الإمامة و التبصرة من الحيرة

معرفى اجمالى:

« الإمامة و التبصرة من الحيرة» اثرى از ابو الحسن على بن الحسين بن بابويه القمى معروف به صدوق اول، كه به موضوع امامت به نحو عام و به موضوع غيبت امام مهدى عليه الصلاة و السلام به طور ويژه پرداخته است. البته مباحثى كه درباره امامت به نحو عام در اين اثر آمده مباحثى است كه با امر غيبت و شؤون آن مرتبط است نه مباحث اصل امامت. با پيچيدگى هاى خاصى كه داراست. از اين رو، روى سخن در اين اثر با كسانى است كه به« امامت» به عنوان اصلى از اصول مذهب باور دارند و ليكن در شخص هر امامى پس از امام ديگر با هم اختلاف نظر پيدا نموده اند.

اين معنا از عناوين ابواب كتاب به خوبى پيداست. خط سيرى كه در اين ابواب دنبال مى شود اتصال سلسله امامت از زمان حضرت آدم عليه السلام و خالى نبودن زمين از امام و حجت خدا( چه حاضر و چه غائب) و نيز انحصار امامت در خاندان محمد مصطفى صلى اللّه عليه و آله و سلّم حسب نصوص وارده مى باشد. مؤلف در ابواب 6 تا 17 كتاب حاضر به نقد ديدگاه هاى كسانى مى پردازد كه از امامت ائمه اثناعشر روى گردانده و به امامت كسانى ديگر از اين خاندان معتقد شده و يا اينكه در يكى از ايشان متوقف گشته اند. در برخى ديگر از ابواب كتاب با اعتقاد فرقه هايى از شيعه كه به انكار امامت برخى امامان دوازده گانه و يا شك در امامت ايشان گرديده و يا كسى را با امام در امر امامت شريك ساخته اند به معارضه و مبارزه پرداخته است.

اما در خصوص موضوع« غيبت» مؤلف كتاب دست به ابداع و نوآورى زده است چرا كه ميان روش اهل حديث كه تنها بر نصوص اعتماد مى ورزند و بين اسلوب اهل كلام كه به بحث آزاد رهاى از قيد و بند نصوص ملتزمند گرد آورده است. از اين رو وى در مقدمه كتاب تمام فروض و تشكيكات را به روش متكلمان مورد بررسى قرار داده سپس نتايج به دست آمده را براى رسيدن به محتواى نصوص به كار مى گيرد. از سويى چونان محدثى محض به بررسى حديث از جوانب مختلف پرداخته تا سرانجام به نتايج مورد نظر براساس تعبّد و انقياد به سنت شريف معصومان عليهم السلام دست يابد.

مع الأسف اثر حاضر دچار نقص و كاستى شده و بخشى كه مرتبط با موضوع بحث يعنى امام مهدى عليه السلام و غيبت ايشان است در دسترس نيست اما خوشبختانه آن مقدار كه از آن باقى مانده خط سير بحث را به نحو كلى براى ما ترسيم مى نمايد و هدف اصلى مؤلف را از نگارش آن بيان مى دارد. اين نقص و كاستى توسط محقق اثر، با توجه به همان سير بحث كه مؤلف ترسيم نموده است، جبران گرديده و ايشان در رابطه با موضوع اصلى كتاب مطالبى نگاشته اند.

اهميت كتاب

« الإمامة و التبصرة» از گنجينه هاى ارزشمندى است كه از هجوم حوادث و وقايع شكننده محفوظ مانده و به ويژه در موضوع غيبت قديمى ترين اثرى است كه در دسترس ما قرار دارد چرا كه مؤلف متوفاى سال 329 ق است و حال آنكه آثار مهم ديگرى كه در موضوع غيبت نگاشته شده و موجود است« إكمال الدين» شيخ صدوق متوفاى 381 ق،« الغيبة» نعمانى و نيز شيخ مفيد متوفاى 413 ق و همچنين« الغيبة» سيد مرتضى متوفاى 436 ق و شيخ طوسى متوفاى 460 ق مى باشد كه همگى بعد از عصر ابن بابويه به نگارش درآمده اند.

نكته ديگرى كه به اهميت اثر حاضر مى افزايد اشتمال آن بر رواياتى ناب و ارزشمند است كه در هيچ يك از آثار حديثى موجود اثرى از آنها به چشم نمى خورد.

اين كتاب از جهت ديگر نيز حائز اهميت است و آن اينكه على رغم نقص موجود در آن، كتاب مشتمل بر 87 حديث است كه اين احاديث مى توانند به عنوان اصل و منبع رواياتى كه در كتب متأخر درج شده در نظر گرفته شوند و ما از اين طريق بتوانيم بسيارى از تحريف ها و تصحيف ها را در روايات موجود در آثار متأخر تصحيح و اصلاح نماييم.

مباحث ارزشمندى كه مرحوم ابن بابويه در مقدمه كتاب با روشى مستحكم درباره موضوع غيبت بيان مى دارد، در شناخت ما نسبت به موضوع« غيبت» تأثيرى عميق نهاده است و اين موضوع اهميت اثر حاضر را مضاعف مى سازد.

به گفته پژوهشگر اثر حاضر، تا قبل از زمان علامه مجلسى، مؤلف بحار الانوار، اطلاعى از وجود چنين اثر ارزشمندى در دست نبود و علامه مجلسى اولين كسى بود كه از آن به عنوان مصادر بحار ياد كرد و نسخه اى قديمى از آن در اختيار داشت.

اما محقق به دو نسخه از اين اثر نفيس دست يافته است: 1- نسخه علامه مجلسى كه در رجب المرجب 1097 ق تحرير گشته است. اين نسخه در كتابخانه علامه سيد محمد على روضاتى اصفهانى موجود است.

2- نسخه اى كه محدث بزرگوار شيخ عبد اللّه بن نور اللّه البحراني ضمن يكى از مجلدات موسوعه« عوالم العلوم و المعارف» آورده است. بحرانى يادآور مى شود كه اين نسخه از روى نسخه اى كه به خط خود مصنف نگاشته شده اقتباس و به دقت با آن مقابله گرديده است. اين نسخه در مجموعه نسخ خطى كتابخانه آيت اللّه مرعشى نجفى قم نگهدارى مى شود.

نسخه اصلى كه اين دو نسخه از روى آن تهيه گرديده به خط حسين بن على بن الحسين الحميرى است كه در محرم الحرام سال 479 ه. ق كتابت شده است با اين تفاوت كه نسخه مجلسى ظاهرا بدون واسطه از نسخه حميرى نقل شده ولى نسخه« عوالم» با واسطه.

نسخه حاضر در برنامه با تحقيق و پژوهش آقاى سيد محمد رضا حسينى جلالى و مقدمه مفصل ايشان در قطع وزيرى با جلد گالينگور در 304 صفحه براى دومين بار در سال 1412 ه / 1992 م توسط« موسسه آل البيت لاحياء التراث» بيروت، منتشر شده است.

منبع: مقدمه محقق