آثار معنوی روزه

نوشته‌ها

آثار معنوى و اجتماعى روزه

 

اشاره:

برنامه‌های اسلام، براى رسیدن انسان به خوشبختى و سعادت جاودانه تدوین شده است؛ سعادتى که گستره‌اى به پهناى دنیا و آخرت دارد. در این میان، روزه عبادتى است که در ره‌پویی بشر به سوى کمال و تعالى نقش بسزایى دارد. در این نوشته به این مهم اشاره شده است.

 

 

با بررسى آیات روشن قرآن در می‌یابیم که روزه، براى رستگارى انسان و رهایى او از قید تن و توجه او به افق‌هاى تعالى واجب گردیده است. انسان خو گرفته با روزمرگی، در یک اردوى معنوى یک ماهه، رهایى از بند تن و زنگارزدایى از دل را با هم تجربه می‌کند، غلبه بر خواهش‌هاى دل را تمرین می‌کند و لذت آسمانى شدن را می‌چشد. در آیه ۱۸۳ سوره بقره، امید به پرهیزکار شدن انسان در قفس تن را، راز وجوب روزه می‌داند و می‌فرماید: اى ایمان آورندگان! روزه بر شما واجب گردید، آنسان که بر پیش از شما هم واجب شده بود. باشد که پرهیزکارى کنید .

نکته روان و زیبایى که در این آیه به چشم می‌خورد، لطافت بیان آن است. به دلیل دشواری روزه، خداوند از طرفى با خطاب  یا ایها الذین امنوا  و از دیگر سو با توجه دادن به این که روزه اختصاص به شما ندارد بلکه بر پیشینیان نیز لازم بوده است، مسلمانان را آماده انجام آن ساخته است. امام صادق (ع) در بیانى زیبا چنین می‌فرماید: لذت خطاب  یا ایها الذین امنوا  سختى و مشقت عبادت را از بین می‌برد.

وقتی انسان با چنین خطابى از سوى معبود بی‌همتا روبرو می‌گردد، سرشار از نیرو خود را آماده اجراى حکم آن یگانه بی‌نیاز می‌کند. در این مقاله بر آنیم تا گوشه‌اى از آثار ارزنده روزه بر زندگى انسان را در دو بعد معنوى و اجتماعى بررسى کنیم.

آثار معنوى روزه

معنویت، نیاز اساسى انسان است. همان گونه که غذا، براى ادامه زندگى مادى ضرورى است، معنویت نیز براى طراوت روح بزرگ انسان یک نیاز اساسى است. از نگاه قرآن، انسان، مستعد تعالى است؛ از این رو برنامه‌هاى ویژه‌اى هم براى او قرار داده شده است. در قرآن به انسان چنین گفته می‌شود:  یا ایها الانسان انک کادح الى ربک کدحا فملاقیه؛ ای انسان حقا که تو به سوى پروردگار خود به سختى در تلاشى و او را ملاقات خواهى کرد  (انشقاق.۴)

در مسیر تعالى انسان، برنامه‌هایى از سوى آفریدگار آگاه از همه احوال انسان پیشنهاد شده که انجام برخى از آنها با شرایط، لازم و برخى دیگر داوطلبانه است. روزه در شمار عبادت‌هایى است که در شرایط ویژه‌اى مانند ماه مبارک رمضان و یا نذر و… واجب می‌شود، ولى به صورت مستحبى و داوطلبانه هم قابل انجام است. در آموزه‌های دینى هم سفارش زیادى به روزه‌دارى و توجه به این برنامه حتى به صورت داوطلبانه و مستحبى شده است. در روایتى از ابى امامه آمده است: از پیامبر خدا (ص) خواستم مرا به عملى سودمند رهنمون گردد. حضرت فرمود: علیک بالصوم فانه لا عدل له و لا وزن لثوابه؛ روزه بگیر که معادلى براى آن نیست و هیچ ثوابى به پاى آن نمی‌رسد. بار دیگر گفتم: مرا به کارى دستور دهید و حضرت فرمودند: علیک بالصوم فانه لا عدل له. وقتى براى سومین بار تقاضایم را تکرار کردم، حضرت باز پاسخم دادند: علیک بالصوم فانه لا مثل له؛ روزه بگیر که همانند ندارد.

امام مجتبى (ع) هم ماه مبارک رمضان، را چنین توصیف می‌کنند: ان الله جعل شهر رمضان مضمارا لخلقه فیستبقون فیه بطاعته الى مرضاته؛ خداوند ماه رمضان را میدان مسابقه‌ای براى آفریدگان خود قرار داده تا با طاعتش براى خشنودى او از یکدیگر پیشى گیرند

روزه آثار معنوى فراوانى به دنبال دارد که به برخى از آنها فهرست‌وار اشاره می‌شود:

۱- پارسایى

مهم‌ترین رهاورد روزه، بر اساس آیه ۱۸۳ بقره، رسیدن به گوهر پر ارج تقواست. هدف از وجوب روزه، تربیت معنوى انسان و گذاشتن او در بزرگراهى است که به پارسایى منتهى می‌شود. تعبیر  لعلکم تتقون  در این آیه شریفه، پرده از رازى می‌گشاید که ملاک برتری آدمیان بر یکدیگر دانسته شده و فرجامى نیک به نام فلاح و رستگارى خواهد داشت.

۲- رهایى از بند تن

با نگاهى به شرایط روزه‌داری، در می‌یابیم که این برنامه هدفى جز تربیت انسان و آسمانى کردن او ندارد.

خداوند سبحان با دعوت به روزه، مقامى دیگر از انسانیت را پیشنهاد می‌دهد؛ انسانیتى رها از اسارت تن و خواهش‌هاى درونی. انسانیتى که با گذار از موانع ساده به دست می‌آید. چشم‌پوشى از آنچه تاکنون به راحتى بهره‌مند بوده آن هم براى مدتى معین. تلاش برای خدایى شدن. شکستن دیوار عادت‌هایى که مانع انس با معنویات است و انسان را از ترقی و تعالى باز می‌دارد.

۳- آرامش

یکی از آثار معنوى روزه، آرامش قلبى است، در گران سنگى که بشریت امروز براى یافتن آن حاضر است از همه دارایى خویش بگذرد.

در پرتو روزه‌داری، دل از هوى و هوس بریده و در دامن یارى که مبدأ و معدن آرامش است، پـناه می‌گیرد. روزه‌دار با توجه بیشتر به پروردگار و احساس نزدیکى به آن  قریب مجیب ، دل از اغیار بریده و سرشار از آرامش و طمأنینه می‌گردد. از این رو امام باقر (ع) در سخنى کوتاه و زیبا فرمود: الصیام تسکین القلوب؛ روزه مایه آرامش دل‌هاست.

۴-حکمت آفرینى

روزه، فرصتى است براى تأمل و تفکر. انسان روزه‌دار اندکى در آنچه بوده و آنچه باید باشد، تدبر می‌کند، با چراغ روزه ره می‌یابد و خود را از گردنه‌هاى پر خطر زندگى مادى به دور نگه می‌دارد. امام على (ع) از رسول اعظم (ص) نقل می‌کند که حضرت در سفر معراج از خداوند پرسید: خدایا روزه چه آثارى دارد؟ خداوند فرمود: روزه حکمت می‌آفریند و حکمت، معرفت و شناخت را در پى دارد و به دنبال معرفت، یقین و باور به دانسته‌ها حاصل می‌شود.

زمانی که کسى به یقین رسید، (با تمام شرایط سازگارى می‌یابد) و در این اندیشه نیست که چگونه شب را به صبح رسانیده؛ در سختى یا آسایش (و تمام خاطر خود را به یار بی‌همتا می‌سپارد و در کسب رضایت او می‌اندیشد) .

۵- یادآورى معاد

روزه با گرسنگى و تشنگى و محدودیت‌هایى همراه شده تا خواب غفلت از چشم انسان گرفتار در تار دنیاى فریبا، برباید و او را به فردایى دیگر یادآور شود. بر این اساس یکى از آثار معنوى روزه، یادآورى روز رستاخیز است که هیچ کس را از آن گریزى نیست. مردمان هر یک با کوله‌اى از توشه‌هایى که در دنیا اندوخته‌اند، برانگیخته خواهند شد و در محشر گرسنه و تشنه در انتظار حسابرسى به سر خواهند برد. امام رضا (ع) در این باره می‌فرمایند:  مردم به انجام روزه امر شده‌اند تا درد گرسنگى و تشنگى را بفهمند و به واسطه آن فقر و بیچارگى آخرت را بیابند.

۶- آزمون اخلاص

اگر در عبادت‌هاى دیگر، فرصت مانور براى شیطان فراهم گردد و بتواند با ریاکارى و تظاهر، گوهر  قبول  را از اعمال انسان برباید، در روزه، این مجال از او گرفته می‌شود چه اینکه روزه‌دار را نیازى به تظاهر نیست و به دور از چشم مردم بر شکستن روزه بدون اطلاع آنها توانا خواهد بود. از این رو، امام على (ع) فرمودند:  فرض الله… الصیام ابتلاء لاخلاص الخلق؛ خداوند روزه را واجب کرد تا اخلاص آفریدگان آزموده گردد. فرد با گرفتن روزه و حفظ آن، اخلاص خود را ثابت می‌کند و در اثر مداومت بر این کار، صافى و صفا در دیگر عبادت‌ها نیز براى او حاصل می‌شود. حضرت فاطمه زهرا (س) در این باره چنین می‌فرمایند:  فرض الله الصیام تثبیتا لاخلاص؛ خداوند روزه را براى استوارى و تثبیت اخلاص بندگان واجب ساخت.

۷- روسیاهى شیطان

از آن روز که تاج کرامت بر اثر دمیده شدن روح الهى بر آدم، بر سر همه انسان‌ها نهاده شد، دریایى از حسادت و اندوه ابلیس را فراگرفت و با سرباز زدن از سجده بر آدم، خود را از وادى رحمت خداوند راند. از آن پس، هرگاه و هر دم در کمین آدم و فرزندان او نشست تا بلکه سدى باشد بر سر راه عروج آنان، شیطان با انبوهى از لشکریان پلید به جنگ آدمیان همت گمارد و تا روز قیامت به این مبارزه ادامه خواهد داد تا به گمان خود، گوهر سعادت از کف آنان برباید. در مقابله با این دشمن قسم خورده، انسان‌ها به برنامه‌هایى دعوت شده‌اند که نتیجه آن رستگارى خودشان و روسیاهى شیطان و شیطان صفتان است. در این میان، روزه برنامه‌اى است که به فرموده رسول خدا، شیطان را از انسان دور می‌سازد و فرصتى براى تقویت روحانى او پدید می‌آورد.

روزی آن حضرت به یارانش فرمود:  الا اخبرکم بشیء ان انتم فعلتموه تباعد الشیطان منکم کما تباعد المشرق من المغرب؛ آیا می‌خواهید شما را از کارى آگاه سازم که با انجام آن، شیطان به فاصله مشرق تا مغرب از شما دور گردد؟  اصحاب مشتاقانه پاسخ دادند: آرى اى رسول خدا! پیامبر فرمود:  الصوم یسود وجهه؛ روزه (این فاصله را ایجاد می‌کند و) شیطان را روسیاه می‌گرداند.

۸- پاداش بی‌کران

از چیزهایى که اهمیت روزه را بیشتر می‌نمایاند، وعده پاداش‌هایى است که براى این رفتار دینى داده شده است. در حدیثى قدسى می‌خوانیم که خداوند فرمود: هر کار نیکی، پـاداشى معین مانند ده تا هفتصد برابر آن عمل دارد، غیر از روزه‌دارى که از آن من است و من خود پاداش آن را می‌دهم… چون بنده‌ام به خاطر من از خواسته‌ها و خوردنی‌ها و لذت‌هایش صرف‌نظر کرد  بر اساس این روایت نورانی، سر این پاداش بیکران، در دلدادگى انسان به خدا و گذشتن او از همه خواسته‌هاى خویش براى او نهان است.

۹- آمادگى براى سایر عبادت‌ها

انسان هرچند معنویت گریز نیست، اما گاهى دشوارى ظاهرى برخى از تکالیف دینی، بهانه‌ای براى سهل‌انگارى در انجام آن برنامه را در وى پدید می‌آورد. اما هنگامى که فرد در برنامه‌اى عمومى و همراه با همسفرانى آسمانى به توفیق روزه‌دارى دست یازید، برای او بسان ورود به شهر عبادت و بندگى خواهد بود؛ زیرا موفقیت در گرفتن روزه، با قبول تمام سختی‌هاى آن، مقدمه حضور دائمى براى دیگر برنامه‌هاى آسان و انسان‌ساز را در او به وجود می‌آورد. از سویى دیگر تمرین یک ماهه، خود فرصتى براى انس هرچه بیشتر با برنامه‌هاى دینى خواهد بود. با توجه به این نکات، حضرت رسول (ص) روزه را به منزله دروازه ورود به شهر بندگى دانسته و می‌فرماید: لکل شیء باب و باب العباده الصوم؛ براى هر چیزى درى است و در عبادت روزه است.  روزه آغازى است براى انجام تمام خوبی‌ها، پلى است براى پرواز به سوى بی‌کران‌ها و جرقه‌اى براى خدایى شدن.

۱۰- سحرخیزى

یکی از جلوه‌هاى معنوى روزه‌داری، انس با سحر و عادت به سحرخیزى است. از نظر قرآن بهترین زمان براى مناجات و استغفار، سحر است. خداوند در اوصاف مؤمنان می‌فرماید:  و بالاسحار هم یستغفرون

هر گنج سعادت که خدا داد به حافظ           از یمن دعاى شب و ورد سحرى بود

۱۱- تقویت اراده و غلبه بر طغیان غرایز

یکی از فوائد بزرگ روزه، تربیت روح و تقویت اراده و تعدیل غرایز انسانى است. روزه‌دار در حال روزه با وجود گرسنگى و تشنگى و خوددارى از سایر لذائذى که باید چشم بپوشد، روح و اراده خویشتن را تقویت می‌کند. بر این اساس، مقصود از روزه به دست گرفتن زمام نفس سرکش و تسلط بر شهوات و هوس‌هاست. در حقیقت مهم‌ترین فلسفه روزه همین اثر اخلاقى و تربیتى است.

۱۲- انس با معبود

انسان به بهانه روزه، بستر پر آرامش خویش را رها می‌کند، از غذا و نوشیدنی‌ها در طول روز خوددارى می‌کند، تمام وجود خود را براى انجام یک روزه کامل و مورد رضایت حضرت حق، از بدی‌ها باز می‌دارد و هر لحظه به یاد او و در اندیشه خشنود سازى اوست.

رهاورد چنین برنامه‌ای، تابش نور الهى بر دل چنین فردى است و باز شدن در روشن آشنایى و انس با خداى خوبی‌ها.

روزه‌دار در ماه رمضان، مهمان ویژه خداست و بر خوان پر از نعمت او بهترین لحظه‌هاى معنوى را تجربه می‌کند. آنچنان که امام باقر (ع) فرمود: شهر رمضان، شهر اله و الصائمون فیه اضیاف الله و اهل کرامته؛ ماه رمضان، ماه خداست و روزه‌داران در آن مهمانان خدا و مورد تکریم ویژه اویند.  روزه‌داران در این ماه فرصتى براى حضور هرچه بیشتر بر سفره احسان الهى می‌یابند. فرصتى که به منظور انس او با آفریدگارش تدارک دیده شده است.

۱۳- خویشتندارى

روزه، قطع نظر از زیبایی‌هاى دیگرش، یک زورآزمایى و خودشناسى است. روزه دار وقتى که دید می‌تواند در مدت معینى از همه ضروریات بدن صرف‌نظر کرده و گرسنه و تشنه بماند، می‌داند که دست کشیدن از محرمات براى او میسر است. بدین وسیله درهاى تقوا و مقاومت در برابر شهوت‌ها به روى شخص باز می‌شود و می‌تواند خود را به انجام واجبات و مستحبات وادارد.

۱۴- شکیبایى

امام صادق (ع) در تفسیر آیه  واستعینوا بالصبر و الصلاه  فرمود: الصبر الصیام؛ صبر، روزه است. و فرمود: هنگامى که گرفتارى شدیدى به انسان رو آورد، روزه بگیرد که خداوند خود فرموده: از روزه و نماز استمداد جویید.

روزه، مایه رسیدن به اهداف بلندى است که بدون تکیه بر معنویات دسترسى به آن ممکن نیست. انسان در پرتو روزه، تحمل و شکیبایى را می‌آموزد و تا رسیدن به هدف، پایمردى و مقاومت نشان می‌دهد، در مواجهه با دشواری‌ها، بی‌تاب نمی‌شود بلکه با تکیه بر لطف الهی، در آرزوى پایان آن می‌نشیند و با کوشش خود، در رسیدن به هدف بزرگى که دارد، گام برمی‌دارد.

۱۵- انس با معنویات

یکی از آثار روزه خصوصا در ماه مبارک رمضان، خو گرفتن به برنامه‌هاى معنوى با توجه به سفارش‌هاى فراوان معصومان به آن برنامه‌هاست که خود نقش بسزایى در انس افراد با معنویات و لذت بردن از برنامه‌هاى معنوى دارد. یکى از این برنامه‌هاى پیشنهادی، تلاوت قرآن است که پاداش بسیار زیادى براى آن تعیین شده است. تا جایى که پیامبر اعظم (ص) فرمود: من تلا فیه آیه من القرآن کان له مثل اجر من ختم القرآن فى غیره من الشهور؛ خواندن یک آیه از قرآن در ماه رمضان پاداشى همانند تلاوت تمام قرآن در دیگر ماه‌ها دارد .

توصیه دیگر پیشوایان هدایتگر، آمرزش خواهى و دعاست. امام على (ع) در این باره فرمود:  در ماه رمضان بسیار استغفار کنید و دعا فراوان نمایید که با دعا، بلا از شما دور می‌گردد و با استغفار گناهانتان پاک می‌گردد .

به جا آوردن نمازهاى مستحبى نیز توصیه‌اى است که در سرعت سیر معنوى مهمان رمضان، تأثیر فراوانى دارد. على بن حمزه، از یاران امام صادق (ع) می‌گوید: به اتفاق عده‌ای از دوستان نزد امام رفتیم. ابوبصیر، نظر امام را درباره ماه رمضان پرسید. حضرت فرمود: ان رمضان لحرمه و حقا لایشبهه شیء من الشهور، صل ما استطعت فى رمضان تطوعا باللیل و النهار؛ ماه رمضان را احترامى ویژه و حقى شایان است، هر آنچه می‌توانى در شب روز این ماه نماز مستحبى بگذار.

آثار اجتماعى روزه

۱. درس برابرى و برادرى

یکی از آثار اجتماعى روزه، درس مساوات و برابرى در میان افراد اجتماع است؛ زیرا با انجام این دستور مذهبى افراد برخوردار، هم وضع گرسنگان و محرومان اجتماع را به طور محسوس درمی‌یابند و هم با صرفه‌جویى در غذاى شبانه‌روزى خود می‌توانند به کمک آنها بشتابند. امام صادق (ع) نیز با اشاره به این پیامد نیکوى روزه می‌فرماید:  انما فرض الله الصیام لیستوى به الغنى و الفقیر؛ خداوند روزه را از آن رو واجب کرد که دارا و محتاج در آن برابر گردند.

ارزش این توجه به نیازمندان تا جایى است که پیامبر مهر و رستگاری، ماه مبارک رمضان را چنین توصیف می‌کنند:  رمضان شهر الله و هو ربیع الفقراء؛ رمضان ماه خدا و بهار فقیران است .

۲. ترویج فرهنگ دینى

روزه داراى فرهنگ مخصوص خود بوده و روزه‌داران در ماه مبارک رمضان، بیشتر با واژه‌های مربوط به این فرهنگ سر و کار پیدا می‌کنند. طبق تحقیقات در ماه مبارک رمضان، چهارصد واژه همگام با فرهنگ روزه بین ده تا سه برابر بیشتر از سایر ماه‌ها به کار می‌روند؛ واژه‌هایى چون ببخشید، عذر می‌خواهم، تلاوت، صدقه، انفاق، خیرات، احسان، نماز، روزه، دستگیری، فقرا و… از بهار خاصى برخوردار می‌گردند.

۳. خروج از خودپرستى

بسیاری از کدورت‌ها و ناهنجاری‌هاى اجتماعی، به ویژه در ارتباطات ناسالم با دیگران، ریشه در خودپرستى و خودشیفتگى دارد. با روزه‌داری، فرد روزه‌دار از پیله خودپرستى خارج شده و پروانه‌وار گرد دیگر دوستان نیز خواهد گشت. توجه به همسایگان، اصلاح کدورت‌ها، بازدید از اقوام و حضور در سفره افطارى دیگران و… زمینه‌هاى پدیدآیى ارتباطات سالم و سودمند را فراهم می‌سازد.

۴. احترام به جامعه روزه‌دار

یکی از آثار سودمند روزه در بخش اجتماعى آن، تمرین احترام به قانون و دیگر افراد جامعه است. در جامعه‌اى که روزه به عنوان یک فریضه دینى مورد توجه است، همه افراد خود را موظف به خویشتندارى و رعایت احترام آن جامعه می‌دانند و از هر کارى که موجب جریحه‌دار شدن و آزار روزه‌داران می‌گردد، پرهیز می‌کنند. در جامعه روزه‌دار، خوردن و آشامیدن و حرکات ضد اخلاقى مغایر با رفتار دینى به شدت محکوم است و انسان‌هاى فهیم خویشتن را از آن دور نگه می‌دارند.

۵. تمرین اجراى قوانین مشترک

اگر کار سخت و دشوارى براى همگان مقرر گردد، تحمل آن براى افراد از حیث روانى دشوار نخواهد بود. فخررازى در این باره می‌گوید: چون روزه یک عبادت طاقت فرساست، عمومیت آن براى همگان مایه تقویت توان و مقاومت است. به همین دلیل در آیه ۱۸۳ بقره، از وجوب روزه در تاریخ گذشته سخن به میان آمده است. همچنین روزه‌دارى به صورت همگانی و در مدت معینى از سال، فرصتى را براى تمرین یکى از قوانین مذهبى فراهم می‌کند تا همگان از برکات دستورها و راهکارهاى دینى به صورت ملموس آگاهى یابند.

۶. کاهش جرایم اجتماعى

بر اساس آمارى که از سوى نهادهاى مربوطه اعلام می‌گردد، هر ساله با فرا رسیدن ماه مبارک رمضان میزان جرایم اجتماعى به میزان قابل توجهى کاهش می‌یابد. ریشه این اصلاح اجتماعى را باید در گرایش افراد جامعه به معنویات و سلطه معنویت بر جامعه جستجو کرد. این راهکار بزرگ معنوى می‌تواند راه‌گشاى دیگر معضلات اجتماع اسلامى و نیز بشرى قرار گیرد؛ به گونه‌اى که با تبیین و گسترش صحیح مسائل دینى و روحانی، به ستیز اهریمن پلیدی‌ها و نادرستی‌ها رفت.

۷. فرصتى براى مهرورزى

تشویق به افطارى دادن در فرهنگ اسلامى و دستگیرى از نیازمندان و نیز گستردن سفره‌های اطعام براى همگان که امروزه به صورت فرهنگى فراگیر درآمده نشانه‌هایى از مهرورزی‌اند.

اکرام ایتام به پیروى از مولاى یتیمان، امیرمؤمنان نیز گوشه‌اى از آثار اجتماعى روزه‌داری به شمار می‌آید. ماه رمضان، دل‌ها در اثر همسایگى با نور و کاستن از عوامل مادی، رنگ و بوى بیشترى از محبت به خود می‌گیرد و زمینه گسترش شمیم خوش مهربانى در سراسر جامعه اسلامى پدید می‌آید.

منبع: روزنامه – ایران

ابراهیم اخوى

روزه فتح قله تقوا

اشاره:

 ماه مبارک رمضان ماهی  سراسر مهر و رحمت و امید و نعمت است. عید اولیای الهی و بهار قرآن، گلستان دعا و بوستان مناجات با معبود. ماهی که شب قدرش ظرف نزول قرآن است. شب نور و برکت، شب عفو و رحمت، شب آزادی و حریت و شب بیداری و سعادت و اگر چنین ماه و چنین شبی نبود چگونه انسان غفلت زده و آلوده و در بند هواها و هوس های نفسانی را امید به بیداری و بازگشت به خویش بود.این نگارش ذره ای از بی کران فضیلت و آثار و ثمرات روزه را منعکس نموده باشد تا پندی برای اهل معرفت باشد.

فضیلت ماه مبارک رمضان

براساس آیات و روایات، ماه مبارک رمضان ماهی است ممتاز از دیگر ماهها و از حیث فضیلت بسیار برتر از آنها که نه فقط در امت پیامبر بلکه در امم سابق نیز چنین بوده است. قران نزول خود را در این ماه عظیم می داند: «شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِیآ أُنزِلَ فِیهِ الْقُرْءَانُ» براساس روایات، دیگر کتب آسمانی نیز در این ماه نازل شده از جمله طبق روایتی از امام صادق(ع) «تورات» در ششم ماه مبارک رمضان، «انجیل» در دوازدهم، «زبور» در هجدهم و قرآن در شب قدر نازل گردیده است.(۱)

ماه رمضان «شهر اللّه»(۲) لقب گرفته است. براساس این قول رمضان اسمی از اسماء الهی است(۳) و از این رو در حدیثی از امام علی(ع) آمده است که فرمودند: «لاتقولوا رمضان و لکن قولوا شهر رمضان فانکم لاتدرون ما رمضان؛ نگویید رمضان، بلکه بگویید ماه رمضان. همانا شما نمی دانید رمضان چیست؟»(۴)

درباره معنای «رمضان» علاوه بر قول نقل شده در بالا دو معنای دیگر نیز بیان شده است که نظر به ارتباط معنای لغوی با فضیلت این ماه ذکر آن خالی از فایده نیست. و ما این دو معنی را از تفسیر لطیف کشف الاسرار نقل می کنیم: «اینک ماه رمضان اقبال کرد بر دوستان، ماهی که هم بشوید و هم بسوزد. بشوید به آب توبه دلهای مجرمان، بسوزد به آتش گرسنگی تنهای بندگان، اشتقاق رمضان از «رَمْضا» است یا از «رَمَضَ» اگر از «رمضا» است آن سنگ گرم باشد که هر چه بر آن نهند بسوزد و اگر از «رمض» است باران باشد که به هر چه رسد آن را بشوید.»(۵)

در ابتدای خطبه طولانی پیامبر اکرم(ص)نیز که در آخرین جمعه ماه شعبان ایراد شده است گوشه ای از فضیلت این ماه بیان شده و آمده است: «ای مردم بدرستی که رو کرده به سوی شما ماه خدا و رحمت و آمرزش الهی، ماهی که نزد خدا بهترین ماهها و روزهایش بهترین روزها و شبهایش بهترین شب ها…. ای مردم! درهای بهشت در این ماه گشوده است…. و درهای آتش بسته… و شیاطین در بندند…»(۶)

سخن در باب فضیلت این ماه بسیار است و مجال اندک. اما برای ورود به بحث حقیقت روزه و آثار و ثمرات آن لازم بود شناختی هر چند اندک از فضیلت این ماه داشته باشیم چرا که درخت عمل در سرزمین معرفت می روید اگر این معرفت درست باشد عمل صالح نیز درست و در غیر این صورت عمل ما آفت پذیر خواهد بود.

حقیقت روزه

قرآن کریم در اشاره ای بسیار کوتاه اما پر مغز و پر معنی حقیقت روزه و هدف از آن را بیان فرموده است در آیه ۱۸۳ سوره بقره می خوانیم: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ؛ ای کسانی که ایمان آورده اید! روزه بر شما واجب شد همانگونه که بر پیشینیان شما واجب گردید باشد که پرهیزکار شوید.»

خداوند این آیه را با خطاب خاص خود به دوستانش آغاز می کند و چه خطابی برتر از خطاب معبود با انسان، که چنین نوای گوش نوازی قبل از هر چیز تمامی سختی های روزه را از یاد انسان می برد. امام صادق(ع) درباره این خطاب الهی می فرمایند: «لذّه ما فی النداء اَزال تَعَبَ العباده و العناء؛(۷) لذت آنچه در این خطاب است رنج و سختی عبادت را از بین می برد».

در ادامه آیه خداوند فلسفه تشریع روزه را که در اُمم گذشته نیز جریان داشته بیان می کند و می فرماید: «لعلّکم تتقون» رسیدن به مرحله تقوا هدف روزه و حقیقت آن است. از این عبارت کوتاه می توان دنیایی از معنا را فهمید چرا که تقوا «خیر دنیا و آخرت»(۸) و «سرآمد همه کارهاست»(۹) و رسیدن به این مهم یعنی نهایت کمال آدمی و سعادت دنیا و آخرت.

چنانکه تقوا همه جانبه است و فقط به تقوای قلب یا عضو خاص یا حوزه معین اعم از فرهنگی، اخلاقی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، محدود نمی شود و شامل همه این ابعاد می گردد. روزه نیز فقط امساک از خوردن و آشامیدن نیست بلکه روزه دل، روزه چشم، روزه زبان، روزه قلب را شامل می شود و در یک کلام آنکه تمامی وجود آدمی در اختیار احکام و فرائض الهی باشد.

چنین روزه ای سپر آدمی است(۱۰) در برابر آتش، بهشت را واجب می کند(۱۱) و خالص شدن آدمی را به همراه می آورد(۱۲) و به میراث روزه که همان یقین به ذات اقدس الهی است نایل می کند. در حدیث معراج آمده است که پیامبر(ص) فرمود: «پروردگارا! میراث روزه چیست؟ خداوند فرمود: روزه حکمت به ارث می نهد و حکمت معرفت و معرفت یقین می آورد و چون بنده به یقین رسید دیگر برای او اهمیتی ندارد که چگونه شب و روز خود را بگذراند. به سختی یا به آسانی».(۱۳)

اما روزه ای که فقط امساک از خوردن و آشامیدن بدون توجه به محرمات الهی و واجبات خداوندی باشد بهره آن همان گرسنگی و تشنگی و رفع تکلیفی بیش نخواهد بود. چنانکه پیامبر خدا(ص) می فرمایند: «بسا روزه داری که بهره او از روزه اش گرسنگی و تشنگی است و بسا شب زنده داری که بهره او از عبادت شبانه اش فقط بی خوابی است.»(۱۴) چه خسران زده ایم اگر تشنگی و گرسنگی را تحمل کنیم و دست خالی این ماه را پشت سر بگذاریم در این صورت سپر آتش را که همان اصل روزه است به همراه داریم اما با اعمال ناشایستمان آن سپر را پاره کرده ایم سپری که از ما در برابر آتش محافظت نمی کند. این سپر را چه فایده و این روزه را چه سود که پیامبر عظیم می فرماید: «الصُّوُم جُنَّهٌ مالَمْ یَخْرقْها»(۱۵) روزه سپر است تا زمانی که (آدمی با اعمال ناشایست) آن را ندرد»

مراتب روزه

چنانکه تقوا را مراتبی است و انسانها در بهره مندی از آن یکسان نیستند روزه هم که ابزاری برای رسیدن به تقوا است درجات و مراتبی دارد. اهل معرفت در بیان درجات روزه همانند تقوا سه مرتبه و درجه برای آن قایل شده اند.

۱) روزه عوام که همان پرهیز از خوردن و آشامیدن و سایر مبطلات روزه است و از آدمی دفع تکلیف می کند.

۲) روزه خواص: که علاوه بر آنچه عوام از آن پرهیز می کنند سایر اعضای بدن نظیر چشم و گوش و دهان و… از گناهان دوری می کنند که افطار چنین روزه ای، ارتکاب گناه و انجام معصیت است.

امام علی(ع) چنین مرتبه ای را این گونه معرفی می فرمایند: «روزه داری، پرهیز از حرام هاست، چنانکه انسان از خوردن و آشامیدن خودداری می کند».(۱۶)

۳) روزه خواص خواص: که علاوه بر آنچه در دو مرحله پیش گذشت روزه دار، دل را از مشغول شدن به افکار دنیوی و اخلاق رذیله و هر آنچه غیر خداست محافظت کند و افطار این نوع از روزه به یاد غیر خدا و روز قیامت بودن است و حاصل این روزه روگردانیدن از غیر خداست چنانکه خداوند فرمود: «قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ؛(۱۷) بگو خدا و هر چه غیر اوست واگذار».

این مرتبه از روزه اختصاص به انبیاء و صدیقین و مقرّبین دارد و ثمره این روزه نایل شدن به مشاهده جمال لقای الهی است و رسیدن به چیزی که هیچ چشمی ندیده و هیچ گوشی نشنیده، و به خاطر احدی خطور نکرده است.(۱۸)

رشیدالدین میبدی در تفسیر گرانسنگ کشف الاسرار با بیانی لطیف این مرتبه از روزه را چنین بیان می دارد: «روزه جوانمردان به زبان اهل حقیقت بشو و ثمره و سرانجام آن بدان، چنانکه تو تن را به روزه داری و از طعام و شراب بازداری ایشان دل را به روزه در آرند و از جمله مخلوقات باز دارند. تو از بامداد تا شبانگاه روزه داری. ایشان از اول عمر تا آخر عمر روزه دارند. میدان روزه تو یک روز است، میدان روزه ایشان یک عمر»(۱۹)

آثار و برکات روزه

چنانکه گفتیم حقیقت روزه تقوای همه جانبه است و هر که به تقوا دست پیدا کند به ثمرات دنیوی و اخروی فراوانی که قرآن و روایات به طور گسترده بدان اشاره کردند دست می یابد. اما برای آنکه از کلی گویی خارج شده و به طور خاص به ثمرات تقوای ناشی از روزه نایل شویم به بخشی از آن اشاره می کنیم.

در یک تقسیم بندی کلی ـ هر چند بعضی عناوین قابل تداخل در یکدیگرند ـ بخشی از آثار روزه را می توان به آثار فردی و آثار اجتماعی تقسیم کرد.

آثار فردی

۱) تقویت مکارم اخلاقی: ماه مبارک رمضان ماه ایجاد و تقویت بسیاری از ملکات اخلاقی است که آدمی می تواند با نهادینه کردن و درونی کردن این ملکات، راه خود را برای حرکت در این مسیر در ماههای بعد فراهم سازد. تقویت اراده و رسیدن به حریت و آزادگی اولین ثمره روزه است. انسانی که در ماههای دیگر به محض اراده خوردن و آشامیدن و دیدن شنیدن و گفتن هر چیز به انجام آن قادر بود. در این ماه با سختی فراوان باید مانع این همه شود. چنین کنترلی روح را از بند شهوات آزاد می کند و اراده آدمی را تقویت می نماید. تقویت اراده ای که می تواند سرآغاز اراده های بزرگتر و پولادین تر گردد.

مبنای انسانیت بر تزکیه نفس و مبنای تزکیه نفس بر تقویت اراده است، روزه دار در این ماه با تقویت اراده، قوای جسمی حیوانی را که در دیگر ماهها قدرتمند شده بودند ضعیف می کند و قوای ضعیف شده روحانی را تقویت می کند بگونه ای که برخواسته های شهوانی غلبه کند(۲۰) و این مبدأ و مقصد خودسازی است.

تقویت اراده امکان صبر بر نعمت و معصیت و مصیبت را به آدمی عطا می کند به گونه ای که تمامی حالات، روحیات، گفتارها و کردارهای او در راستای رضای الهی قرار می گیرد و به مقام صابران که در قرآن بشارت الهی را به همراه دارد نایل می شود. در روایات رسیدن به مقام صبر از جمله حکمتهای روزه معرفی شده است(۲۱).

در حدیثی از پیامبر(ص) نصف روزه «صبر» شمرده شده: «الصّیام نصفه الصبر»(۲۲)

حاصل این ملکات اخلاقی رسیدن به اخلاص است و اخلاص آدمی را همرنگ خداوند می سازد و او را آینه صفات و اسماء الهی می نماید: «صِبْغَهَ اللَّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَهً»(۲۳).

از حضرت فاطمه(س) در زمینه نقش روزه در اخلاص نقل شده که: «خداوند روزه را به خاطر تثبیت اخلاص واجب فرموده است».(۲۴)

۲) آسایش دنیوی و اخروی: روزه علاوه بر رشد فضایل اخلاقی نقش بسزایی در آسایش دنیوی انسان چه در امور مادی و چه در امور معنوی دارد که در زیر به آن می پردازیم.

الف) آثار مادی روزه:

یکی از فواید بسیار مهم روزه مسأله بهداشت جسمی روزه دار است. بدن پس از یک سال سوخت و ساز و فعالیت مداوم فرصت استراحتی پیدا می کند تا نیروی تازه ای بگیرد و از سوی دیگر ذخایر چربی که زیان های فراوانی بر بدن دارد تحلیل رفته و کاسته می شود. پیامبر اکرم(ص) با جمله ای ساده و کوتاه که در بر دارنده تمامی منافع طبّی روزه است بر این مهم تأکید کرده می فرماید: «صوموا تصحّوا؛ روزه بگیرید تا سالم بمانید.»(۲۵) نظر به آنکه این بُعد از روزه در میان دانشمندان، زیاد مورد توجه بوده و درباره آن بحث شده به همین مقدار کفایت می کنیم.(۲۶)

اثر دوم اینکه روزه، شدّت شهوت را فرو می نشاند. بسیاری از لغزشهای آدمی در زندگی ناشی از شهوات جنسی است بویژه اینکه جوانان در دوران تجرد با این معضل روبرویند از این رو در روایات به نقش روزه در مهار این قوه حساس اشاره شده است:

در روایتی از پیامبر اکرم آمده است که: «بر شما باد به روزه گرفتن که آن رگها را می بُرد (شهوت را کم می کند) و سرمستی را می بَرد.»(۲۷)

اثر سوم از آثار مادی روزه، نظم اقتصادی و معیشتی روزه دار است. رعایت حد اعتدال در خوردن و آشامیدن به کم شدن بخشی از خواسته های جسمی و در نهایت به بهبود وضع مادی روزه دار و میانه روی او در زندگی کمک می کند.(۲۸) علاوه بر آن چون اعضای خانواده به مدت یک ماه در وقت افطار و سحر به طور منظم بر سر سفره حاضر می شوند تداوم این عمل سبب تقویت نظم در خانواده می گردد.

ب) آثار معنوی:

بالاتر از آثار مادی روزه، آثار گسترده معنوی آن است،گذشته از آنچه در بحث از تقویت ملکات اخلاقی گفته شد روزه باعث دور شدن شیطان(۲۹)، رهایی از آتش جهنم،(۳۰) بخشش گناهان،(۳۱) آرامش روحی،(۳۲) استجابت دعا(۳۳)، رسیدن به یقین و معرفت(۳۴) و پاداش فراوان اخروی(۳۵) برای روزه دار می گردد که هر یک از این فواید بطور گسترده، در روایات مورد توجه قرار گرفته است.

آثار اجتماعی روزه

روزه اگر با رعایت آداب لازم و توجه به توصیه های ارایه شده توسط معصومین صورت بگیرد فواید جمعی فراوانی به همراه دارد که به طور خلاصه به بخشی از آنها اشاره می کنیم.

۱) مواسات و همدردی با بینوایان: تحمل تشنگی و گرسنگی هر چند مدت اندکی باشد آدمی را به یاد بینوایان می اندازد و روحیه شفقت و مهربانی و کمک به همنوع و بذل و بخشش و سخاوت و در نهایت تواضع و فروتنی نسبت به دیگران بویژه کسانی که از حیث معیشتی در سطح پایین تری قرار دارند را در وجود انسان زنده می کند. امام حسن عسگری(ع) در پاسخ به پرسش از علت واجب شدن روزه فرمودند: «تا توانگر درد گرسنگی را بچشد و در نتیجه به مستمندان کمک کند».(۳۶)

۲) ایجاد امنیت اجتماعی: روزه دار برای هدر نرفتن نتیجه گرسنگی و تشنگی کوشش می کند حداقل در ماه رمضان بخشی از گناهان خود را ترک کند بویژه که این گناهان می تواند مربوط به حوزه زندگی اجتماعی باشد. آمارهایی که همواره توسط مقامات انتظامی درباره کاهش روند جرم و جنایت در ماه رمضان منتشر می شود بهترین دلیل بر این مسأله است.

۳) استحکام پیوندهای خانوادگی: از جمله وظایف مؤمن روزه دار آن

است که در این ماه در اخلاق فردی و اجتماعی خود تجدید نظر کند «احترام به سالمندان، ترحم بر کوچک و بزرگ، صله ارحام و افطار دادن» تنها بخشی از توصیه های پیامبر در خطبه ای است که در آخرین جمعه ماه شعبان ایراد کردند و در آن وظایف روزه دار و فضایل روزه را بر شمردند. با دقت در این توصیه ها اصلاح روح حاکم بر پیوندهای اجتماعی روزه دار به وضوح مشاهده می گردد.(۳۷)

با امید به آنکه بتوانیم از این ماه پر برکت کمال استفاده را نماییم.

پی نوشت:

۱. وسایل الشیعه، ج ۷، باب ۱۸، حدیث ۱۶ ؛ تفسیر نمونه، ج ۱، ص ۶۳۵.

۲. تفسیر کبیر، فخر رارزی، ج ۵، ص ۹۱ ؛ تفسیر تبیان شیخ طوسی، ج ۲، ص ۱۲۱.

۳. منبع پیشین.

۴. بحارالانوار، ج ۹۶، ص ۳۷۷.

۵. تفسیر کشف الاسرار، ج ۱، ص ۴۹۵.

۶. عیون الاخبار، ج ۱، ص ۲۹۵ ـ ۲۹۶ ؛ امالی صدوق، ص ۵۷ ـ ۵۸.

۷. تفسیر مجمع البیان، ج ۲، ذیل آیه.

۸. کنز العمال، حدیث ۵۶۴.

۹. بحارالانوار، ج ۷۰، ص ۲۸۹، ح ۲۱.

۱۰. الکافی، ج ۴، ص ۶۲، ح ۱.

۱۱. بحارالانوار، ج ۹۶، ص ۳۵۶.

۱۲. بحارالانوار، ج ۹۶، ص ۳۶۸، ح ۴۷.

۱۳. بحارالانوار، ج ۷۷، ص ۲۷، ح ۶.

۱۴. ترجمه میزان الحکمه، ج ۷، ص ۳۲۱۰، به نقل از امالی طوسی، ص ۱۶۶ و ۲۷۷.

۱۵. بحارالانوار، ج ۹۶، ص ۲۹۶، ح ۲۸.

۱۶. بحارالانوار، ج ۹۶، ص ۲۹۴، ح ۲۱.

۱۷. سوره انعام، آیه ۹۱.

۱۸. معراج السعاده، ملا احمد نراقی، ص ۷۸۴ ـ ۷۸۵، با دخل و تصرف.

۱۹. کشف الاسرار، ج ۱، ص ۴۹۵.

۲۰. تفسیر التحریر و التنویر، محمد الطاهر ابن عاشور، ج ۱، ص ۱۵۹.

۲۱. بحارالانوار، ج ۹۶، ص ۳۶۹، ح ۵۱، حدیث امام رضا۷.

۲۲. تفسیر المنار، ج ۲، ص ۱۵۴.

۲۳. سوره بقره، آیه ۱۳۸.

۲۴. بحارالانوار، ج ۹۶، ۳۶۸.

۲۵. تفسیر المنیر، الدکتور وهبه الزحیلی؛ جامع الاحادیث، ج ۹، ص ۱۰۰.

۲۶. میزان الحکمه، ج ۷، ص ۳۲۰۹ ؛ به نقل از کنز العمال، حدیث ۲۳۶۱۰.

۲۷. میزان الحکمه، ج ۷، ص ۳۲۰۹ ؛ به نقل از کنز العمال، حدیث ۲۳۶۱۰.

۲۸. تفسیر المنیر، ج ۲، ص ۱۳۱ با تصرف.

۲۹. بحارالانوار، ج ۹۶، ص ۲۵۵.

۳۰. میزان الحکمه، ج ۷، ح ۱۰۹۲۲.

۳۱. بحار، ج ۹۶، ص ۳۵۵.

۳۲. امالی الطوسی، ص ۲۹۶، ح ۵۸۶.

۳۳. عیون الاخبار، ج ۱، ص ۲۹۷ ـ ۲۹۸.

۳۴. بحارالانوار، ج ۷۷، ص ۲۷.

۳۵. همان منبع، ج ۹۶، ص ۳۵۵.

۳۶. همان منبع، ص ۳۶۹.

۳۷. بحارالانوار، ج ۹۶، ص ۳۵۸.

منبع: ماهنامه پاسدار اسلام ،‌شماره ۲۸۶