,

امامزاده سلطان على (ع) – مشهد اردهال

به مجموعه روستاهاى باريكرسف، بهار (كرمه)، جوشق، حسنارود، علوى، غياث آباد و مهدى آباد (كُره جار)، اردهال گفته مى شود.

اردهال در فاصله 35 كيلومترى غرب كاشان واقع شده و از ديرباز در حوزه جغرافيايى اين شهرستان بوده و از توابع بخش نياسر است.

رشته كوه ها و ارتفاعات آنجا را «اردهار» يا «اردهال» يعنى كوه يا رشته كوه مقدّس ناميده اند.1

در دوران اسلامى مردم اردهال به سبب وجود چند مزار مقدّس از امامزادگان شيعه و نزديكى و پيوند آن با قم و روايت هاى تاريخى و مذهبى كه در وصف قم و اطراف آن آمده، سرزمين اردهال را مقدّس مى شمارند.

اردهال پس از شهادت حضرت سلطان على عليه السلام به «مشهد اردهال» و به سبب حُرمت تخته قالى كه تمثيلى از پيكر پاك امامزاده است و آن را براى غسل تمثيلى به كنار نهر حمل مى كنند و بر آن آب مى ريزند، به «مشهد قالى» يا «مشهد قالى شويان» شهرت يافته است.

در منابع تاريخى

در منابع تاريخى، محلّ مزار امامزاده به نام اردهال يا مشهد اردهال شناخته و مشهور نبوده، بلكه به «مشهد باريكرسف» يا مزار امامزاده در «باركرسب» معروف بود. باركرسف، يكى از روستاهاى قديمى اين منطقه است كه تا آستانه حضرت سلطان على حدود يك كيلومتر فاصله دارد.2

در ميان متون و نوشته هاى تاريخى، در كتاب تاريخ قم كه در قرن چهارم هجرى تأليف شده، در دو روايت از «اردهار» نام برده شده است.

1. اميرالمؤمنين على عليه السلام پس از جنگ جمل، در بصره خطبه اى ايراد فرمود كه فرازى از آن چنين است:

وفى خطبة الملاحم لاميرالمؤمنين عليه السلام التى خطب بها بعد وقعة الجمل بالبصرة قال: يخرج الحسنى صاحب طبرستان مع جم كثير من خيله و رجله حتى يأتى نيسابور فيفتحها و يقسم أبوابها ثم يأتى اصبهان، ثمّ الى قم، فيقع بينه و بين أهل قم وقعة عظيمة يقتل فيها خلق كثير فينهزم أهل قم، فينهب الحسنى أموالهم و يسبى ذراريهم و نساءهم و يخرب دورهم، فيفزع أهل قم الى جبل يقال لها «وراردهار» فيقيم الحسنى ببلدهم أربعين يوماً و يقتل منهم عشرين رجلاً و يصلب منهم رجلين ثمّ يرحل عنهم 3؛ حسنى، امير طبرستان با لشكرى انبوه از سواره و پياده حركت مى كند تا به نيشابور مى رسد و آنجا را فتح مى كند و به تصرّف خود در مى آورد. سپس به سوى اصفهان و بعد از آن به قم مى رود. بين لشكر او و مردم قم نبردى سخت واقع مى شود كه عدّه بسيارى كشته مى شوند.

در نتيجه، اهالى قم شكست مى خورند و حسنى اموالشان را غارت مى كند و زنان و فرزندانشان را اسير و خانه هايشان را خراب مى نمايد. اهالى قم به سمت كوهى كه «وراردهار» نام دارد، مى گريزند و حسنى 40 روز در شهر قم مى ماند و 20 مرد را مى كشد و 2 مرد را به دار مى آويزد و از قم مى رود.

2. و عن احمد بن خزرج بن سعد، عن أخيه موسى بن خزرج، قال: قال لى ابوالحسن الرّضا: أتعرف موضعاً يقال له «وراردهار»؟ قلت: نعم، ولى فيه ضيعتان. فقال: الزمه و تمسّك به. ثمّ قال ثلاث مرّات: نعم الموضع وراردهار4؛ احمد بن خزرج مى گويد: برادرم موسى 5 گفت: امام رضاعليه السلام چنين به من فرمود:

آيا جايى را كه به آن «وراردهار» مى گويند، مى شناسى؟ گفتم: آرى و در آنجا دو مزرعه دارم. سپس سه مرتبه فرمود: وراردهار، مكان خوبى است!

سيّد ابوالرّضا راوندى كه از عالمان بزرگ قرن ششم هجرى است، در چند قصيده از ديوان اشعار خود از مشهد «باركرسب»، «اردهار» و شخصيّت مدفون در آن و آثار به جا مانده در آن ديار نام مى برد.

او در قصيده رائيّه كه 25 بيت آن در ديوان آمده و در مدح مجدالدّين و آثار خير و برجاى مانده اوست، چنين سروده است:

1. وأثن على آثاره الغرر ألتى

ستبقى على مر الليالى الغواير

2. مساجده داراته و قنيّه

مدارسه خاناته والقناطر

3. قناطر لم يعقدن الابهمه

اذا اعتزمت لم تأب نثر القناطر

4. و مشهد صدق أودع اللّه بطنه

وديعة سرّ من كرام أخاير

5. أباالحسن ابن الباقر السّيّد الذى

غدا لعلوم الدين أبقر باقر

6. طوى سره دهراً و أسبل دونه

ستائر ما يدريك ما فى الستائر

7. عباه لمجد الدين خير ذخيرة

و كلّ عزيز يقتفى بالذخائر6

1. يادگارهاى ارزشمند و برجسته او را كه در گذر روزگاران برجاى خواهند ماند، ستايش كن!

2. آن آثار، مسجدها، خانه ها، كاريزها، مدرسه ها، كاروانسراها و پلها هستند.

3. پلهايى كه جز با عزم و همّتى بلند سامان نپذيرفت و چون اراده كردند، فروافكندن پلها حتمى شد.

4. و شهادتگاه راست و درستى كه خداوند در نهاد آن امانتى از قبور نيكان و بزرگواران را به وديعه نهاد.

5. ابوالحسن، فرزند امام باقرعليه السلام، بزرگوارى كه براى علوم و دانش هاى دين، بزرگترين شكافنده بود.

6. اين تربت پاك در طول روزگاران، راز و اسرار نهفته خود را مخفى داشته و بر آن پرده افكند.

7. اين اسرار را براى مجد الدين، به عنوان بهترين ذخيره، حفظ كرد و هر بزرگى را ذخيره هايى به دنبال است.

و در قصيده ديگرى كه تحت عنوان «و كتب الى مجد الدين من المشهد بباركرز…» است، درباره مشهد اردهال چنين سروده است:

1. توسلت فيها بالفتى ابن الفتى الذى

توطّن هذا المشهد الطّاهر الطّهرا

2. عنيت ابن بنت المصطفى و وصيّه

أخا الصّادق بن الباقر السّيّد الحبرا7

1. در آنجا به بزرگى جوانمرد، فرزند جوانمردى بزرگ متوسّل شدم كه در اين مشهد پاك آرميده است.

2. مقصودم فرزند دختر مصطفى و وصىّ اوست؛ آن سيد بزرگوار، برادر امام صادق عليه السلام و پسر امام باقرعليه السلام است.

فرزندان

علاّمه مجلسى در بحارالانوار، به نقل از ارشاد شيخ مفيد، اعلام الورى طبرسى و مناقب ابن شهرآشوب و…، براى امام باقرعليه السلام از زنان متعدّد، 7 فرزند؛ 5 پسر و 2 دختر بدين شرح ذكر كرده است.8

1. جعفر (امام صادق عليه السلام)؛

2. عبداللّه (از امّ فروه)؛

3. عبيداللّه؛

4. ابراهيم (از امّ حكيم)؛

5. على؛

6. زينب؛

7. امّ سلمه (از امّ ولد).

حضرت سلطان على عليه السلام

مورّخان و سيره نويسانى كه درباره زندگانى امام محمّدباقرعليه السلام و فرزندان آن حضرت، رساله يا كتابى نگاشته اند، درباره حضرت سلطان على 9، بيش از اين مقدار كه وى يكى از فرزندان امام و مادر او امّ ولد بوده به چيز ديگرى اشاره نكرده اند.

البتّه اين عدّه از قرن ششم هجرى به بعد، از مزارى به نام امامزاده على، فرزند امام باقرعليه السلام در باركرسب و مشهد اردهال ياد كرده اند. عبدالجليل قزوينى در وصف كاشان مى نويسد:10

«عمارت مشهد امامزاده على بن محمّد باقرعليه السلام به باركرسب كه مجدالدين فرموده است: «… اهل قاشان به زيارت على بن محمّد الباقرعليه السلام كه مدفون است به باركرسب با چندين حجّت و برهان كه آنجا ظاهر شده است…»

اين بقعه و بارگاه، پيوسته مورد توجّه مشتاقان و دوستداران اهل بيت بوده و آن را پس از بارگاه حضرت معصومه عليها السلام در قم و حضرت عبدالعظيم عليه السلام در رى و شاه چراغ عليه السلام در شيراز، از زيارتگاه هاى واجب التّعظيم مى دانند.»

مؤلّف كتاب تاريخ اجتماعى كاشان به دستنويسى از قرن دهم هجرى اشاره مى كند و مى نويسد: در اين تذكره خطّى كه در سال 933 ق. نوشته شده و در اختيار اوست «ترجمه احوالات سلطان على و شرح آمدن او به كاشان و توجّه شيعيان نسبت به وى تا چگونگى شهادتش» آمده است.11

سلطان على عليه السلام در منابع

شيخ طوسى در كتاب رجالش مى گويد:

على بن محمد بن على بن الحسين و كان من اصحاب الصّادق 12؛ على فرزند امام باقر فرزند امام سجادعليهما السلام از اصحاب امام صادق عليه السلام بود.

صاحب رياض اين سيّد بزرگوار را از فرزندان بزرگوار امام باقر برشمرده و براى او شأنى عظيم قائل است، كه نيازى به شرح و بيان ندارد. قبرش در حوالى كاشان و بقعه او در مشهد باركرس معروف است. برخى از علماى بزرگ از فضائل و كرامات صاحب اين بقعه و بارگاه، حكايت هاى فراوانى نقل كرده اند. از جمله، عالم فاضل عبدالجليل قزوينى در كتابش «مناقضات العامّة…» مطالبى نقل كرده و از فرزندان حضرت سلطان على شمرده امامزاده احمد را كه در محلّه باغات اصفهان مدفون است و…

ابوالحسن الطّاهر علىّ بن الامام محمّد الباقر بن علىّ بن الحسين بن علىّ بن ابيطالب اميرالمؤمنين عليهم السلام و يعرف به «شاهزاده سلطان على» فى ايران مرقده فى ايران يبعد عن مدينة «كاشان» بحدود السّبعة فراسخ و يعرف مشهده فى اوائل القرن الرّابع عشر الهجرى به «مشهد اردهال» و يعرف قديماً به «مشهد باركرس»، «باركزر» و قد يقال «باركرسب» و كلّ اسم من هذه الأسماء الثّلاثة هو للقرية التى اضيف اليها المشهد و مشهد عامر مشيّد عليه قبّةٌ عالية الذّرى، سميكة الدّعائم فى مقدم حرمه مأذنتان فى منتهى الارتفاع و حسن الزّخرف، قديم البناء اثرىّ التّصميم و الفنّ…13

ابوالحسن، طاهر، على فرزند امام باقر فرزند… كه به شاهزاده سلطان على شهرت دارد، مرقدش در ايران و در حدود 7 فرسنگى شهر كاشان واقع است. اين منطقه در آغاز قرن 14 هجرى به نام «مشهد اردهال» شناخته شده؛ ولى در سابق به «مشهد باركرس، باركرز، باركرسب» معروف بود. اين نام ها به «مشهد» شهرت دارد. اين مشهد تاريخى داراى بقعه و بارگاهى رفيع و باشكوه است و مناره هاى بلند آن به زيبايى آن افزوده است.

الهاشمى: علىّ بن محمّد الباقر بن علىّ السّجّاد بن الحسين السّبط بن الامام اميرالمؤمنين علىّ بن ابيطالب عليهم السلام الهاشمى، العلوى، اخوالامام، من أعاظم أولاد الامام الباقرعليه السلام و كان عظيم الشّأن و صاحب فضائل جمّه و كرامات باهرة.

كان على قيد الحياة قبل سنة 148 و قبره بحوالى مدينة كاشان و له مرقد يقصده الشّيعة لقضاء حوائجهم يعرف بامام زاده باركرس.14

هاشمى: على فرزند امام باقر، فرزند امام سجّاد، فرزند امام حسين، فرزند امام على بن ابيطالب عليهم السلام، از لحاظ نسب، هاشمى و علوى است. او برادر امام و از فرزندان بزرگوار امام باقرعليه السلام است. وى داراى فضيلت هاى فراوان و كرامات بى شمار است. قبل از سال 148 ق. زنده بوده و مرقدش در حوالى شهر كاشان، زيارتگاه و محلّ برآورده شدن حاجات است و به امامزاده باركرس شهرت دارد.

روايتى از حضرت سلطان على عليه السلام

و قد روى عن علىّ بن محمّد الباقرعليه السلام أنّه سئل عليه السلام عمّا يقول النّاس: إنّ أباطالب فى ضَحْضاح من نار؛ فقال: لو وضع ايمان أبى طالب فى كفّة ميزان و ايمان هذا الخلق فى الكفّة الأخرى لرجح ايمانه. ثمّ قال: ألم تعلموا أنّ اميرالمؤمنين عليّاًعليه السلام كان يأمر أن يحجّ عن عبداللّه و أبيه [ابنه ] و أبى طالب فى حياته، ثمّ أوصى فى وصيّته بالحجّ عنهم!15

از هجرت تا شهادت (113 – 116 ق.)

جمعى از شيعيان و دوستان اهل بيت عليهم السلام در فين و چهل حصاران (كاشان) گردهم آمدند و پس از گفت و گو و مشورت، نامه اى براى امام باقرعليه السلام نوشتند و از آن حضرت درخواست كردند تا براى ارشاد و راهنمايى دينى آنان، نماينده اى از سوى خود به آن نواحى اعزام فرمايد.

براى رساندن نامه به آن حضرت، از ميان آن جمع، شش نفر، به نام هاى: سعيد و على فرزندان قوام الدّين، محمّد طاهر فرزند حسين، يحيى و عامر فرزندان ناصر، و قوام الدّين فينى، حاضر شدند نامه را همراه هدايايى كه مشتاقان و دوستان امام براى پيشواى خود تهيّه كرده بودند، نزد ايشان ببرند. قاصدان از چهل حصاران عازم مدينه شدند. در اوّلين منزل، بين راه «قريه باركرسف»، كنار چشمه آبى فرود آمدند و ساعتى را به استراحت پرداختند. در اين هنگام، يكى از قاصدان (عامر) به خواب رفت. وى در عالم رؤيا رسول خداصلى الله عليه وآله وسلم را ديد كه او را مورد خطاب قرار داده، مى فرمايد: عامر! تو از سوى دوستان و شيعيان ما براى بردن يكى از فرزندانم، به نزد نورِ ديده ام محمّد عازم هستى. پس از آنكه او را ملاقات نمودى، او فرزندش على را كه شبيه من است، براى ارشاد و راهنمايى دينى مردم آن سامان، همراه شما به فين و چهل حصاران خواهد فرستاد. او پس از مدّتى به دست دشمنان شهيد خواهد شد و محلّ دفنش – آن حضرت در اين هنگام، اشاره به دامنه كوهى كردند كه نهر آبى از كنار آن جارى بود – آنجا خواهد بود.

عامر، گريه كنان به رسول خداصلى الله عليه وآله وسلم عرض مى كند: اگر قضيّه اين گونه خواهد بود، پس من چنين كارى نمى كنم و خود را در معرض مؤاخذه پروردگار قرار نمى دهم!

رسول خداصلى الله عليه وآله وسلم به او فرمود: براى شما مشكلى نخواهد بود.

عامر، از خواب بيدار مى شود و در حالى كه وحشت و اضطراب او را فراگرفته است، با كسى سخنى نمى گويد. بر مركبش سوار مى شود و به محلّى كه رسول خداصلى الله عليه وآله وسلم در عالم خواب به او نشان داده بود، مى رود. چون بدانجا مى رسد، آن مكان را بوسيده، بدنش را بدان مى سايد. سپس با خود مى گويد: چه خوب است از اين سفر بازگردم!

از آنجا كه به او گفته شده بود بر تو حرجى نيست، تصميم مى گيرد تا با ديگر همراهان، به حضور امام شرفياب شود و مأموريّت را به انجام برساند. عامر و همراهانش پس از طىّ راه طولانى وارد مدينه شدند. آنان به خانه امام باقرعليه السلام رفتند. درِ خانه را كوفتند. غلام آن حضرت، درِخانه را به روى آنان گشود و نامه و هدايا را دريافت نمود و ميهمانان تازه رسيده را به ميهمان سراى امام برد و از آنان به طور شايسته اى پذيرايى كرد. صبحگاه، قاصدان در مسجد حاضر شدند. امام باقرعليه السلام نيز به مسجد آمد. آنان با ديدن امام خوشحال و مسرور شدند و اشك شوق از ديدگانشان جارى گشت. آنان نسبت به امام عرض ارادت كردند و در محضرش نشستند. امام خطاب به آنان فرمود: نامه دوستانمان را خواندم و در جواب درخواست آنان، نور ديده ام على را براى آن نواحى تعيين نمودم…

اسباب سفر مهيّا گرديد. امام باقرعليه السلام در جمع فرزندان و ميهمانان فرمود: من، على را براى هدايت و ارشاد دوستان و شيعيانِ نواحى چهل حصاران و فين مى فرستم، تا او مردم را به راه و روش جدّم هدايت و راهنمايى كند و اين، آخرين ديدار ما با اوست.

از مدينه تا كاشان

على با پدر و برادران و نزديكان وداع و خداحافظى كرد و همراه قاصدان، مدينه را به سوى ايران ترك كرد. در بين راه آثارى شگفت از حضرت نمايان گشت كه همراهان را نسبت به وى مشتاق تر و دلداده تر ساخت…

آنان به حوالى چهل حصاران رسيدند. عامر در نامه اى، خبر ورود فرزند امام و همراهان را نوشت و توسّط پيكى به نزد دوستان و شيعيان فين و چهل حصاران فرستاد و از آنان خواست، تا خود را براى مراسم استقبال آماده سازند. نامه به اهالى رسيد و همه از ورود فرزند امام و همراهان، آگاه و خوشحال شدند و براى ديدار و استقبال او سر از پا نمى شناختند.

هزاران نفر براى استقبال به باركرس آمدند و شبى را در آنجا ماندند و روز بعد براى ديدار فرزند امام به خاوه رفتند. آنان در خاوه با فرزند امام ديدار نمودند و احساسات پرشور خود را ابراز كردند. حضرت سلطان على، يك ماه در خاوه و نواحى آن اقامت نمود. مشتاقان از هر سوى به ديدارش مى شتافتند و از محضرش بهره ها مى بردند.

فرزند امام در چهل حصاران

پس از يك ماه، فرزند امام براى ديدار با دوستان و شيعيان، عازم فين و چهل حصاران شد و در آنجا استقرار يافت. فرزند امام هر روز با پيروان و علاقمندان اهل بيت عليهم السلام ديدار و ملاقات داشت و روزهاى جمعه، نماز جمعه اقامه مى كرد. وى تابستان ها كه هوا گرم بود، به خاوه مى رفت و در آنجا به ارشاد و راهنمايىِ مردم مى پرداخت.

خاوه اى ها از سر شوق و محبّتى كه به سلطان على و خاندان او داشتند، برخى از روى رغبت و ميل، مقدارى از املاك و باغ و بوستان هاى خود را به او بخشيدند و برخى ديگر، عوايد زيادى از املاك و مزارع خود را در اختيار او نهادند تا در موارد نياز مصرف نمايد.

… حضرت سلطان على، بعد از يك سال اقامت در چهل حصاران و نواحى آن، نامه اى به پدر و برادر نوشت و آنان را از احوال خود و اوضاع منطقه آگاه نمود.

امام صادق عليه السلام در جواب، براى او نوشت:

«پدرم توسّط هشام بن عبدالملك شهيد گرديد. بخشش ها و تمليك ها و تمام عوايد حاصله از آن املاك و باغ ها را صرف نيازمندان، مستمندان، از كار افتادگان و واماندگان نماييد و خود در آن مداخله نكنيد. رفتار شما با مردم به نيكويى و مهربانى باشد، امر به معروف و نهى از منكر را ترك مكنيد…»

حضرت سلطان على با دريافت جواب نامه اش، از شهادت پدر مطّلع و متأثّر گرديد و بدين مناسبت، چند روزى را به سوگوارى و عزادارى شهادت پدر اختصاص داد و به سفارش هاى امام صادق عليه السلام توجّه نمود.

… سه سال از حضور اين امامزاده بزرگوار در منطقه گذشت. در اين مدّت، عدّه زيادى از شيعيان و دوستان اهل بيت، گرد او جمع شده بودند. نفوذ روزافزون آن جناب به حدّى بود كه هر جمعه شمار افراد نمازگزار به هزاران نفر بالغ مى گرديد. آنان گوش به فرمان و نيروهايى جان بر كف و آماده و مطيعِ حضرت سلطان على بودند.

اين نفوذ و افزايش پيروان، باعث خوف و وحشت حاكم وقت منطقه، «حارث»، ملقّب به زرّين كفش باركرسفى، گرديد. او از ترس، به والى قم، (ارزق) پيغام فرستاد كه اطرافيان حضرت سلطان على بسيار و رو به افزايش اند و همگى مطيع و فرمانبر او هستند.

ارزق از خبر حارث غضبناك شد و نامه اى به زرّين كفش نوشت و از او خواست تا با حكّام و عمّال خود متّحد شوند و آن حضرت را بكشند و سرش را براى او بفرستند…

زرّين كفش با ارقم و زبير نراقى به مشاوره نشست و نقشه قتل جناب سلطان على را كشيد.

زرّين كفش با رفتارى فريبكارانه و زبانى دوستانه، سلطان على را به بارى كرسف دعوت كرد. آن جناب دعوت را پذيرفت و با گروهى از پيروان خود به آنجا رفت.

اهالى دهكده از او خواستند كه در دهِ آنان بماند؛ امّا آن جناب نپذيرفت. او و همراهانش در بيرونِ ده، در دامنه كوهى كه نهر آب از كنار آن مى گذشت – و هم اكنون زيارتگاه است – خيمه هاى خود را برپا كردند.

نماز جمعه در مشهد اردهال

اهالى ده و اطراف و كسانى كه از چهل حصاران و نواحى آن مى آمدند، در خيمه گاه به حضور حضرت سلطان على مى رسيدند. روز جمعه فرا رسيد، آن جناب در ده بارى كرسف نماز جمعه را اقامه نمود و در موقع خواندن خطبه، حاضران را از وقايع آينده مطلع ساخت. پس از اداى نماز، نمازگزاران متفرّق شدند. جناب سلطان على برخى از ياران را فراخواند تا نزدش بمانند. ياران در خيمه، گرد او جمع شدند. آن حضرت در جمع ياران چنين گفت:

از اوضاع و احوال موجود و اخبارى كه مى رسد، چنين بر مى آيد كه دشمنان ما قصد دارند در اين مكان، مرا بكشند و محاسنم را به خون سرم خضاب كنند… من، شما را به پيروى از آيين محمّدى و شريعت او و راه اوصيايش توصيه مى كنم و… مرا در محلّ خيمه گاه دفن كنيد…

پس از اين سخنان، غم و اندوه فراوان، ياران را فراگرفت و اشك از ديدگانشان جارى شد. آنان شب را نزد جناب سلطان على ماندند. صبح فرا رسيد. آن جناب از برخى همراهان خواست تا به خانه هايشان بازگردند.

نيروهاى دشمن خيمه گاه را محاصره كردند و منتظرِ فرمان حمله شدند. آن حضرت به وسيله خادمش، از حضور دشمنان خبردار شد و امر نمود تا خيمه ها را جمع كنند و به سوى خاوه بازگردند. زرّين كفش، از قصد امامزاده با خبر شد. او و ارقم و زبير نراقى، به تعقيب حضرت سلطان على و همراهانش پرداختند. چون آن جناب متوجّه تعقيب دشمنان گرديد، راه ميان دو كوه را انتخاب كرد تا به خاوه برسد؛ اما دشمن با گماردن مأموران خود، راه را بسته بود. آنان از هر سو در بين راه با دشمن مواجه شدند كه با پرتاب تير حمله مى كردند. در اين بين، يك تن از ياران امامزاده به بالاى كوه رفت و اهالى خاوه را براى يارى فرزند امام فرا خواند. خاوه اى ها با شنيدن اين خبر، گروهى از ورزيده ترين جوانان و مردان خود را مسلّح كرده، به فرماندهى خواجه جلال و پسرش نصيرالدّين فرستادند. با رسيدن افراد مسلّح از خاوه، دشمنان متفرّق شدند و آنان نيز خود را به سلطان على و يارانش رساندند.

سران سپاه دشمن، با مشاهده اين شجاعت و رشادت از خاوه اى ها، دست از حمله كشيدند. آنگاه حضرت سلطان على، زرّين كفش را براى مذاكره با خود فراخواند.

او به نزد جناب سلطان على آمد و گفت: براى چه مرا خوانده ايد؟

حضرت سلطان على فرمود: اى حارث! من به خواسته دوستان و شيعيان چهل حصاران و فين، به اين نواحى آمده ام و براى ارشاد و راهنمايى دينى آنان دعوت شده ام. شما براى چه اين همه نيرو فراهم آورده ايد؟ آيا به عاقبت كارتان انديشيده ايد؟ آيا به سرنوشت كسانى كه قبل از شما در كربلا با جدّم آن گونه رفتار كردند، فكر كرده ايد؟

زرّين كفش پس از سخنان امامزاده گفت: اين سخنان و مواعظ را كنار بگذاريد و آماده نبرد باشيد؛ زيرا ارقم سوگند ياد كرده با كشتن شما، كار را يكسره سازد.

آنگاه اسبش را به طرف سپاه ارقم راند و خود را به او رسانيد و گفته هاى خود با امامزاده را براى او بازگو كرد. ارقم پس از شنيدن سخنان حارث، نزد فرزند امام آمد و گفت: اى فرزند باقر! آيا گمان كرده اى كه با نصيحت و موعظه به ما، جان سالم به در خواهى برد؟! من با خود عهد بسته ام، هرجا يكى از شماها را بيابم، سر از تنش جدا كنم!

جناب سلطان على فرمود: اى ارقم! ما را از كشته شدن در راه خدا هيچ بيمى نيست. در ميان پدران و اجداد و خاندان ما «شهادت در راه خدا» سنّت بوده است. من بر خود نگران نيستم، فقط بر ريختن خون ديگران بيم دارم و نمى خواهم سبب كشته شدن آنان شوم.

ارقم گفت: خون آنان را هم بر زمين خواهم ريخت.

زرّين كفش از پيش، تمامى راه هاى ارتباطى ميان بارى كرسف و آبادى هاى پيرامون آن منطقه را با گماردن مأموران مسلّح بسته بود تا هيچ گونه خبر و ارتباطى بين سلطان على و طرفداران برقرار نشود و اگر مأموران، پيك يا رسولى را از طرف امامزاده يا شيعيان و طرفداران او در فين و چهل حصاران مى يافتند، او را دستگير كرده، مى كشتند. شاهزاده حسين و سلطان محمود، از بستگان جناب سلطان على، از جمله اين رسولان بودند كه در راه بين اردهال و فين، گرفتار و شهيد شدند.

درگيرى چند روز ادامه يافت. زبير و عدّه اى از سپاه دشمن، در آغاز حمله، به دست ياران حضرت سلطان على كشته شدند. اين امر باعث تضعيف روحيه بقيه سپاهيان دشمن گرديد. زرّين كفش، با ديدن اين اوضاع، با تطميع و تهديد، عدّه اى از «كلجارى»ها را با خود همراه نمود و با تقويّت روحيه سپاهيان، به جناب سلطان على و ياران او حمله كرد. در اين حمله، خواجه نصير، از ياران حضرت سلطان على، شهيد شد. در حمله ديگر، عامر و در حمله هاى بعد، ياران باوفاى فرزند امام، يكى پس از ديگرى شهيد شدند. نوبت به خود حضرت رسيد. او با باقى مانده يارانش، در حمله اى شديد، بسيارى از سپاه دشمن را كشت و بقيه را تار و مار كرد. زرّين كفش كه در حمله ها جان سالم به در برده بود، حيله اى به كار برد و عدّه اى از دختران و زنان كلجار را برهنه كرد و به ميدان نبرد فرستاد. جناب سلطان على با ديدن دختران و زنان برهنه، از حمله و دفاع دست كشيد و ياران اندك خويش را به پشت جبهه فراخواند.

آن جناب در راه كوهستان، به كنار سنگى بزرگ پناه برد و در آنجا به نماز و دعا و نيايش مشغول گشت. ارقم و يارانش از فرصت استفاده كردند و با تير و نيزه و خنجر به حضرت سلطان على حمله نمودند و او را در همان مكان (بند ازناوه) شهيد كردند….

خبر شهادت حضرت سلطان على و ياران باوفايش به اهالى فين، چهل حصاران و ساير نواحى رسيد. فينى ها پياده و سواره با چوب و چماق، خود را به قتلگاه شهيدان اردهال رساندند.

پيكر پاك حضرت سلطان على را براى غسل، از قتلگاه به سوى نهرى، كه اكنون به نهر شاهزاده حسين معروف است، حمل كردند و پس از غسل، تا مكان فعلى، كه حضرت بدان وصيّت نموده بود، تشييع كردند و پس از نماز بر آن پيكر پاك، خاوه اى ها آن را به خاك سپردند.

فينى ها پس از خاك سپارى حضرت سلطان على، به خونخواهى شهيدان اردهال برخاستند و با همان چوب و چماق هاى خود، به تعقيب دشمنان و قاتلان پرداختند و زرّين كفش و اكثر مأمورانش را دستگير كردند و به قتل رساندند و پس از آن با خود عهد بستند كه خود و نسل آنان هر سال، در دومين جمعه فصل پاييز، كه مصادف با روز خاك سپارى حضرت سلطان على است، به زيارتش بيايند و اين واقعه را با برگزارى «مراسم قالى شويان» زنده نگه دارند.16

پى نوشت ها:

1. اردهار از دو واژه «اَرْدَ» به معناى پاكى و تقدّس و «هار» يا «هَرْ» به معناى كوه و رشته كوه است. حرف «ر» به «ل» تبديل شده و اردهار، اردهال خوانده شده است.

2. النقض، عبدالجليل قزوينى رازى، ص 169، به نقل از ديوان ابوالرضا، ص 241.

3. تاريخ قم، ترجمه حسين بن محمد قمى، ص 99 – 97؛ تاريخ كاشان، عبدالرحيم كلانتر ضرابى، ص 9.

4. بحارالانوار، علامه مجلسى، ج 60، چاپ جديد، ص 214، به نقل از تاريخ قم.

5. اين شخص احتمالاً همان كسى است كه ناقه حضرت معصومه(س) را گرفت و به قم آورد و ميزبان آن بزرگوار در شهر قم گرديد.

6. ديوان ابوالرضا راوندى، ص 52.

7. همان، ص 128.

8. بحارالانوار، ج 46، ص 365؛ ترجمه تاريخ يعقوبى، ص 291 و عوالم العلوم والمعارف والاحوال، شيخ عبداللّه بحرانى، ج 19، ص 338.

9. اينكه به امامان معصوم، سلطان يا شاه و به امامزادگان شاهزاده مى گويند ممكن است به يكى از دو دليل ذيل باشد:

الف) امامان معصوم(ع) سلطان معنويات، و از نظر كمالات انسانى نفر اوّل عالَم امكان هستند.

ب) از ديدگاه شيعه، حكومت، حقّ امامان معصوم(ع) و نايبان آنان است. حتّى اگر آنان در ظاهر متصدّى امور نباشند، بر جامعه انسانى حاكميّت دارند.

10. النقض، ص 169 و 643، به نقل از ديوان راوندى، ص 241.

11. تاريخ اجتماعى كاشان، حسن نراقى، ص 46.

12. رجال، شيخ طوسى، ص 244، رقم 3378.

13. مراقد المعارف، محمد حرزالدين، ج 2، ص 79.

14. الفائق فى رواة الاصحاب الامام الصادق، عبدالحسين شبسترى، چاپ انتشارات جامعه مدرّسين، ج 2، ص 423، رقم 2266.

15. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج 14، چاپ بيروت، ص 68.

16. برگرفته از: زيارتنامه و تاريخ زندگانى امامزاده جليل القدر سلطان على فرزند امام باقر؛ تذكرة آن بزرگوار، آيةاللّه ملاّ عبدالرسول مدنى كاشانى؛ قالى شويان، على بلوكباشى، (با اندكى تصرّف).

به قلم حبيب اللّه سلمانى آرانى

منبع: مجله کوثر؛شماره 62