«استغفار» دعاي مؤكّد ماه مبارك رمضان

در باب دعا کردن در این ماه، ما دو دسته روایت داریم؛ یک دسته از روایات ـ‌‌مثل روايت قبل‌‌ـ به‌‌طور کلّی این معنا را مطرح می‌‌فرماید که در ماه مبارک رمضان، دعاهاي انسان به اجابت نزديك‌‌تر بوده و این زمان روي اجابت دعا اثر دارد؛ «وَ وَعَدَكُمُ الْإِجَابَةَ». در روایات متعدد اين معنا آمده و من اینها را قبلاً گفته‌‌ام و ديگر تکرار نمی‌‌کنم. پس یک دسته از روایات است که فقط این معنا را مطرح می‌‌کند که در این ماه، دعا مستجاب می‌‌شود.
مهم دسته دوم است كه در آنها می‌‌بینیم بر روي یک دعای خاصّی تأکید شده است، آن هم به دو نحو؛ گاهی به شکل ذکر «خاص قبل از عام» و گاهی به شکل ذکر «خاص بعد از عام». حالا یک مقداری من بحث طلبگی کنم و این را برای شما توضیح ‌‌دهم تا معلوم ‌‌شود که این دعای خاص در اين ماه مورد نظر بوده است.من به عنوان نمونه به دو روایت اشاره می‌‌كنم؛ روایت اول از امیر‌‌المؤمنین (علیه‌‌السلام) است كه فرمودند: «عَلَيْكُمْ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ بِكَثْرَةِ الِاسْتِغْفَارِ وَ الدُّعَاءِ، فَأَمَّا الدُّعَاءُ فَيُدْفَعُ بِهِ عَنْكُمُ الْبَلَاءُ وَ أَمَّا الِاسْتِغْفَارُ فَيَمْحَى ذُنُوبَكُم‌‌».  بر شما باد به زياد استغفار كردن و زياد دعا كردن در ماه مبارك رمضان؛ چرا كه دعا از شما دفعِ بلا می‌‌کند و با استغفار هم گناهانتان پاک می‌‌شود. در اینجا علی (علیه‌‌السلام) اوّل می‌‌گوید در ماه رمضان، زياد استغفار كنيد؛ «عَلَيْكُمْ بِكَثْرَةِ الِاسْتِغْفَارِ»؛ بعد می‌‌گوید زياد دعا كنيد؛ «وَ الدُّعَاءِ». حال آنكه «استغفار» خودش يك دعا است.آوردن «استغفار» در كنار «دعا» نشانه خصوصيّت آن استمن این مطالب را قبلاً بحث کرده‌‌ام که صلوات هم دعا است؛ استغفار هم دعا است. «أسْتَغْفِرُ اللهَ رَبِّی وَ أتُوبُ إلَیْه» خودش  یک دعا است. چون از خدا تقاضاي مغفرت مي‌‌كنيم. دعا چیست؟ دعا همین است كه از خدا تقاضا كنيم و او را صدا كنيم. بیش از این كه نیست! حضرت اوّل می‌‌فرماید بر شما باد در ماه رمضان به کثرت استغفار؛ یعنی این دعا را زياد بخوانيد! اين دعا، يك «دعاي خاص» است. بعد می‌‌فرماید زياد دعا كنيد! «وَ الدُّعَاءِ»؛ با اینکه استغفار هم خودش دعا است. از اينكه استغفار كه يك دعاي «خاصّ» است، قبل از دعا كه يك مطلب «عامّ» است ذكر شده، معلوم می‌‌شود که در ماه رمضان، روي این دعای خاص، اثرِ خاصّی مترتّب است. اين كه بحث استغفار را پيش می‌‌کشد، ما می‌‌گوییم «ذکر خاص، قبل از عام» فرموده است و اين بر خلاف روش متعارفی است که ما طلبه‌‌ها در مدرسه می‌‌گوییم «ذکر خاص بعد از عام». معارفمان را ببینید كه چگونه است؛ من اینها را می‌‌گویم تا شما بفهمید كه در این لیالی قدر باید چه کار کنید. إن‌‌شاءالله.در یک روایت دیگر از پیغمبر اکرم(صلّی‌‌الله‌‌علیه‌‌وآله‌‌وسلّم) آمده است كه حضرت فرمودند: «یَقُولُ اللهُ تَبارَکَ وَ تَعالَی فِی کُلِّ لَیْلَۀٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ ثَلاثَ مَرَّاتٍ»؛ خداوند در هر شب از ماه رمضان سه مرتبه می‌‌فرماید: «هَلْ مِنْ سَائِلٍ فَأعْطِیَهُ سُؤلَهُ»؛ آيا درخواست کننده‌‌ای هست که از من درخواست كند و درخواستش را بگیرد؟ بعد می‌‌گوید: «هَلْ مِنْ تَائِبٍ فَأتُوبَ عَلَیْهِ هَلْ مِنْ مُسْتَغْفِرٍ فَأغْفِرَ لَهُ».  آيا كسي هست كه توبه كند، تا من به او روي آورم؟ آيا كسي هست كه طلب مغفرت داشته باشد، تا من او را ببخشم؟ در اينجا اوّل درخواست كردن را مطرح كرد، بعد يك درخواست خاص كه عبارت است از استغفار و توبه. اينجا خاص بعد از عام ذکر شده است. اوّل به درخواست کننده، یعنی دعا کننده اشاره فرمود؛ مفاد دعا و درخواستش هر چه می‌‌خواهد باشد. بعد می‌‌آید سراغ مسأله توبه و استغفار و آنها را به عنوان يك دعاي خاص مطرح مي‌‌كند. اين روايت، عکس آن صورت قبلي است كه خاص قبل از عام ذكر شده بود؛ امّا اینجا خاص بعد از عام آمده است.سرّ تاكيد بر «استغفار» در اين ماه

حالا مسأله مهم و آنچه كه جنبه کاربردی دارد این است که با توجه به اين روايات، ما می‌‌فهمیم كه روي این دعای خاص در ماه مبارک رمضان، خیلی سفارش شده است و آن مسأله درخواست عفو الهی نسبت به گناهان است. جهت آن را هم من قبلاً گفته‌‌ام و اينجا فقط یک اشاره مي‌‌کنم كه اين یک بحث عقلی است که «دفع ضرر» اُولی از «جلب منفعت» است. «دفع ضرر» یعنی کاری کنی که ضرري متوجه تو نشود، اُولی و مقدّم است بر اينكه «جلب منفعت» كني، يعني آنچه را كه به درد مي خورد تحصيل کنی. اگر ضرري متوجه من شده است، ولي گرفتار به آن نشده‌‌ام اين يك بحث ديگر است؛ «دفع» ضرر نيست؛ «رفع» آن است. یک‌‌وقت می‌‌گویی مراعات کنم كه مریض نشوم؛ تو اينجا «مرض» را از خودت دفع كرده‌‌اي. یک‌‌وقت مریض شده‌‌اي، مي‌‌گويي بروم و بیماری‌‌ام را علاج کنم. دومی خیلی بالاتر است. اين رفع ضرر است.

دعا موجب دفع بلا است، استغفار رفع آن

لذا علی (علیه‌‌السلام) در آن روایت می‌‌فرماید: «عَلَيْكُمْ بِکَثْرَۀِ الْإسْتِغْفَارِ وَ الدُّعَاءِ»؛ اول استغفار، بعد دعا! بعد هم كه می‌‌خواهد دليلش را بفرماید، می‌‌فرماید: «فَيُدْفَعُ بِهِ عَنْكُمُ الْبَلَاءُ»؛ یعنی اگر شما دعا کردید، نفْسِ دعا جلوي بلا را مي‌‌گيرد. ممکن است برای یک چیز خاصی دعا کنید؛ مثلاً ممکن است در مورد وسعت رزق يا سلامتي و یا هر چیز دیگر دعا کرده باشید؛ امّا با همین دعا اگر بنا بود بلایی متوجه شما شود، به واسطه اين درخواست، خداوند جلوي آن بلا را مي‌‌گیرد و آن را دفع می‌‌فرماید. اين اثر برای دعا هست. اما براي استغفار اثر بالاتري را می‌‌گوید. می‌‌گوید استغفار گناهانت را محو می‌‌کند. اثر دعا «دفع» بود ولي اثر اين دعای خاص «رفع» است. رفع مقدّم و اُولي است يا دفع؟ مسلّماً رفع اُولي است. اینکه روایات ما به دو لسان «ذکر خاص بعد از عام» و «ذکر خاص قبل از عام» وارد شده است، سرّش اين است. چون اين دعاي خاص، نسبت به تمام دعاهاي ديگر اولويّت دارد. این کاشف از این است که بالاترین و شدیدترین اثری را که این زمان ـ‌‌ماه مبارك رمضان‌‌ـ بر روی دعاها دارد، روی این دعای خاص است. یعنی در ماه مبارک رمضان اگر کسی طلب غفران کند، استغفار کند و توبه کند، اثرش برای اجابت قوی‌‌تر است؛ هم نسبت به همه دعاها و هم نسبت به همه زمان‌‌ها.

لذا ما باید قدر این اوقاتمان را در ماه مبارک رمضان بدانیم و بهترین بهره‌‌برداری را داشته باشيم. بالاترین بهره‌‌برداری همين توبه و استغفار است. مریضي که بیماری دارد چه بايد بکند؟ اوّل بايد خودش را علاج کند. البته این هیچ منافات ندارد با آن كه هم رفع موانع را از خدا بخواهيم و هم دفع آنها را بخواهيم. إن‌‌شاءالله در جلسه آینده عرض می‌‌کنم که در باب دعا چه مجموعه‌‌ای را باید با خدا مطرح کنيم.

منبع: پایگاه اطلاع رسانی آیةالله العظمی حاج آقا مجتبی تهرانی