اقتصاد در خانواده (1)

قدمت ازدواج همپاى پیدایش بشر است. در نخستین نجواى رازگونه، آدم ابوالبشر به خداوند مى گوید: پروردگارا در برابر خود کسى را مى بینم که در دلم میلى و انسى به او احساس مى کنم و چون خداوند یگانه، نجواى بنده ى یکدانه اش را شنید فرمود: اگر او را مى خواهى از من بخواه و وصال او را از من طلب کن… (1)

از این جرقه ى نخستین معلوم مى شود میل به جنس مخالف که در درون انسان ها نهاده شده میلى است که پیدایش اش تکوینى و طبیعى است و پاسخ اش تشریعى و تعلیمى.

این میل و پاسخ به آن علیرغم این درجه از استوارى، در طول تاریخ بشر گاه دچار انحرافات جدى شده است. این انحرافات در ارتباط با سایر انحرافاتى بود که بشر گرفتار آن شده بود و امروزه در قرن 21 انحرافاتى که بشر در نگاه به هستى و انسان یافته، بر ازدواج و خانواده نیز سایه افکنده است. انحرافى که از غرب آغاز شده و با سلطه ى اقتصادى و رسانه اى، سایر نقاط جهان را نیز در برگرفته است. هر چند جامعه ى دینى هنوز در مقابل نفوذ جامعه ى غربى مقاومت کرده و مى کند.

امروزه اخلاق نوین در غرب، برداشتى اومانیستى از اراده و تمایلات انسان ارائه مى دهد. این برداشت که از تفرد شخصى آغاز مى شود و تا تفرعن اجتماعى دامن مى گشاید، اصلى ترین وجه تمایز میان جامعه ى الهی( توحیدى)و جامعه ى غربى است. جامعه ى توحیدى جامعه اى مبتنى بر فطرت و خواستار شکوفایى و پاسخ دهى بى قید و شرط به فطرت است و جامعه ى غربى جامعه اى مبتنى بر غریزه و خواستار پاسخ دهى بى قید و شرط به غریزه. در جامعه ى توحیدى مبناى حرکت و حیات، فطرت حقیقت پذیر کمال جوى حق محور است و در جامعه ى غربى غریزه ى منفعت طلب لذت جوى خودمحور.

انسان در جامعه ى غریزى غرب،توانمند مى شود و در جامعه ى فطرى الهى ،فرهمند ،جامعه ى الحادى غرب با شعار آزادى و حقوق فردى، قوانینى تصویب مى کند مانند: آزادى، سقط جنین، عرفى سازى رابطه ى جنسى با افراد متعدد، بیمه ى زنان خیابانى، آسان سازى طلاق، هیولا نمودن ازدواج و… و بدینوسیله با حاکمیت لیبرالیسم جنسى، زنان را فرومایه، خانواده را فرومانده و مردان را فرمانده ى ارضاى هوس هاى خود مى نماید.

جامعه توحیدى در مقابله با تحکم غرب براى پذیرش شعارها و قوانین غربى در سرتاسر جهان، بر قداست ازدواج و خانواده و تحکیم آن پاى مى فشرد و در مقابل هرج و مرج جنسى و فروپاشى خانواده در غرب، اعلام مى کند که: خانواده بهترینن و یگانه محل براى تأمین سه نیاز انسانی: تمتع جنسى، تمناى عاطفى و تعهد انسانى است بنابراین باید همه ى ارکان جامعه ى اسلامى بکوشند تا زمینه ى ارضاء این سه نیاز را در کانون خانواده، به وفور فراهم سازند. (2)

از آنجا که استوارترین قدمها در پى عمیق ترین دانش ها برداشته مى شود، براى بهره مندى جامعه از خانواده هایى سالم و متعالى، باید اعضاء خانواده را آموزش داد تا با ژرف نگرى در مسائل مختلف مرتبط با خانواده، گامهایى استوار جهت ایجاد پرورش خانواده ى سالم و متعالى بردارند.

سازمان ملى جوانان

معاونت مطالعات و تحقیقات

خانواده، اصیل ترین و بنیانى ترین واحد اجتماعى است. جامعه شناسان خانواده را جزو نهاده اى عمده اجتماعى مى داند. جمع خانواده ى نوع اشتراک حقیقى است، به گونه اى که سرنوشت این جمع تکویناً در هم تنیده شده و خوب و بد، شادى و غم، ناخوشى و سلامت و… هر یک از اعضاى این مجموعه به نحو انکار ناپذیرى بر دیگر اعضاء مؤثر است، تأثیرى که نه تنها در دنیاى آنان بلکه تا بهشت و جهنم هم همراه آنان مى باشد. لذا جوان عاقل در افق دید خود از ازدواج تصویرى تا دوردستها، تا آن سوى حیات دنیوى تا سایبانه اى بهشتى، تا دریافت قول سلام از جانب رب رحیم (3) رسم مى کند و مسئولیت جدى و سرنوشت ساز خود را همراه آیین زیباى ازدواج و تشریفات و مقدمات و لوازم آن فراموش نمى کند.

«هدفمندی»و «همکاری» خانواده در ابعاد مختلف عاطفى، اخلاقى، فرهنگى، اقتصادى و… پایدارى و آرامش و امنیت آن را بیمه مى کند. در این نوشتار سعى مى گردد

«اقتصاد»علمى است که پیرامون تولید، توزیع، مبادله و مصرف کالاها و مواد بحث مى کند. مباحث اقتصاد خانواده هم پیرامون گزینه هاى بالا در ارتباط با خانواده مى باشد. یک خانواده چگونه و چه چیزهایى را تولید مى کند؟ درآمد و رزق و روزى خانواده چگونه تولید و تأمین مى شود؟ توزیع و مصرف در خانواده چگونه است و اولویت هاى آن چیست؟ تکلیف ما در برابر آنچه که خداوند روزى ما نموده است چه مى باشد؟ مرز اسراف، اعتدال، بخل و انفاق و… در خانواده کجاست؟ یک خانواده سالم چگونه مى تواند درآمد مناسب و صحیحى داشته باشد و به چه نسبت ها و اولویت هایى و به چه شیوه ى بهینه و مفیدى درآمدها را براى اعضاء خانواده هزینه و یا درسایر امور سرمایه گذارى نماید؟

معمولاً در نگرش نازل و مادى، بهترین و مهمترین شرایط اقتصادى خانواده، کسب درآمد بیشتر و استفاده و مصرف افزونتر و متنوع تر و همراه با لذت و مرغوبیت مطرح است، ولى در دیدگاه متعالى هدف از تولید بیشتر، مصرف و رفاه و تجمل بیشتر نیست، بلکه تولید در خدمت آسایش و آرامش مادى و معنوى انسان و مصرف همراه اعتدال و با پرهیز از اسراف و تبذیر و نیز توجه به وظایف شرعى مثل پرداخت خمس و زکات و انفاق مى باشد.

در این متون تلاش شده است تا جوانان در آستانه ى ازدواج، به آگاهى و نگرش عمیق ترى پیرامون مباحث اقتصادى خانواده و نحوه مواجهه با مشکلات اقتصادى و راه هاى غلبه بر آن، دست یابند.

تولید در خانواده

«وامددناکم باموال و بنین» (4)«و شما را به وسیله ى مالها و فرزندانتان یارى نمودیم و توانمند کردیم.»

تولید در خانواده به دو گونه است:

الف:ایجاد و تربیت نیروى انسانى

ب:کسب درآمد

ایجاد و تربیت نیروى انسانی:

خانواده اولین محل پرورش نیروى انسانى سالم و مولد کار است. سرمایه هاى انسانى، بهترین سرمایه ها در فرایند پیشرفت جوامع مى باشد. پرورش انسان توانمند نیز در محیط خانواده سالم، صورت مى گیرد. این فرآیند معمولاً دوره اى طولانى را طى مى نماید. البته در جوامع روستایى این دوره کوتاهتر است و فرزندان از دوران کودکى و نوجوانى به کمک پدر و مادر در امورى مثل کشاورزى، دامدارى، قالیبافى و… مى آیند ولى در جوامع شهرى با توجه به رشد صنعت وتکنولوژى و تخصصى شدن امور، این دوره به بیش از 2 دهه از عمر فرزندان بالغ مى شود، اما آنچه که

در هر دو طیف به عنوان اساس پایه گذارى شخصیتى در محیط خانواده مهم است تربیت انسانهایى تلاشگر ، خلاق، سلیم النفس، داراى نظم و وجدان و تعهد کارى، با اعتماد به نفس، قانع و شاکر مى باشد.

کسب در آمد:

کسب درآمد راه دیگر تولید در خانواده است که معمولاً به سه گونه میسر است:

کار

ارث، دریافت هدایا، جوایز

سرمایه گذارى و پس انداز

«نحن نرزقکم»(5)

«مائیم که به شما روزى مى دهیم.»

گر چه به دست آوردن پول و ثروت در گرو تلاش و کار و پس انداز است ولى با نگاهى عمیق تر، آنچه که ما داریم رزقى است که از جانب خدا به ما رسیده است. در روایات وارد شده که «روزى شما بر دو نوع است» روزیى که شما به دنبال آن مى روید و روزیى که به دنبال شما مى آید» (6).
در واقع هم روزیى که ما در پى آن مى رویم رزق خدا است و هم روزیى که به سوى ما مى آید، ولى روایت اشاره و تأکیدى است بر توأم بودن تلاش انسان و امیدوارى بر فضل الهى.

تلاش براى تولید و تأمین زندگى، سیره ى اولیاء دین بوده است. مطالعه ى سیره ى پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام همه به روشنى این امر را نشان مى دهد. سفر تجارتى شخص رسول اکرم قبل از نبوت در تاریخ مشهور مى باشد.

ایشان با دست خویش مزرعه اى ایجاد کرده اند (7). آثار چاه هایى که ایشان حفر کردند هنوز در اطراف مدینه وجود دارد.

امام على علیه السلام مى فرمایند: «من یعمل یزدد قوه و من یقصر فى العمل یزدد فتره». (8)

«آن کس که کار کند توانش فزونى یابد و آن کس که کم کار کند و بیکار باشد سستى (و ناتوانى) او افزون مى گردد.»

داشتن مال باعث استقلال در زندگى، استغناى روحى، عزت و آبرومندى و کفاف و رفع نیازهاى انسان است ولى باید توجه داشت که آنچه روح تلاش دائمى انسان مى باشد، توکل و چشمداشت بر عطا و کرم الهى است واینکه هدف ثروت اندوزى محض نیست، چه آنکه در حدیث شریف نبى اکرم صلى الله علیه و آله آمده است:

«مال اندکى که نیاز زندگى را برطرف کند و کفایت زندگى باشد بهتر از ثروت انبوهى است که انسان را غافل کند» (9)

کسب درآمد، راهها و ملاکها:

«طوبى لمن اکتسب من المؤمنین مالاً من غیر معصیه…» (10)«خوشا مؤمنانى که مالى بدون معصیت (و شکستن حدود و شرایط الهى) به دست آورند.»

1-اولین راه کسب درآمد، کار واقعى

با توجه به اهمیت شأن و مقام روح و معنویت انسان، بعد روحانى او بر جسمش مقدم است لذا در تقابل دین و آبرو، این آبرو است که فداى دین مى شود و در تقابل

آبرو و دنیا، دنیاست که فداى آبروى انسان مى شود. در مسئله کار و تأمین درآمد هم (مثل سایر جنبه هاى زندگى) باید مراقبت نمود که این اولویت ها حفظ شود. صحیح نیست براى به دست آوردن درآمد، شرف و انسانیت فرد فدا شود و فرد از هر راهى ولو با تن دادن به خواسته هاى پست دیگران به تأمین درآمد پردازد. این حساسیت در مورد زنان مضاعف است (که مثلاً به عنوان فروشندگى یا منشى گرى در واقع وسیله اى براى جلب مشترى و درآمد بیشتر واقع نشوند) چه بهتر که انسان در تزاحم بین صبر بر کمبودها با کسب درآمد فراوان خصوصاً از راه هاى پست و حرام، راه صبر و قناعت را پیش گیرد که اتفاقاً داشتن صبر در این مواقع موجب اجر و پاداش فراوان نزد خدا مى گردد، و به کاربردن قناعت، نیز باعث شکوفایى استعدادها و خلق ابتکارات مى شود. چه بسیار اشیاء و کالاهایى در اطراف ما است که ما هر روز بدون استفاده صحیح و کامل از کنار آنها عبور مى کنیم و یا حتى به سادگى آنها را دور مى اندازیم ولى در هنگام سختى و تنگنا تازه متوجه ارزش واقعى آنها مى شویم و درمى یابیم که چگونه مى توان با اندکى همت و توجه و ابتکار در آنها ارزش افزوده اى را ایجاد نمود و بیشتر و بهتر استفاده کرد.

معیارهاى «کار واقعی»:

1. کار باید مطابق «توان»و «علاقه» و «استعداد» فرد باشد به گونه اى که او از انجام دادن آن احساس مفید بودن و رضایت مندى داشته باشد.

02 کار باید به استقلال جامعه در ابعاد سیاسى، اقتصادى، فرهنگى و… کمک نماید.

03 کار باید مولد باشد، مولد کالا، خدمات و…

04 کار باید داراى شرایط پیشرفت و ترقى و پایدارى (امنیت شغلى) باشد.

05 کار باید شرافتمندانه باشد و به عبارتى نان حاصل از کار حلال باشد، در نتیجه امورى مثل دروغ، غل و غش، رشوه و زیرمیزى گرفتن، مبادلات غیر قانونى و قاچاق، کم کارى و همچنین معاملات حرام مثل قمار، ربا، غصب و دزدى در کار شرافتمندانه

وجود ندارد.

راه دوم:دریافت هدایا، جوایز و…

بخش دیگرى از راههاى کسب درآمد خانواده مى تواند از طریق هدایا (مثل هدیه هاى عقد و عروسى)، ارث، جوایز و عیدیها باشد. با کمى مال اندیشى، به جاى نگهدارى صرف آنها در کمد و میز یا زیر فرش مى توان این اموال را به سرمایه و ثروتى براى آینده خانواده تبدیل نموده و در دراز مدت از سود سرمایه گذارى آنها استفاده نمود.

3_راه سوم:سرمایه گذارى و پس انداز

راه دیگر کسب درآمد، سرمایه گذارى اقتصادى است که در خانواده انجام مى شود.

معمولاً خانواده با مدیریت صحیح اقتصادى مثل داشتن اولویت هاى مصرف، صرفه جویى در هزینه هاى غیر ضرورى و پس انداز مازاد درآمد و… مى تواند اموال خود را به روش هاى مختلف سرمایه گذارى نماید. این کار چندین فایده دارد:

1 .پول و اموال ذخیره شده در خانه از خطراتى مثل دزدى، آتش سوزى و کاهش ارزش پول حفظ مى شود.

02 پولها در جریان چرخه عمومى ثروت قرار گرفته و عموم مردم از آن استفاده مى نمایند.

03 دغدغه ى فکرى خانواده براى سرقت اموال ارزشمند خانه کم مى شود.

04 در خانه ها و آپارتمانهاى کوچک فضاى بیشترى ایجاد خواهد شد. و هم چنین در هنگام اسباب کشیها هزینه و انرژى و دقت کمترى مصرف مى شود.

05 پشتوانه اقتصادى براى تأمین مخارج خانواده در هنگام بروز مشکلات ایجاد مى شود.

06 خلاقیت اقتصادى افراد خانواده به جهت تلاش براى شناخت و اجراى روش هاى جدید سرمایه گذارى افزایش مى یابد.

سرمایه گذارى و روش هاى آن

امام سجاد علیه السلام:«… استثمار المال تمام المروه» (11)«کمال جوانمردى به این است که انسان مال خویش را سودآور کند.»

الف:مى توان با خرید اوراق سهام شرکت ها در سود آنها مشارکت نمود این اوراق ممکن است داراى سودهاى متفاوتى باشند و از طرفى با تغییر وضعیت شرکتها دچار نوسان شوند، لذا براى خرید آنها مى بایستى از نظرات کارگزار متخصص و دلسوز استفاده نمود.

ب:خرید اوراق مشارکت یکى دیگر از راههاى سرمایه گذارى مى باشد. در این روش اصل سرمایه تضمین شده است. این اوراق چون بدون نام هستند جهت حفظ آنها از دزدى و مفقود شدن و… مى توان آنها را نزد بانک به ودیعه سپرد.

ج:با سپرده گذارى در بانکها به روش هاى کوتاه مدت، دراز مدت، ارزى، در این روش بانک ها به تناسب، سودهایى را در نظر گرفته و به سپرده گذار مى پردازند.

د:خرید زمین هم یکى از روشهاى سرمایه گذارى توسط برخى از خانواده ها است. زمین همواره از افزایش قیمت برخوردار بوده است و با توجه به نیاز اصلى هر خانواده براى مسکن (خود یا فرزندانش) این هم یکى از راه هاى افزایش درآمد خانواده مى باشد.

ه:خرید باغ یا مزرعه، که در شهرهاى بزرگ مى توان در مناطق حاشیه اى یا شهرکهاى نزدیک شهر انجام داد. حتى مى توان به این کار به صورت مشارکت با دوستان و فامیل اقدام نمود. این نوع سرمایه گذارى مى تواند فرصت مناسبى براى استفاده خانواده از فضاى آزاد خارج از شهر و هم کمک مؤثرى به ایجاد تولیدات کشاورزى باشد، در حدیث شریفى از امام صادق علیه السلام مى فرماید:«باغى یا مزرعه اى تهیه کن، زیرا که هرگاه حادثه یا مشکلى در زندگى انسان پیش آید و او بداند پشتوانه اى دارد که مخارج خانواده اش را تأمین مى کند، با گشاده دستى بیشترى جانبازى و فداکارى مى کند.» (12)

نکته جالب در کلام معصوم علیه السلام هدف با ارزشى است که ایشان از تهیه درآمد بیشتر بیان مى کنند و آن سخاوتمندى و بخشش بیشتر است.

اما راه هاى دیگرى هم براى سرمایه گذارى وجود دارد. معمولاً در مقایسه بین انواع سرمایه گذاری ها این گونه محاسبه مى شود که کدام روش سود بیشتر و خطر کمتر دارد؟ به عبارتى کدام روش اصل سرمایه را بهتر حفظ کرده و بازدهى بیشتر و مطمئن ترى را دارا است؟

گاه ممکن است بالاترین سود اقتصادى (سود بعد از کسر مخاطره) کمتر از چند ده درصدى باشد ولى سرمایه گذارى دیگرى هم است که نه تنها اصل سرمایه تضمین مى شود بلکه تا چندین برابر «اصل» سرمایه سود بازگشتى و مطمئن دارد و چه خوب است که خانواده ها بخشى از اضافه درآمد خود را به این امر اختصاص دهند و این کار چیزى جز پاسخ به این سؤال الهى نیست:«من ذالذى یقرض الله قرضاً حسناً فیضاعفه اضعافاً کثیره» (13).

«چه کسى است که به خدا قرض حسنه بدهد پس خدا آن قرض را به چندین برابر زیاد کند.»

در این روش گرچه به صورت ظاهرى اصل پول ثابت مانده ولى با ایمان و عمل به آیه شریف سود بازگشتى تا چندین برابر اصل سرمایه است و باور مسلمان آن است که آنچه نزد خداست بهتر و پایدارتر است (14) تا آنچه در نزد اوست.

در متون دینى عوامل دیگرى هم براى افزایش درآمد و رزق معرفى شده است که با بررسى کلى آنها مى توان این عوامل را به 3 دسته تقسیم نمود:عواملى که در ارتباط با خدا، در ارتباط با مردم و در ارتباط فرد با خودش (تصحیح رفتارهاى فردى خویش)، باعث افزایش رزق و درآمد مى شود.

01 عواملى که در ارتباط با خدا باعث افزایش درآمد و روزى مى گردد:

الف ـ تقوا و پرهیزگاری:

«من یتق الله یجعل له مخرجاً و یرزقه من حیث لا یحتسب»(15)

«هر کس تقواى الهى را پیشه خود سازد خدا هم راه بیرون شدن از سختی ها را پیش پاى او مى گذارد و از جائیکه حساب نمى کند، به او روزى مى رساند.»

و هم چنین:

«ولو أنّ اهل القرى آمنوا و اتّقوا لفتحنا علیهم برکاتٍ من السّماء و الارض»(16)

«هر گاه مردم ایمان و تقوا پیشه کنند برکات آسمان و زمین را بر آنها مى گشاییم.»

ممکن است در اینجا سؤالى پیش آید که رابطه تقوا و افزایش روزى چیست؟ براى پاسخ باید ابتدا به معنى تقوا دقت نمود. تقوا التزام درونى انسانها براى انجام فرامین الهى و رعایت حدود و قوانین الهى مى باشد. لذا افراد با تقوا درارتباط با طبیعت و بى عدالتى، انباشته شدن ثروتها در دست قلیلى از مردم و افزایش فقر در بین اکثریت مردم مى شود، رفتار خود را بر پایه تبعیت از قوانین الهى که بر اساس قسط و عدل است، منطبق مى کنند که باعث مى شود ثروتها و امکانات جامعه به نحو متعادل بین مردم تقسیم شده و درآمد عمومى افزایش یابد بعلاوه خداوند که مالک هستى مى باشد و تدبیر امور هستى به دست اوست نظرلطف و رحمت بیشترى را به انسانها با تقوا دارد لذا به گونه هاى مختلف امداهاى غیبى و الطاف خاص خود را در شرایط مختلف به خصوص در تنگناها و سختى ها شامل حال متقین مى نماید.

ب:شکر نعمت و یاد خدا:

«لئن شکرتم لأزیدنّکم» (17)هر گاه شکر نعمتها کنید حتماً شما را افزودنى مى بخشیم.

و نیز روایت از رسول خدا (صلى الله علیه و آله) مى باشد که:کسى که روزیش کم شده است زیاد تکبیر بگوید، تا یاد خداوند باعث گشایش روزى او شود.

شکر نعمت و یاد خدا باعث افزایش روحیه ى سپاسگزارى در انسانها و توجه به منعم حقیقى و در نتیجه استفاده درست و بهینه از نعمت هاى گوناگون و نیز امیدوارى به فضل بى نهایت الهى و تلاش و توکل بیشتر مى شود. لذا یکى دیگر از عوامل افزایش درآمد شکر نعمتها و یاد خداوند مى باشد.

ج:استغفار و دعا و توکل بر خدا:

امام صادق علیه السلام مى فرماید: وقتى روزى شما کم شده است استغفار و طلب توبه نمایید که خداوند فرموده است:«استغفروا ربّکم و إنّه کان غفّاراً یرسل السّماء علیکم مدراراً و یمددکم باموالٍ و بنین و یجعل لکم جناتٍ و یجعل لکم انهاراً» (18)

از پروردگارتان آمرزش بخواهید که او همواره بسیار آمرزنده است (تا در دنیا)بر شما از آسمان پى در پى باران فرستد و شما را به اموال و پسران یارى کند و در آخرت برایتان باغها قرار دهد.

با توجه به معنى واقعى استغغار که طلب مغفرت و رحمت از خدا به خاطر رفتارهاى نادرست و تصحیح روشهاى زندگى براساس دستورات خداى رزاق و کریم است، انسان با استغفار موفق مى شود هم به گونه اى صحیح و بیشتر و بهتر از مواهب زندگى استفاده نماید و هم وسیله برقرارى ارتباط با خدا از الطاف و فضل بیشتر او بهره مند گردد. لذا استغفار و توبه هم یکى دیگر از راهها و عوامل افزایش روزى است. چنانکه امام على علیه السلام مى فرماید:«اکثر الاستغفار تجلب الرزق» (19)«زیاد استغفار کن تا روزى را به سوى خود جلب کنى.»

افزون طلبى که منجر به پایمال نمودن حقوق افراد دیگر مى شود، مى باشد.

02 دسته دوم از عواملى که منجر به افزایش رزق مى شود مربوط به رفتارهاى انسان با سایر افراد جامعه است و از آن جمله است:

الف:نیکوکارى و خوش اخلاقى و مهربانی:

امیرالمؤمنین علیه السلام مى فرماید:«پاکى نیت و طراوت اندیشه، دورى از تنگ نظرى در برخوردها، سهل گرفتن در زندگى با دیگران، گشایش چهره و خوش برخورد بودن با برادران مسلمان، گنجهاى رزق آدمى و باعث افزایش روزى انسان خواهد بود.»

خوش برخوردى با مردم و سهل گیرى با آنان باعث جلب محبت و رفاقت و اعتماد آنها مى شود. تجربه نشان مى دهد که مردم براى خرید مایحتاج خود بیشتر به کسبه و تجار خوش برخورد مراجعه مى کنند که همین امر موجب افزایش درآمد آنان مى شود.

ب:انفاق از دارایى و پرداخت حقوق مالی:

انفاق از دارایى هاى شخصى و پرداخت حقوق مالى به سایر مردم از یک طرف باعث افزایش درآمد دیگران ومانع از تجمع ثروتها در دست افراد معدود مى شود و از طرف دیگر با زایل نمودن روحیه ى بخل و خسّت در میان افراد ثروتمند و ایجاد روحیه بخشندگى در آنها، موجب افزایش محبت و اعتماد به دیگران به آنها و تلاش و امید و الفت در جامعه مى گردد و همه اینها جو روانى در جامعه به وجود مى آورد که منجر به سازندگى و تولید عمومى ثروت مى گردد.

سحرخیزى و وضوى دائمى باعث شادابى روحیه ى فردى و سلامتى جسم او مى گردد که همین دو عامل یعنى روحیه شاداب و جسم سالم و توانمند از مهمترین عوامل تلاش و کار و تولید بیشتر و در نتیجه کسب درآمد بیشتر مى باشد.

ج:دورى از گناهان، ظلم و نافرمانى خدا:

امام باقر علیه السلام مى فرماید:«گاه انسان گناهى مى کند و روزى او قطع مى شود».

هم چنان که پرهیز از گناه موجب افزایش روزى است گناه و بى مبالاتى در عمل به دستورات و احکام دین به خصوص در حوزه ى کسب درآمد باعث کاهش و قطع روزى مى باشد. نگاه ظاهر بینانه به زندگى بعضاً پر زرق و برق افراد حرام خوار نباید جوانان را دچار اشتباه و سردرگمى نماید.

رزق و روزى واقعى آن چیزى است که خود انسان با گوارایى و خوش عاقبتى استفاده کند زیرا بنا به آیه ى قرآن که مى فرماید:«انا جعلنا ما على الارض زینه لها (21)»به درستى آنچه که ما بر روى زمین قرار دادیم و خلق نمودیم زینت براى خود زمین است.

آنچه که از خانه هاى مجلل و وسایل رنگارنگ زندگى فراهم مى آید در واقع زینت «براى زمین»است و زینت خود انسان در کمالات و ارزشهاى انسانى است که در خویش ایجاد مى کند چه آنکه قرآن در توصیف انسانهاى رشد یافته، زینت ایمان در قلبهاى آنها را به عنوان یکى از صفات آنان بیان مى نماید.(22) گذشته از آن که با دقت در نحوه ى زندگى و عاقبت افراد حرامخوار متوجه مى شویم که على رغم وجود وسایل و امکانات زیاد دل خوش و احساس آرامش و امنیت و بهره مندى واقعى از زندگى را ندارند. زن و فرزند دارند ولى بیگانه و بى عاطفه نسبت به هم بلکه دشمن و

مى شود.»مال و ثروت دارند ولى از سویى به دلیل حرص و طمع و رقابتهاى فرساینده استفاده ى کامل نمى توانند از آن داشته باشند و از سوى دیگر همواره در ترس از دست دادن آن هستند، سخت تر و بدتر از همه عاقبت سوء دنیوى و عذاب الیم جهنم است که در انتظار این گونه افراد مى باشد.

اشتغال زنان

فان المرأه ریحانه لیست بقهرمانه (24)«به درستى که زن ریحانه و گل است نه پهلوان خشن.»

عن الرضا علیه السلام...لا تؤخذ المرأه بنفقه ولدها (25)«…مسئولیت تأمین مخارج فرزند به عهده مادر نمى باشد.»

با تغییر جوامع از وضعیت سنتى به وضعیت امروزى کار زنان نیز دچار دگرگونی هاى زیادى شده است.

زنان در طول تاریخ همواره به صورت مستقیم یا غیر مستقیم درتأمین معاش خانواده همکارى داشته اند ولى امروزه امر اشتغال زنان به صورت جدى ترى مطرح شده است. تصمیم گیرى در مورد اشتغال زنان باید با خردورزى و تعقل انجام گیرد. هر خانواده با توجه به شرایط و توانایى هاى خود و به دور از مسائلى مثل چشم و هم چشمى، رقابت وهم چنین با توجه به تجربیات و آمارهایى که در مورد خانواده هایى با زنان شاغل وجود دارد به تصمیم گیرى در این زمینه بپردازد.

لذا توجه به نکات ذیل ضرورى مى نماید:

01 در مقایسه بین آفرینش و خلقت زن و مرد، زن به طور طبیعى عهده دار امر بارورى و زحمات و سختیهاى ناشى از آن مى باشد.

02 وظیفه نگهدارى و تربیت کودکان براى زنان مناسب تر از مردان است، تحقیق نشان مى دهد که مهد کودکها نمى توانند وظیفه مادران را در نگهدارى کودکان ایفا نمایند و احتمال زیادى وجود دارد که نوزادانى که در سال اول زندگى بیش از 20 ساعت در هفته در مهد کودک نگهدارى مى شوند به پرخاشگرى مبتلاشوند و بعدها در مدرسه با معلمین خود همکارى نکنند.

03 نوزاد تا سن یک سالگى بیش از تمام سنین زندگى خود اطلاعات کسب مى کند مقدار این اطلاعات به عکس العمل و علاقه والدین، به خصوص مادر، بستگى دارد، زیرا مادر به دلیل داشتن احساسات لطیف و عواطف زنانه و مادرانه تربیت و پرورش فرزندان را انجام مى دهد.

04 کار در خانه بدون اجبارهاى خشک محیط هاى ادارى و کارخانه اى و به گونه اى داوطلبانه مى باشد و با توجه به خلاقیت زن مى تواند متنوع و آسایش بخش هم باشد، هم چنین تولیدات خانگى نیز در مقایسه با نوع صنعتى آن سالم تر و اقتصادى تر است. بر اساس بررسى ها و آمارهاى موجود ثابت شده است که هزینه فعالیت خانه دارى زنان از بعد اقتصادى مثل تهیه و پخت و پز غذا، شستشو ونظافت خانه، خیاطى و اتوکشى لباسها و… در حد حقوق متوسط مرد خانه مى باشد لذا با تلاش زن در امور فوق به همان مقدار به اقتصاد خانواده کمک شده و ارزش افزوده ایجاد مى گردد.

05 از دیدگاه اسلام وظیفه تأمین مخارج خانواده و زندگى و پرداخت نفقه ى زن مطابق شأن وى بر عهده ى شوهر بوده و مخارج فرزندان را نیز پدر باید تأمین نماید. تأمین مخارج خانواده بر زن واجب نیست. (26)

و از طرف دیگر:

01 افزایش هزینه هاى زندگى به خصوص در جوامع شهرى کار زن و درآمد او را مى طلبد.

02 با بالا رفتن سطح تحصیلات دختران و افزایش جمعیت و پیشرفت جامعه و تخصصى شدن امور، لزوم حضور بیشترى از زنان به خصوص زنان متخصص در

جامعه احساس مى شود غیر از آنکه اسلام نیز براى زن حق اشتغال قائل است و مخالفتى با کار سالم زنان ندارد.

03 ماشینى شدن زندگى و هم چنین آپارتمان نشینى اوقات فراغت بیشترى را براى زنان در خانه فراهم کرده است.

با جمع و تفریق نمودن موارد ذکر شده، از آنجا که بالاترین هدف زندگى مشترک، داشتن امنیت و آرامش و دلبستگى اعضاى خانواده و در نتیجه تکامل و سعادت آنهاست (هدفى که قابل قیمت گذارى مادى و نیز قابل تعویض با اهداف دیگر زندگى اجتماعى نیست)، لذا در صورت تصمیم به اشتغال زن به نظر مى رسد که باید:

الف:مادر در دوران باردارى و بعد از زایمان از استراحت و آرامش کافى بهره مند باشد

ب:در سالهاى اولیه زندگى کودک، مادر حتماً در کنار فرزند باشد. آرامش روانى و لذت گرماى وجود مادر براى کودک و امنیت آغوش مهربان مادر براى کودک ارمغانى آسمانى است که جاى آن را به سختى مى تواند کس دیگرى پر کند و آثار آن عموماً تا پایان زندگى فرد به صورت هوش و درک و فراست بیشتر، تعادل رفتارى، احساس امنیت درونى و… باقى خواهدماند. علاوه بر آن که از نظر معنوى و اُخروى هم براى مادر ذخیره ى عالى به وجود خواهد آورد.

از فرمایشات امام خمینى (ره) است که:«اگر یک انسان شما تربیت کنید براى شما به قدرى شرافت دارد که من نمى توانم بیان کنم. پس شما یک شغلتان این است که بچه هاى خوب تربیت کنید. اول مرتبه تربیت بچه در دامن مادر است، براى آن که علاقه ى بچه به مادر بیشتر از همه ى علایق است… مع الاسف در آن حکومت طاغوتى… تبلیغ مى کردند به اینکه زن چرا بچه دارى کند… یک بچه که در دامن مادر بزرگ نشود عقده پیدا مى کند… بسیارى ازاین مفسده هایى که در جامعه پیدا مى شود از این بچه هایى است که عقده دارند. این شغل (تربیت انسان) شغل انبیاء است.» (27)

ج:همچنانکه با بزرگ شدن کودک از میزان وابستگى او به مادرکاسته خواهد شد، مادر با «مدیریت صحیح»مى تواند اشتغال خارج از خانه را با توجه به «علایق»و «قدرت و توان» و «فرصت (28)» خود انتخاب کند.

منظور از مدیریت صحیح این است که زن بخشى از مسئولیتهاى خانه را به فرزندان و همسر واگذار نماید مثلاً دختر خانه در آشپزخانه و نظافت و یا همسر در شستن ظروف و هم چنین پسر خانواده در امر خرید خانه به مادر کمک کنند ولى براى تقسیم این امور حتماً باید با برنامه ریزى و مشورت و نظرخواهى اعضاى خانواده اقدام نماید تا هر عضو خانواده بداند که هر روز موظف به انجام چه کارى هست.

و در مرحله بعد هم مادر باید مسئولیت هدایت این امر را بر عهده بگیرد زیرا با درگیرى ها و تنشهایى روبرو خواهد شد که جز با سعه ى صدر و بردبارى و استفاده ى بهینه از عواطف مادرى خود نمى تواند آرامش و نشاط خانواده را تأمین نماید.مادر براى این امر باید به ارزیابى و کنترل عملکرد خانواده بپردازد تا ضمن استفاده از اهرم مدیریت و هم چنین عواطف مادرى و صبر و حوصله تذکرات لازم را براى انجام وظایفشان بدهد و محیطى فعال و لذت بخش براى اعضاى خانواده فراهم نماید.

د:یکى از مقایسه هاى اشتباه و مغالطه آمیز، مقایسه بین وضعیت مادى و استقلال اقتصادى زنان شاغل و خانه دار مى باشد. فى المثل دختر جوانى ممکن است این گونه محاسبه نماید که بعد از 25-30 سال کار، دارایى و اموال او به مراتب بیش از یک زن خانه دار که 30 سال در خانه کار کرده است مى باشد، گذشته از آن که همواره استقلال اقتصادى داشته و براى خرج کردن نیازمند درآمد شوهر و اجازه او نخواهد بود. این یک نگرش ظاهرى است. در مقایسه بین زن شاغل و زن خانه دار باید این توجه را داشت.

که چنانچه وضعیت مادى یک زن شاغل از یک زن خانه دار بهتر باشد ولى این افزایش درآمد در مقابل از دست دادن آرامش زندگى، تربیت صحیح و کامل فرزندان، لذت ساعات هم نشینى با خانواده و نیز ایجاد استرس و افسردگى و تنهایى هاى زودرس باشد، یک خسران محض و ضرر بزرگ و جبران ناپذیر است. گذشته از آن که با حاکمیت روح و فرهنگ اسلامى در اعتقادات و رفتارهاى زن و شوهر، در مورد مصرف وخرج خانه، زن به اصطلاح ذلیل شوهر نخواهد بود بلکه احترام و استقلال اقتصادى او به رسمیت شناخته شده است. غیر از آنکه نه تنها زن درمورد خرج خانه باید مراعات ضوابط را نماید بلکه همه انسانها براى خرج کردن درآمد شخصى خود باید تابع مقررات و ضوابطى باشند زیرا مال روزى و امانت خداوند در نزد ماست (29) و نباید هر کس فکر کند هر جور که دلم مى خواهد مالم را خرج مى کنم.زیرا که:

«فى حلالها حساب و فى حرامها عقاب»(30)«در حلال دنیا حساب و در حرام آن عقاب است.»

پس به جاى فرار از حل مسئله همان ابتداى تشکیل خانواده و بستن پیمان ازدواج باید چشم و گوش را خوب باز نمود و سعى کرد که بر مبناى اعتقادات صحیح و ارزشهاى واقعى دینى ازدواج نمود و بناى زندگى را بر پایه نظام اسلامى برپا نمود تا جریان زندگى از رفتارهاى خودخواهانه محفوظ بماند.

و:امروزه با پیشرفت رایانه هاى بسیارى از مشاغل را مى توان در خانه انجام داد و به این ترتیب هم مادر ساعات بیشترى را در خانه و کنار فرزندان خود خواهد گذراند (31) و

هم در هزینه رفت وآمد و خستگى هاى جسمانى و فرصتهاى زمانى صرفه جویى خواهد شد.از جمله مشاغل درون منزل که با استفاده از رایانه مى توان انجام داد فعالیت هاى پژوهشى و مطالعاتى مى باشد که خصوصاً با رشد روز افزون سطح تحصیلات زنان در ایران توجه به این فعالیت ها بسیار ضرورى است.

هـ:یکى دیگر از فعالیتهاى زنان تشکیل یا شرکت در سازمانهاى خیریه مى باشد که به صورت داوطلبانه صورت مى گیرد در این صورت بخشى از وقت و تخصص و تجربه زنان در اختیار گروههاى مشخص اجتماعى قرار گرفته و استفاده مى شود. در این گونه امور علاوه بر کمک به حل مشکلات جامعه از هرز رفتن نیروى زنان بخصوص زنان میانسال که کار زیادى در خانه ندارند و هم چنین از تنهایى و افسردگى آنان جلوگیرى مى شود.

ی:از فرصتهاى اشتغال زنان، پرداختن به فعالیتهاى قرآنى و دینى است. شرکت در دوره هاى مؤسسات شناخته شده و معتبر چه به صورت فراگیرى و آموختن و چه به صورت آموزش و تعلیم به دیگران غنیمتى بزرگ است. زنان به دلیل تأثیر انکار ناپذیرى که در بالا بردن آگاهى هاى خانواده و تربیت فرزندان دارند، نقش بسیار بزرگى را در این زمینه ایفا مى نمایند. افزایش آگاهى ها و مهارت هاى دینى زنان موجب بالا رفتن کیفیت تربیت و اخلاق اعضاء خانواده مى شود گذشته از آنکه ذخیره ى معنوى و اُخروى عظیمى هم براى خود آنان مى باشد.

نویسنده:طاهره کشوادى

پى نوشتها:
ا-وسایل الشیعه ج20،ص13- من لایحضره الفقیه، ج3، ص280
2-سویزى، مهرى، فصلنامه کتاب زنان، سرمقاله ها
3-ان اصحاب الجنه الیوم فى شغل فاکهون.هم و ازواجهم فى ظلال على الارائک متکئون. لهم فیها فاکهه و لهم مایدعون. سلام قولاً من رب رحیم. سوره مبارکه یس آیات 58-55.
به درستى که اصحاب بهشت در آن روز در وجد و شادمانى مشغولند. آنان و همسرانشان در سایه درختان بر تختهاى بهشتى تکیه زده اند، براى آنهاست انواع میوه ها و خوردنى ها و براى آنها هرچه بخواهند (آماده) است. درود و سلام قولى است از (جانب) پروردگار رحیم براى آنها.
4-سوره الاسراء آیه 6.
5-سوره انعام آیه 151.
6-نهج البلاغه، قصارالحکم، 43 «الرزق رزقان طالب و مطلوب»یا قصارالحکم،379 «الرزق رزقان رزق تطلبه و رزق یطلبک».
7-اخلاق در خانه، ص30، استاد مظاهرى.
8-غررالحکم/269.
9-بحارالانوار، ج72،ص61، حدیث 4.
10-تحف اللعقول/28.
11-تحف العقول/287.
12-وسائل الشیعه، ج12،ص44.
13-بقره آیه 245.
14-«و ما عندالله خیرٌ و ابقی». قصص آیه 60.
15-طلاق، آیات 2و3.
16-اعراف آیه 96.
17-ابراهیم آیه 7.
18-نوح آیات 12-10.
19-نورالثقلین، ج5،ص424.
20-امام باقر علیه السلام: بر شما باد به دعا براى برادرانتان که همانا باعث افزایش روزى خواهد شد.
21-کهف آیه 7.
22-حجرات آیه 7.
23-وسایل الشیعه، ج12، ص53.
24-نهج البلاغه، نامه 31، 118.
25-بحار، ج103، ص73.
26-از نظر فقها وقتى مرد توان تأمین مخارج فرزندان خود را ندارد ابتدا بر پدر او و در صورت عدم توانایى پدربزرگ، بر مادر او واجب است تا مخارج فرزند را تأم%