امام زمان(عج) در قرآن(2)

با اين وصف، معنا و مفهوم اين نويد شكوهبار قرآني چه مي تواند باشد كه مي فرمايد:
«وعد الله الذّين آمنوا منكم و عملوا الصّالحات…. »
يعني: خداوند به كساني از شما كه ايمان آورده و كارهاي شايسته انجام دهند وعده داده است كه آنان را در روي زمين جانشين سازند…. .
بنظر ما، معناي واقعي اين نويد قرآني اين است كه روزگاري در پيش است كه بر سراسر گيتي حاكم مي گردد و مسلمانان بدون هيچ هراس و دلهره اي راه و رسم مترقي و شعائر و برنامه هاي انسان ساز ديني خود را برپاي مي دارند و در تمامي مناطق مسكوني و آباد جهان، تنها اسلام، تدبير امور و تنظيم شئون بشريت را به دست مي گيرد.
آري! اين وعدة شكوهبار قرآن است و اين هم تاكنون، تحقّق نيافته است.
معناي آيه در پرتو روايات
امامان معصوم (عليهم السلام) و آموزگاران راستين قرآن نيز در تأويل آية مورد بحث، بر اين انديشه رهنمون هستند كه اين وعدة پرشكوه خدا تحقّق نيافته و به هنگامة ظهور حضرت مهدي (عج) تحقّق خواهد يافت.
براي نمونه:
1. از چهارمين امام نور (عليه السلام ) آورده اند كه آيه مورد بحث را تلاوت كرد و فرمود: «بخداي سوگند كه اين مؤمنان شايسته كردار، شيعيان ما اهل بيت (عليهم السلام) هستند و خداوند اين نويد و وعدة شكوهبار را به دست بزرگ مردي از ما تحقّق خواهد بخشيد. او مهدي اين امت است و كسي است كه پيامبر (صلي الله عليه و آله) در مورد او فرمود: اگر از عمر دنيا تنها يك روز باقي مانده باشد خداوند آن روز را آنقدر طولاني خواهد ساخت تا مردي از عترت من كه نامش نام من است بر جهان حكومت كند و زمين را همانگونه كه به هنگامة‌ او لبريز از ظلم و جور است، مالامال از عدل و داد سازد.»[1]
2. و از دو امام معصوم حضرت باقر (عليه السلام ) و حضرت صادق (عليه السلام ) نيز همين سخن روايت شده است و آنان نيز درست همين نويد را داده اند.
مرحوم «طبرسي» پس از نقل اين روايت مي گويد: «منظور از مؤمنان شايسته كردار، پيامبر و خاندان اويند و اين آيه در بردارندة‌ نويد حكومت عادلانة جهاني اهل بيت (عليهم السلام) ، استقرار اقتدار آنان در سراسر گيتي و برچيده شدن وحشت و هراس آنان با ظهور حضرت مهدي (عليه السلام ) است.»
و مي افزايد: «خاندان پيامبر (صلي الله عليه و آله) در مورد اين واقعيت اجماع و اتفاق نظر دارند و روشن است كه اجماع آنان همانند قرآن حجت است. چرا كه پيامبر گرامي (صلي الله عليه و آله) فرمود: «مردم! من از ميان شما مي روم امّا رو گوهر گرانبها در ميان شما به يادگار مي گذارم، يكي كتاب خدا، قرآن و ديگري خاندانم. و اين دو، تا روز رستاخيز و ورود بر من در كنار حوض كوثر از هم جدايي ناپذيرند.»
آنگاه مي افزايد: «نويد شكوهمند اين آيه قرآن نيز كه تمكّن و اقتدار اهل بيت (عليهم السلام) و استقرار دين خدا بر روي زمين بوسيلة آنان است، وعده اي است كه تاكنون تحقّق نيافته است از اين رو آن حضرت در انتظار دريافت فرمان ظهور از جانب خداست،‌ چرا كه خداوند در وعده اش تخلف نمي ورزد.»[2]
سومين نويد
قرآن در آيه ديگري مي فرمايد:
«و لقد كتبنا في الزبور من بعد الذّكر ان الارض يرثها عبادي الصّالحون»[3]
ما در زبور (كتابهاي آسماني پيشين) پس از نوشتن در لوح محفوظ، نوشتيم كه زمين را بندگان شايستة ما به ارث مي برند.
مفسّران در تفسير اين آيه، در معناي «زبور و ذكر» به توافق نرسيده اند، امّا اين ديدگاه هاي متفاوت، اختلاف جوهري نيست. چرا كه معناي زبور، چه كتاب آسماني نازل شده بر داود پيامبر (عليه السلام ) باشد، يا مقصود از آن جنس كتابهاي آسماني، مهم نيست همچنانكه معناي ذكر نيز در آية شريفه «تورات» باشد يا «قرآن» يا «لوح محفوظ» همچنانكه مفسّرين گفته اند، به محتواي آيه صدمه اي نمي زند و معناي آيه اينگونه است:
«و ما در كتابهايي كه بر پيامبران فرو فرستاديم، يا در «زبور» كه آن را بر داود پيامبر نازل ساختيم، پس از نوشتن در لوح محفوظ يا تورات يا قرآن، نوشتيم كه زمين را بندگان شايستة ما به ميراث مي برند.»
طبرسي و ديگران در تفسير آيه از پنجمين امام نور (عليه السلام ) آورده اند كه فرمود:
«هم اصحاب المهدي في آخر الزمان»[4]
يعني: اينان ياران حضرت مهدي (عليه السلام ) در آخرالزّمان هستند.
به باور ما، موضوعي كه خداي جهان آفرين در «زبور» و در «ذكر» نوشته است و آن را «لقد» و «انّ» دو بار، سخت، مورد تأكيد قرار داده، شايسته است كه موضوعي بسيار اساسي و حساس و در نهايت اهميت باشد.
صحيح است كه برخي مفسّران مقصود از «زمين» در آية مباركه را زمين بهشت دانسته و آيه را اينگونه معنا كرده اند كه: «بندگان شايسته خدا، زمين بهشت را به ارث مي برند.» و برخي نيز زمين مورد نظر را همين سيارة خاكي دانسته اند كه سرانجام امت مسلمان آنرا با فتوحات خويش به ارث مي برند.
امّا اين دو ديدگاه معناي ظاهري آيه است و معناي نهان و تأويل آيه شريفه اين است كه: «بندگان شايسته خدا بر سراسر جهان حكومت عادلانه و انساني خوش را برقرار خواهند ساخت.»
مرحوم «شيخ طوسي» در تفسير آية شريفه از امام باقر (عليه السلام ) روايت كرده است كه:
«انّ ذلك وعد الله للمؤمنين بأنّهم يرثون جميع الارض»[5]
يعني: اين وعده قطعي خدا بر مؤمنان است كه آنان تمامي زمين و زمان را به ارث خواهند برد.
اين آيه مباركه از نظر معنا، به آيه پيش شباهت دارد كه مي فرمايد:
«ليسخلفنهّمم في الارض»
در اين دو آيه، چه تعبير زيبايي به كار رفته است، تعبير به «ارث» و «استخلاف» كه «ارث» انتقال ثروت و امكانات از مرده به زنده و «استخلاف» نيز قرار دادن يكي بجاي ديگري را مي گويند.
چهارمين نويد
قرآن مي فرمايد:
«هو الّذي ارسل رسوله بالهدي و دين الحق ليظهره علي الدّين كلّه و لو كره المشركون»[6]
اين آيه، در قرآن شريف سه بار آمده است و دلالت بر حساسيت موضوع مي كند.
آيه داراي تفسير و ظاهري است و داراي تأويل و پنهاني.
تفسير و ظاهر اين آيه اين است كه: خداوند پيامبرش حضرت محمّد (صلي الله عليه و آله) را به توحيد و توحيد گرايي، بندگي خدا، پرستش او و دين اسلام فرستاد تا اين دين آسماني را با قدرت و قوّت به همة اديان پيروزي بخشد و سراسر گيتي در قلمرو توحيد و عدالت و تقواي مورد نظر قرآن، قرار گيرد.
در آية شريفه واژة «ليظهره» در خور تعمّق است، چرا كه «ظهور» در اينجا به معناي برتري كامل و روشن با چيرگي و قدرت همه جانبه و كامل است كه مي فرمايد:
«كيف و ان يظهروا عليكم لا يرقبوا فيكم الّا و لا ذمّه»[7]
اينجا نيز «يظهروا» به معناي «يغلبوا» مي باشد.
كه معناي آية شريفه اين مي شود: «دين حق،‌ با اقتدار و شكوه پيش مي رود و بر همة اديان، برتري كامل و پيروزي همه جانبه مي يابد و جهان را در ساية هدايت خويش مي گيرد.»
با اين بيان اگر گفته شود كه اين وعده، تحقّق يافته و ارادة خداوند جامة عمل پوشيده است، معناي آيه اين است كه: خداوند همة دينها و آيينها و كيشهاي منحرف و بي اساس را به وسيلة قرآن و پيامبر (صلي الله عليه و آله) ، باطل و با‌ آمدن اسلام نفي كرد و هر گونه شرك و انحراف و زندقه و پرستش باطل را مردود شمرد و از صفحة گيتي برانداخت و جهان، جزيرة توحيد گرايي و مهد عدالت و آزادگي و تقوا پيشگي گرديد.
اين معناي ظاهري آيه امّا گر بخواهيم از تأويل آيه سخن بگوييم و در پرتو معناي نهان او راه جوييم، بايد بگوييم كه اين وعدة قطعي و تخلف ناپذير،‌ هنوز تحقّق نيافته است.
مسلمانان هنوز شمارشان حدود يك چهارم مردم جهان يا كمتر است و بر كشورهاي اسلامي قوانين و مقررات غير اسلامي حكومت مي كند و مرامها و كيش هاي ساختگي و دروغين آزادانه به حيات خود ادامه مي دهند.
در برخي از كشورها مسلمانان اقليت پايمال شده اي هستند كه فاقد قدرت و امكانات و بر سرنوشت خويش حاكم نيستند، بنابراين پيروزي كامل حق بر باطل كجاست؟
و نويد قطعي و تخلف ناپذير «ليظهره علي الدّين كلّه» چه زماني و چگونه تحقّق يافته است؟
در پرتو روايات:
پيشوايان نور و امامان اهل بيت (عليهم السلام) در معناي نهان و تأويل آيه، رهنمود دارند كه اين مربوط به روزگار ظهور امام مهدي (عليه السلام ) است كه بي ترديد تحقّق خواهد يافت.
اينكه به نمونه اي از روايات در تأويل آية شريفه:
1. در تفسير آية مورد بحث، از امير مؤمنان (عليه السلام ) آورده اند كه اين آية‌ شريفه را تلاوت كرد كه: «هو الّذي أرسل بالهدي و دين الحق ليظهره علي الدّين كلّه» آنگاه فرمودند: «آيا اين نويد پيروزي تحقّق يافته است؟»
پاسخ دادند: «آري!»
آن حضرت فرمود: «هرگز! به خدايي كه جانم در كف قدرت اوست، با تحقّق اين وعده، هيچ شهر و دياري نمي ماند جز اينكه در آن نداي يكتايي و عظمت خدا بامدادان و شامگاهان طنين مي افكند.»
2. و نيز از ابن عباس آورده اند كه در مورد اين جمله از آيه: «ليظهره علي الدّين كلّه و… » گفت:
بخداي سوگند چنين نخواهد شد تا مگر روزگاري كه يهوديان و مسيحيان و پيروان ديگر مرامها و مسلكها، به اسلام ايمان آورند. گرگ و گوسفند و شير درنده و انسان و مار گزنده، نسبت به هم احساس امنيت مي كنند، نه گرگ گوسفند را بدرد و نه گوسفند از آن بهراسد.
روزگاري كه ديگر موشي كيسه اي را پاره نكند و فساد و تباهي روي ندهد. زماني كه جزيه ها الغاء گردد و صليبها شكسته شود.
آري! اين معناي آية شريفه است كه مي فرمايد: «ليظهره علي الدّين كلّه»
و آنگاه تأكيد كرد كه اين وعده الهي تنها با قيام حضرت مهدي (عليه السلام ) و استقرار دولت مهر و عدل او در جهان، تحقّق خواهد يافت.
3. و نيز از «ابوفضيل» آورده اند كه: از امام كاظم (عليه السلام ) ، از مفهوم پيام و معناي آيه پرسيدم كه مي فرمايد: «هو الذي ارسل رسوله بالهدي و دين الحقّ ليظهره علي الدّين كلّه… »
حضرت فرمود: «خداوند پيامبر خدا (صلي الله عليه و آله) را به ولايت و وصيّت و معرّفي جانشينان خود فرمان مي دهد و دين حق را در آية شريفه، ولايت است، يعني ولايت امامان معصوم (عليهم السلام) .»
پرسيدم: «سرورم! معناي «ليظهره علي الدّين كلّه» چيست؟»
فرمود: «خدا دين خويش را با قيام «قائم» بر همة كيشها و دينها، پيروزي كامل مي بخشد.»
4. «قندوزي حنفي» از امام صادق (عليه السلام ) در معناي آية شريفه روايتي آورده است كه مي فرمايد:
بخداي سوگند معناي نهان و تأويل آيه شريفه تحقّق نمي يابد، مگر هنگامي كه حضرت مهدي (عليه السلام ) ظهور كند و هنگامي كه او ظهور كند بقاياي شرك گرايان از ظهور او ناخرسند مي گردند و كافران حق ستيز به كيفر گناه خود مي رسند…. .
5. مرحوم علامه مجلسي از ابي بصير آورده است كه: از امام صادق (عليه السلام ) در مورد آية شريفه پرسيدم كه: «هو الّذي ارسل رسوله بالهدي و دين الحق ليظهره علي الدّين كلّه و لو كره المشركون»
حضرت فرمودند: «بخداي سوگند! تأويل و معناي نهان آن هنوز نيامده و تحقّق نيافته است.»
گفتم: «فدايت شوم! چه زماني فرود مي آيد؟»
فرمود: «زماني كه قائم آل محمد (صلي الله عليه و آله) به ارادة الهي قيام كند و زماني كه آن حضرت قيام كند ديگر از شرك و شرك گرايي اثري نمي ماند و دين حق، همة دلها را نورباران مي سازد…. »
و بدينسان به همين اندازه،‌از آياتي كه پيرامون وجود گرانماية آن حضرت تأويل شده است بسنده مي شود امّا يادآوري مي گردد كه ما تنها شماري اندك از آيات را ترسيم نموده ايم چرا كه آيات شريفة قرآن در اين مورد به گونه اي كه در روايات آمده است بسيار است. و ما اگر بخواهيم همه آيات را بياوريم سخن طولاني مي گردد.
روزگاري كه ديگر موشي كيسه اي را پاره نكند و فساد و تباهي روي ندهد. زماني كه جزيه ها الغاء گردد و صليبها شكسته شود.
آري! اين معناي آية شريفه است كه مي فرمايد: «ليظهره علي الدّين كلّه»
و آنگاه تأكيد كرد كه اين وعده الهي تنها با قيام حضرت مهدي (عليه السلام ) و استقرار دولت مهر و عدل او در جهان، تحقّق خواهد يافت.
3. و نيز از «ابوفضيل» آورده اند كه: از امام كاظم (عليه السلام ) ، از مفهوم پيام و معناي آيه پرسيدم كه مي فرمايد: «هو الذي ارسل رسوله بالهدي و دين الحقّ ليظهره علي الدّين كلّه… »
حضرت فرمود: «خداوند پيامبر خدا (صلي الله عليه و آله) را به ولايت و وصيّت و معرّفي جانشينان خود فرمان مي دهد و دين حق را در آية شريفه، ولايت است، يعني ولايت امامان معصوم (عليهم السلام) .»
پرسيدم: «سرورم! معناي «ليظهره علي الدّين كلّه» چيست؟»
فرمود: «خدا دين خويش را با قيام «قائم» بر همة كيشها و دينها، پيروزي كامل مي بخشد.»
4. «قندوزي حنفي» از امام صادق (عليه السلام ) در معناي آية شريفه روايتي آورده است كه مي فرمايد:
بخداي سوگند معناي نهان و تأويل آيه شريفه تحقّق نمي يابد، مگر هنگامي كه حضرت مهدي (عليه السلام ) ظهور كند و هنگامي كه او ظهور كند بقاياي شرك گرايان از ظهور او ناخرسند مي گردند و كافران حق ستيز به كيفر گناه خود مي رسند…. .
5. مرحوم علامه مجلسي از ابي بصير آورده است كه: از امام صادق (عليه السلام ) در مورد آية شريفه پرسيدم كه: «هو الّذي ارسل رسوله بالهدي و دين الحق ليظهره علي الدّين كلّه و لو كره المشركون»
حضرت فرمودند: «بخداي سوگند! تأويل و معناي نهان آن هنوز نيامده و تحقّق نيافته است.»
گفتم: «فدايت شوم! چه زماني فرود مي آيد؟»
فرمود: «زماني كه قائم آل محمد (صلي الله عليه و آله) به ارادة الهي قيام كند و زماني كه آن حضرت قيام كند ديگر از شرك و شرك گرايي اثري نمي ماند و دين حق، همة دلها را نورباران مي سازد…. »
و بدينسان به همين اندازه،‌از آياتي كه پيرامون وجود گرانماية آن حضرت تأويل شده است بسنده مي شود امّا يادآوري مي گردد كه ما تنها شماري اندك از آيات را ترسيم نموده ايم چرا كه آيات شريفة قرآن در اين مورد به گونه اي كه در روايات آمده است بسيار است. و ما اگر بخواهيم همه آيات را بياوريم سخن طولاني مي گردد.

پی نوشتها:

[1] . مجمع البيان، ج 7، ص 152 و تفسير عياشي، ذيل آيه 154، از سورة نور.
[2] . مجمع البيان، ج 7، ص 152.
[3] . سورة‌ انبياء،‌آية 105.
[4] . مجمع البيان، ذيل آية شريفه.
[5] . تفسير تبيان، ج 7، ص 252.
[6] . سورة‌ توبه، آية 33.
[7] . سورة توبه، آية 8.
 منبع :سيد محمد كاظم قزويني – امام مهدي (عج) از ولادت تا ظهور، ص 9