اَمامة همسر اميرالمؤمنين على(عليه السلام)

اُمامَه، دومين همسر حضرت علي (ع)
نويسنده: سيد علي شهرستاني
مترجم: سيد هادي حسيني
پدر اُمامَه، شخصي است به نام « لقيط » ( و گفته اند « مِقسَم » و جز آن نيز گفته شده ) فرزند ربيع بن عبدالعزي بن عبد شمس بن عبد مناف بن قصي قُرَشي عَبشَمي، مشهور به ابو العاص.
ابوالعاص، پسر « هاله » خواهر اُم المؤمنين خديجه ( دختر خُوَيلِد ) مي باشد. (1)
مادر اُمامَه « زينب » دختر رسول خدا (صلي الله عليه و آله و سلم) است. از اين رو، حضرت فاطمه (عليها السّلام) خاله ي اُمامه به شمار مي آيد.
پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) اُمامه را دوست مي داشت. بسا او در هنگام نماز بر دوش پيامبر سوار مي شد و آن حضرت در همان حال، نماز را ادامه مي داد (2).
پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) قبل از اسلام، دختر بزرگ خود « زينب » را به همسري ابوالعاص عبشمي درآورد. زينب، براي او « علي » و « اُمامَه » را به دنيا آورد که علي، در کودکي از دنيا رفت و اُمامَه، زنده ماند تا اينکه امام علي (عليه السّلام) بعد از حضرت فاطمه (عليها السّلام) و با وصيتِ او، با اُمامَه ازدواج کرد (3).
اُمامَه، نخستين زنِ امام علي (عليه السّلام) بعد از حضرت زهرا (عليها السّلام) است. حضرت فاطمه (عليها السّلام) نيک رفتاري با او را به حضرت علي (عليه السّلام) سفارش کرد و فرمود: اُمامَه، براي فرزندانم، همانند خود من است (4).
ابن کثير هنگام شرح حال ابوالعاص مي نگارد:
ابوالعاص، در سال 12 [ هجري ] در زمان ابوبکر از دنيا رفت. در اين سال، علي بن ابي طالب با « اُمامَه » دختر ابوالعاص- بعد از وفات خاله اش فاطمه- ازدواج کرد.
نمي دانم اين کار، پيش از درگذشت ابوالعاص صورت گرفت يا بعد از وفات او ( داناي راستين خداست ) (5).
ذَهَبي بر اين باور است که امام علي (عليه السّلام) در زمان امارت عمر بن خطاب با اُمامَه ازدواج کرد (6).
بيشتر متون تاريخي، اين سخن ذَهَبي را خطا و نادرست مي دانند؛ زيرا حضرت زهرا (عليها السّلام) بي هيچ اختلافي نزد بزرگان، در زمان حکومت ابوبکر شهيد شد.
سيره نويسان و کتاب هاي تاريخي آورده اند که زُبير بن عوام، اُمامَه را به ازدواج حضرت علي (عليه السّلام) درآورد؛ چرا که پدرش- ابوالعاص- به زبير وصيت کرد که دخترش را شوهر دهد (7).
اُمامَه، 30 سال همسر امام علي (عليه السّلام) بود و فرزندي براي آن حضرت نياورد تا اينکه امام (عليه السّلام) به شهادت رسيد (8).
طبري و مقريزي گفته اند: اُمامَه، براي علي « محمد اَوسَط » را به دنيا آورد (9).
زبير بن بکار مي گويد: اُمامَه، براي امام علي، فرزندي نزاييد (10).
طَبراني- به سند خود- از محمد بن عبدالرحمان بن مغيره روايت مي کند که گفت:
امام علي، به اُمامَه گفت: پس از من ازدواج مکن! اگر خواستي شوهر کني از رأي مغيرة بن نَوفل بيرون مرو (11).
[ پس از رحلت امام علي (عليه السّلام) ] معاويه از « اُمامَه » خواستگاري کرد. وي نزد مُغيره آمد و از وي نظر خواست. مغيره به او گفت: من از معاويه بهترم، اَمرت را به من بسپار! اُمامَه، کار خويش به او سپرد. مغيره، اشخاصي را فرا خواند و او را به عقد خويش درآورد.
اُمامَه- دختر ابوالعاص- در حالي که زن مغيره بود از دنيا رفت و فرزندي براي او نزاييد. در نتيجه، از « زينب » ( دختر پيامبر ) نسلي بر جاي نماند (12).
در الاستيعاب مي خوانيم:
امام علي، از مغيرة بن نوفل ( بن حارث بن عبدالمطلب ) خواست که با اُمامَه ( دختر ابوالعاص بن ربيع ) همسر آن حضرت، پس از درگذست او ازدواج کند؛ چرا که بيم داشت معاويه او را همسر خود سازد. از اين رو، مغيره با اُمامَه ازدواج کرد و براي او « يحيي » را- که به آن کنيت يافت- به دنيا آورد و اُمامَه، نزد مغيره از دنيا رفت.
گفته اند: اُمامَه، نه براي علي و نه براي مغيره، فرزندي نزاييد.
همچنين زبير بن بَکار مي گويد: اُمامَه، براي مغيرة بن نوفل، فرزندي نياورد… و براي زينب [ دختر پيامبر ] نسلي بر جاي نماند (13).
سيد محسن امين مي نويسد:
کليني در باب نکاح کتاب کافي- به سند خود- از ابو جعفر (عليه السّلام) روايت کرده است که در ميان اولاد علي بن ابي طالب (عليه السّلام) محمد بن علي اوسط هست. مادرش « اُمامَه » ( دختر ابوالعاص ) مي باشد.
اين سخن، برخلاف مطلبي است که در الاستيعاب نقل شده که اُمامَه، براي حضرت علي (عليه السّلام) فرزندي نياورد (14).
ما بر اين باوريم که اُمامَه، براي امام علي (عليه السّلام) ( و نيز براي مغيره ) فرزندي نياورد (15)، بلکه بي فرزند و نسل درگذشت. نگارنده، به روايت کليني در کافي دست نيافت تا در آن مناقشه کند و ضرورتي ندارد که دلايل مان را در اينکه اُمامَه، بي نسل از دنيا رفت، بيان داريم؛ چرا که اين کار به اصل بحث ما آسيبي نمي زند.
مهم اين است که اُمامَه، اولين همسر امام علي (عليه السّلام) بعد از حضرت فاطمه (عليها السّلام) به شمار مي رود و به نظر ما، وي از امام (عليه السّلام) داراي فرزند نشد، هر چند کساني از مورخان و نسب شناسان با ما در اين عقيده مخالف اند و بر اين باورند که اُمامَه، فرزندي به نام « محمد اوسط » براي امام علي (عليه السّلام) به دنيا آورد (16).

پي نوشت ها :

1- بنگريد به، تاريخ دمشق 3:67، ترجمه 8627، ابن العاص بن الربيع.
2- بنگريد به، الطبقات الکبري 39:8؛ الاستيعاب 1788:4، ترجمه 3236 ( متن از اين مأخذ است ).
3- اَسُد الغابة 400:5؛ تاريخ دمشق 4:67؛ تهذيب الأسماء 599:2، ترجمه 1157.
4- روضة الواعظين: 151؛ مستدرک الوسائل 360:2، حديث 4؛ کتاب سليم بن قيس: 392.
5- البداية و النهايه 354:6.
6- بنگريد به، سير اعلام النبلاء 335:1، ترجمه 71؛ تاريخ الإسلام 24:4، ترجمه 4.
7- الإصابة 501:7، ترجمه 10882؛ الاستيعاب 1788:4، ترجمه 3236؛ مجمع الزوائد 254:9.
8- تاريخ دمشق 4:67.
9- تاريخ طبري 162:3؛ الکامل في التاريخ 263:3.
10- امتاع الأسماع ( مقريزي ) 367:5.
11- در « اُسُد الغابة 408:4 » آمد است: مُغيره همان شخصي است که بر ابن ملجم ( آن گاه که علي را ضربت زد ) قطيفه انداخت. آن گاه که مردم خواستند ابن ملجم را بِرُبايند، وي با شمشيرش بر آنان حمله کرد، مردم راه را باز کردند. مغيره، ابن ملجم را ديد، قطيفه اي را که به همراه داشت بر او افکند، ابن ملجم را گرفت و بر زمين زد و شمشيرش را ستاند. وي مردي نيرومند بود ( بنگريد به، الاصابه 200:6 ).
12- المعجم الکبير 443:22، حديث 1083. معناي اين سخن اين است که ادامه ي نسل پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) فقط به حضرت زهرا (عليها السّلام) منحصر است، و براي خواهرش زينب ( نه از اُمامَه و نه از غير او ) نسلي ادامه نيافت.
13- الاستيعاب 1789:4.
14- اعيان الشيعه 474:3.
15- بنگريد به، الإصابه 503:7.
16- بنگريد به، مناقب الکوفي 49:2؛ مناقب آل ابي طالب 89:3؛ کشف الغمه 68:2؛ بحار الانوار 91:42- 92 ( به نقل از کتاب الإمامه نوبختي )؛ أنساب الأشراف 413:2؛ تاريخ طبري 162:3؛ الکامل في التاريخ 263:3؛ طبقات ابن سعد 20:3؛ تاريخ يعقوبي 213:2 ( در اين مأخذ، آمده است: محمد اصغر از اُمامَه به دنيا آمد )؛ مطالب السَؤُول: 314؛ و …
منبع  : شهرستاني، سيدعلي؛ (1390)، نام خلفا بر فرزندان امامان (عليهم السّلام) ( بن مايه ها، پيراهه ها )، ترجمه: سيد هادي حسيني، قم: انتشارات دليل ما، چاپ اول