسش های خود درمباحث رجالی و روات را به صورت نامه نگاری

ازابن نوح می پرسیده وپاسخ می گرفته است (حرعاملی ، وسائل الشیعه ، ج ۳۰ ، ص ۳۰۸ ؛ نوری ، مستدرک ، ج ۴ ، ص ۳۹۰) .

پی نوشت ها:

نجاشی ، احمد (۱۴۰۷ ق) .«الرجال ، به کوشش موسی شبیری زنجانی ، قم .

شیخ طوسی ، رجال شیخ طوسی ، محمد بن حسن (۱۳۵۶ق) . الفهرست ، به کوشش محمد صادق آل

شیخ طوسی ، محمد بن حسن (۱۳۵۶ق) . الفهرست ، به کوشش محمد صادق آل بحرالعلوم ، نجف ، چاپ مرتضویه .

شیخ طوسی (۱۴۱۱ق) . الغیبه ، به کوشش عبادالله طهرانی وعلی احمد ناصح ، قم .

مستدرک

ازابن نوح می پرسیده وپاسخ می گرفته است (حرعاملی ، وسائل الشیعه ، ج ۳۰ ، ص ۳۰۸ ؛ نوری ،

نوری ، حسین  (۱۴۱۵) . « المستدرک ، قم ، مؤسسه آل البیت (ع) ، ج ۳ ، ۵ .

حرعاملی ، (بی تا) . وسائل الشیعه ، به کوشش ابوالحسن شعرانی ، بیروت ، داراحیاء التراث العربى .

منبع: نقش شیعه در فرهنگ و تمدن اسلام و ایران