امام جعفر صادق(ع) و تأسيس مذهب شیعه

 [مذهب شیعه در زمان پیامبر اسلام به عنوان پیروان امام علی- علیه السلام- وجود داشته است. این مذهب مانند مذاهب دیگر از سوی شخصی غیر از پیامبر اسلام تأسیس نشده است. اینکه مذهب شیعه به نام جعفری معروف است به علت این است که در این زمان مذهب شیعه در کنار مذاهب دیگر عرض اندام کرده و امام صادق – علیه السلام- در گسترش وتقویت آن اهتمام ورزیده است].

مذهب شيعه به معناي خاص آن به مذهبی اطلاق مي شود كه افزون بر اين كه به امامت و جانشيني بلافصل امام علي ـ عليه السلام ـ بعد از رحلت پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ اعتقاد دارد به امامت يازده فرزند آن حضرت نيز معتقد است و به این مذهب شيعه اثني عشري، اماميه، جعفري نيز اطلاق مي شود.[1]

پيدايش شيعه و اطلاق اين نام به پيروان علي ـ عليه السلام ـ طبق روايات و گزارشات تاريخي به دوران زندگي و حيات حضرت محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بر مي گردد.

جابر بن عبد الله انصاري، صحابي رسول مكرم اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نقل مي كند: ما در خدمت پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بوديم، علي بن ابي طالب ـ عليه السلام ـ وارد شد،‌آن گاه پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ با اشاره به علي ـ عليه السلام ـ فرمودند: «و الذي نفسي بيده ان هذا و شيعته هم الفائزون يوم القيامه»[2]؛ سوگند به كسي كه جانم در قبضه قدرت اوست، همانا اين مرد (علي ) و پيروانش در روز قيامت البته از رستگاران خواهند بود. در جاي ديگر مي فرمايد: «يا علي تو و شيعيانت در بهشت هستيد.»[3] با توجه به اين موارد و موارد متعدد ديگر معلوم مي شود شيعه از همان صدر اسلام به ياران و پيروان علي ـ عليه السلام ـ اطلاق مي شد. اما همان طور كه ذكر شد مذهب شيعه  نام هاي ديگری نيز  دارد. اين كه گفته مي شود اثني عشري (دوازده امام) چون به دوازده جانشين و امام بعد از پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ معتقد است و اينكه گفته مي شود اماميه بر اين اساس است كه امامت را يكي از اصول دين مي دانند. به اعتبار ديگر بر اين مذهب، مذهب اهل بيت نيز اطلاق مي شود چون بنا به صريح حديث ثقلين اهل بيت پيامبر در كنار قرآن مایه نجات از گمراهی و نيز در حديث سفينه مانند كشتي نوح مایه نجات از هلاكت قرار داده شده است، از نظر اين مذهب سخنان و رهنمود هاي اهل بيت رسول خدا حجت قطعي بوده و پيروي از آنان پیروی از پیامبر اسلام محسوب می گردد و در حقیقت مذهب شیعه مذهب پیامبر سلام است.

از آنچه بیان گردید امام جعفر صادق- علیه السلام- موسس مذهب شیعه نیست بلکه این مذهب همان اسلام محمدی است که توسط خود پیامبر اسلام-صلی الله علیه و آله و سلم- برای تمایز از دیگر فرقه های اسلامی که بعدها به وجود آمده اند شیعه نامیده شده است.

اما اينكه چرا بر اين مذهب شيعه جعفري يا مذهب جعفري اطلاق گرديده است، بايد گفت كه بعد از رحلت پيامبر ـ صلي الله عليه و سلم ـ در دوره خلافت عمر نوشتن حديث و حتي نقل آن ممنوع شد و اين عمل حدود يكصد سال ادامه يافت تا اين كه در دوره امامت امام باقر ـ عليه السلام ـ كه در ايام خلافت عمر بن عبد العزيز اموي بود، ممنوعيت كتابت و نوشتن حديث برداشته و از طرفي هم به خاطر درگيري خلافت به مسائل ديگر و ظهور عباسيان در برابر امويان، فرصت مناسبي براي امام باقر ـ عليه السلام ـ و شاگردان آن حضرت ايجاد شد تا اخبار و روايات وارد شده از پيامبر ـ صلي الله عليه وآله وسلم ـ و ديگر امامان را جمع آوري و توسعه دهند و اين امر در دوره امام صادق ـ عليه السلام ـ به اوج خود رسيد. يعني در دوره اي كه از 114 هجري تا 148 هجري زمان حيات امام صادق پايه فكري نظام تشيع كه در زمان پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و ائمه پيشين طرح ريزي شده بود، مستحكم گرديد. امام صادق ـ عليه السلام ـ از فرصت به دست آمده و مناسب سياسي موجود، كه در نهايت، موجب انتقال خلافت از امويان به عباسيان گرديد، و با ملاحظه نياز جامعه و آمادگي زمينه اجتماعي دنباله نهضت علمي و فرهنگي پدرش امام باقر ـ عليه السلام ـ را گرفت و حوزه وسيع علمي بزرگي به وجود آورد و در رشته هاي مختلف علوم عقلي و نقلي آن روز را، به شاگردان بزرگي هم چون هشام بن حكم، محمد بن مسلم، جابر بن حيان و….. آموخت كه علاوه بر استحكام پايه اعتقادي شيعه موجب توسعه و گسترش آن هم شد.

لذا در اين دوره تكيه اصلي شيعه بر امام صادق ـ عليه السلام ـ بود و اكثر روايات را از آن حضرت اخذ مي كرد.[4] در اين تاريخ، تشيع داراي شناسنامه شد و به صورت يك مذهب رسمي به نام امام صادق ـ عليه السلام ـ مزين گرديد. اين درحالي بود كه در اين دوره مذاهب اهل سنت نيز درحال شكل گيري بود. پس در حقيقت گام دوم در بنيان گذاري مكتب را حضرت امام صادق ـ عليه السلام ـ برداشت. مكتبي كه پايه هاي اوليه آن در زمان پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و ائمه پيش از امام صادق برداشته شده بود. لذا به خاطر اهتمام امام صادق ـ عليه السلام ـ در گسترش و اشاعه فقه و عقايد شيعه اين مذهب به نام آن حضرت مزين گرديده است.

دوران امامت امام صادق ـ عليه السلام ـ نقطه عطفي در نهضت تشيع و زماني بسيار حساس براي اين مكتب بوده است. چرا كه اين دوره، دوره اي است که مكاتب و مذاهب مختلف در شرف شكل گيري بودند. از طرفي مذاهب اهل سنت و از طرفي گروه خوارج و مرجئه و قدريه و از طرف ديگر هم گروه هاي منشعب شده از شيعه مثل کيسانيه، و ديگر گروه ها درحال شكل گيري و يا فعاليت بودند لذا براي تفكيك اين مذهب از مذاهب ديگر پيروان اين مكتب كه در مكتب جعفري وحوزۀ درس آن حضرت تربيت يافته بودند، به اين نام و عنوان شهرت يافتند چرا كه اطلاق شيعه در دوره امام صادق ـ عليه السلام، معناي وسيعي داشت و به پيروان زيديه، طرفداران عباسيان و ديگر گروه ها نيز شيعه اطلاق مي شد.

بنابراين در دوره امام صادق ـ عليه السلام ـ آن حضرت با تربيت شاگردان و فرستادن آن ها به مناطق ديگر و جمع آوري و تدوين و استحكام بخشيدن به عقايد و فقه تشيع و نشر آن توسط شاگردان تربيت يافته و نيز براي تفكيك از ديگر فرقه ها و گروه هايي كه در اين دوره فعاليت داشتند، شريعت اسلام و آيين محمدي ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در چهره مذهب تشيع كه هم زمان با پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ شكل گرفته بود، شكل و انسجام فكري محكم تري يافت و طرفداران آنان به نام شيعه امامي و شيعه جعفري شهرت يافتند و امام صادق به رئيس مذهب مشهور شد و فقه شيعه امامي را منسجم گردید.[5]

واژگان کلیدی: شیعه، امام صادق، پیامبر، پیروان علی،جعفری، امام باقر، اهل سنت.

منبع: نرم افزار پاسخ مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه قم.

[1]. ر.ك: صفائي، سيد احمد، نبوت عامه، قم، آفاق، 1409ق. ص147.

[2]. طوسي، محمد بن حسن، الامالي، قم دار الثقافه، چاپ اول، 1414ق، ص251.

[3]. مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، بيروت، موسسه الوفاء، 1403ق، ج9، ص199.

[4]. ر.ك: جعفريان، رسول، حيات فكري و سياسي امامان شيعه، قم، انصاريان، 1423ق، ص325ـ335.

[5]. خواجويان، محمد كاظم، تاريخ تشيع، مشهد، جهاد دانشگاهي، 1376ش. ص78.