ارتباط با همسايگان

 خانواده ها و همسايه ها

پيچيدگى روز افزون مناسبات اجتماعى، تنوع ارتباطات بين فردى و گستره شبکه هاى اطلاع رسانى درون خانوادگى و برون خانوادگى، ضرورت بازنگرى به اهميت و روش هاى مؤثر برقرارى و استمرار رابطه مفيد، مؤثر و متقابل خانواده ها با همسايه ها را مضاعف مى سازد.

بدون ترديد يکى از عوامل مؤثر در فرايند يادگيرى هاى اجتماعى و تأثيرپذيرى اخلاقى و رفتارى کودکان، نوجوانان و بزرگسالان؛ «همسايه ها» مى باشند.

«همسايه ها» مى توانند به طور مستقيم و غير مستقيم با ارائه الگوهاى رفتارى خاص، نقش قابل ملاحظه اى در شکل گيرى باورها، کنش ها و واکنش ها و منش هاى همديگر داشته باشند.

همسايه ها قادرند تأثير بسزايى در گفتارها و فرهنگ زبان و کلام، نگرش ها و بازخوردها، توقعات و انتظارها، انگيزه ها و تلاش ها و پديد آيى رفتارهاى متنوع يکديگر داشته باشند.

همسايه ها با شکل دادن به بافت فرهنگى ـ اجتماعى مجتمع ها، کوچه ها و محلّه ها مى توانند در جهت بخشيدن و تبلور بسيارى از انديشه ها و رفتارهاى همديگر فوق العاده مؤثر واقع شوند و در آسيب پذيرى ها و يا مصونيت هاى اجتماعى ـ فرهنگى و آرامش روانى هم ساختمانى ها و هم محلّى ها بسيار تأثيرگذار باشند.

همسايه ها در فقر يا غناى فرهنگى محلّه نقش غير قابل انکارى دارند و در تأمين آرامش خيال، بهداشت روان و يا احساس ناامنى و دغدغه هاى خاطر همديگر مى توانند اثرگذار باشند.

همسايه ها مى توانند سايه بان پر محبّت، چتر حمايتگر، سنگر امنيت و آرامشگر و پشتوانه استوار همديگر باشند.

همسايه ها مى توانند آماده ترين مددکار، مهياترين دادرس، محرم ترين مشاور و دلسوزترين حامى و يار براى خانواده ها باشند.

خانواده ها و همسايه ها مى توانند از پرشکوه ترين رابطه ها برخوردار باشند؛ رابطه اى مملو از رفاقت و مهربانى، صميميت و يکرنگى، تعهّد و مسؤوليت پذيرى، حمايت و پشتيبانى، همدلى و همراهى، همفکرى و همگامى، گذشت و صبورى، ايثار و پايدارى، همزبانى و رازدارى و صلابت و استوارى.

همسايه ها مى توانند در کنار نزديکان و خويشان و يا در فراق ايشان، براى خانواده ها همچون پدرى متعهّد و دلسوز، مادرى مهربان و صبور، برادرى حامى و فداکار، خواهرى همدل و صميمى و خويشاوندى بصير و خيرخواه باشند.

برقرارى چنين رابطه مؤثر و مفيدى، منوط به مراعات توصيه هاى زير مى باشد:

1 ـ معرفت و محبت پيدا کنيد

خمير مايه چنين رابطه پرشکوه، زيبا و دوست داشتنى، معرفت است و محبّت؛ و محبّت يعنى صميميت و صداقت، شجاعت و عدالت، گذشت و ايثار و صبورى و احسان نسبت به همدلان و همسايگان.

خانواده هايى که بيش از ديگران در برقرارى اين ارتباط و پايه گذارى چنين رابطه اى پيش قدم شده، از همه امکانات فکرى، معنوى و مادى خود براى آن سرمايه گذارى مى کنند، نه تنها از بيشترين ثواب و پاداش الهى بهره مند مى گردند، بلکه خود از بالاترين آرامش روان و سکينه خاطر برخوردار مى شوند.

2 ـ در نيکى کردن سبقت بگيريد

سبقت در نيکى ها و رادمردى از ويژگى هاى انسان هاى وارسته و مؤمنان راست قامت است. اغماض در برابر کم توجهى ها و بى توجهى هاى اجتماعى همسايه ها رفتارى پسنديده و مطلوب است، امّا وقتى که انسان گامى فراتر بر مى دارد و با اولياى خدا همراه شده، بى توجه به برخى رفتارهاى نامطلوب بعضى از همسايه ها با کلام دلنشين و رفتارى محبّت آميز و با هديه و احسان به سراغ ايشان مى رود، عالى ترين شيوه برخورد، برترين روش تربيتى و نشاط از کمال و شخصيت انسانى است.

3 ـ حقوق متقابل يکديگر را رعايت کنيد

واقع امر اين است که همه نزديکان ما از احترام و ارزشمندى خاص برخوردار هستند و همواره حقوق متقابلى ميان ايشان و ما مورد توجه است. نزديکان نسبى همچون پدر و مادر، فرزندان و همسر، نزديکان سببى چون والدين همسر، نزديکان دوست و دوستان نزديک، همدلان رفيق، همسفران شفيق و همراهان صميم، هم سايه هاى هم سايبان، هم ديوارى هاى دل مهربان، همه و همه نه تنها در منظر يکديگر از منزلت و احترام قابل ملاحظه اى برخوردارند، بلکه اگر نيک بنگريم اغلب انتظارات به حق و حقوق شايسته اى نيز نسبت به هم دارند.

در فرهنگ و تعاليم اسلامى، همسايه ها از مکانت و ارزشمندى قابل توجّه و حقوقى خاص نسبت به هم برخوردار هستند.

پيامبر خدا ـ صلى الله عليه و آله و سلم ـ فرموده اند:

جبرئيل آن قدر مرا درباره همسايه ها سفارش مى کرد که گمان بردم همسايه را وارث همسايه قرار خواهد داد.[1]

و همچنين حضرت علي- عليه السلام- در آخرين وصيت خود به فرزندانشان در بستر شهادت مى فرمايند:

خدا را خدا را مراعات حال همسايه ها را بنماييد. توجه به همسايه وصيت پيامبرتان است، رسول خدا همواره ما را نسبت به همسايه ها سفارش مى کرد تا آن که گمان کرديم همسايگان را وارث قرار خواهد داد.

در فرهنگ اسلامى و اخلاق نبوى ـ صلى الله عليه و آله ـ خانواده ها علاوه بر حسن سلوک با همسايه ها، موظّف به رعايت حقوق معنوى و اجتماعى ايشان نيز مى باشند.

بعضى از حقوق همسايگان

در مورد اين امر مهم پيامبر اکرم که درود خدا بر او خاندانش باد فرمودند:

از کمترين حقوق همسايه نسبت به همسايه اين است که اگر از شما کمک خواست، کمک نمايى و اگر قرض خواست، قرض بدهى و اگر مريض شد، عيادتش کنى و اگر مصيبتى بر او وارد شد، خدمت رسيده، ايشان را تسلّى دهى.[2]

امام سجاد ـ عليه السلام ـ نيز در همين معنا و در تأکيد بر حقوق متقابل خانواده ها و همسايه ها مى فرمايند:

اما حق همسايه است بر تو حفظ آبرو و حقوق ايشان در زمانى که حضور ندارد و تکريم و احترام ايشان در موقعى که حضور دارد و کمک به ايشان وقتى که مظلوم واقع مى شود.[3]

خانواده ها اجازه نمى دهند که کسى غيبت همسايه اش را بنمايد، همان گونه که راضى نمى شوند فردى غيبت يکى از اعضاى خانواده شان را بکند. تکريم شخصيت همسايه ها، برقرارى حسن ارتباط با ايشان، احساس تعهّد و مسؤوليت پذيرى در حفظ حرمت و ايفاى نقش حافظ منافع معنوى و مادى براى همسايه از اساسى ترين تکليف خانواده ها و همسايه ها نسبت به يکديگر است.

4 ـ خوش رفتارى کنيد.

پرواضح است که در پرتو خوش رفتارى متقابل، احترام و تکوين و رعايت حال يکديگر؛ بر نشاط درون و امنيت خاطر انسان افزوده مى شود و آسايش فکر و آرامش روان همسايه ها را مضاعف مى نمايد. امام صادق عليه السلام همين معنا را مورد تأکيد قرار مى دهد و مى فرمايد:

بر شما باد که همواره همسايه اى نيکو و خوش رفتار باشيد، چرا که خداى متعال به آن فرمان داده است.[4]

پيامبر خدا ـ صلى الله عليه و آله – از جمله نشانه هاى مؤمن بودن را حسن سلوک با همسايه ها مى دانند:

با همسايه ات خوش رفتارى کن تا از مؤمنين باشى.

از جمله مصاديق خوش رفتارى با همسايه ها، احوال پرسى از همسايه[5] و خيرخواهى براى ايشان است. به بيان ديگر انسان آنچه را که براى خود خير مى داند براى همسايه اش نيز همان را بطلبد و آنچه را که براى خود خوش نمى دارد، براى همسايه اش نيز خوش ندارد.[6]

همچنين انسان بايد آنچه را که مخلّ آسايش و آرامش روانى خود مى داند، همان عوامل مزاحم و آزارگر از همسايه خود نيز دور بدارد و شرايطى را که براى خود مطلوب مى داند، براى همسايه نيز همان را بخواهد.

پيامبر خدا ـ صلى الله عليه و اله ـ فرمودند:

هرکس خيرش را از همسايه اش دريغ بدارد، خداوند در روز قيامت خير خود را از او دريغ مى ورزد.

5 ـ امر به معروف و نهى از منکر کنيد

آن گاه که خانواده اى به طور مستمر شاهد برخى گفتارهاى نامطلوب و رفتارهاى نابهنجار خودآزار و ديگرآزار و خلاف ارزش هاى اخلاقى و موازين الهى در بين کوچکترها و بزرگترهاى همسايه خود باشد، لازم است با انديشه و حسن تدبير و اخذ روشى معقول و اجتناب از زبان تحقير و تهديد، با کلام منطقى، رفتارى استوار و چهره اى مطمئن، صبور و خيرخواه به وظيفه اخلاقى و تکليف شرعى خود عمل نموده، از تذکر و انذار، نهى از منکر و امر به معروف غافل نباشد و به لحاظ بعضى ملاحظات فردى و منافع شخصى، حفظ مناسبات اجتماعى موجود و عدم احساس مسؤوليت پذيرى، چنين رسالت مهمّى را فراموش نکند. امام صادق عليه السلام مى فرمايند:

هر کس همواره شاهد رفتارهاى گناه آلود همسايه خود باشد و ايشان را از رفتار نادرستى که مرتکب مى شود نهى ننمايد، شريک او محسوب مى شود.[7]

البته نهى از منکر و امر به معروف که از مهم ترين دستورهاى مکتب حيات بخش اسلام است و حسن اجراى آن تضمين کننده سلامت جامعه مى باشد، مى بايست با عنايت به اصول و رعايت دقيق مراحل آن و با اتخاذ مناسب ترين روش هاى تربيتى و معيارهاى اخلاقى صورت پذيرد و از هرگونه توهين و بدزبانى، ستيز لفظى و درگيرى هاى فردى و اجتماعى اکيداً اجتناب شود. هرگز نبايد احساس مقدّس مسؤوليت و تعهد مخلصانه فردى را در اجراى فرمان عرشى امر به معروف و نهى از منکر، با هيجانات غيرمعقول، عصبانيت ها و پرخاشگرى هاى نفسانى همراه کنيم و تلاش نماييم در جامعه اسلامى که بيشترين مسؤوليت هدايت خانواده ها و ترويج فرهنگ و ارزش هاى الهى بر عهده کارگزاران آن است، گامى فراتر از حريم ارزش ها و تقيد به قانون برنداريم.[8]

پرهيزها

روابط مطلوب و تعالى بخش خانواده ها با همسايه ها زمانى با زيبايى و شکوه جلوه گر مى شود که روابط ميان ايشان به دور از رفتارهاى زير باشد:

1. رفتارهاى غير اجتماعى.

2. ارزش هاى غيراخلاقى و آسيب هاى روان شناختى.

3. تجسس در امور زندگى يکديگر.

4. دخالت هاى ناروا در مسائل خانوادگى.

5. چشم و هم چشمى و رقابت هاى ناروا.

6. مزاحمت هاى مستقيم و غير مستقيم، آشکار و پنهان.

7. همسايه آزارى.

مصاديق همسايه آزارى

همسايه آزارى از زشت ترين و منفورترين کارهاست. خانواده ها همواره بايد مراقب باشند که مبادا در روز و شب، خواسته و ناخواسته، مستقيم و غيرمستقيم رفتارى داشته باشند که موجبات سلب آسايش و اذيت ايشان را فراهم نمايند.

پيامبر اکرم ـ صلى الله عليه و آله و سلم، در اين باره مى فرمايند:

هر کس همسايه اش را اذيت کند، خداوند بوى بهشت را بر او حرام مى کند و جهنم را جايگاه او قرار مى دهد و چه بد جايگاهى است.

و پيامبر خدا ـ صلى الله عليه و آله و سلم ـ فرمودند:

هرکس همسايه اش را اذيت کند، مرا آزرده است و هرکس مرا بيازارد. خداى را اذيت کرده است و هر کس با همسايه اش ستيز کند با من ستيز کرده است.[9]

با اندکى تأمل در اين باره، انسان به اهميت فوق العاده حضور همسايه و عظمت وجود مبارک پيامبر خدا ـ صلى الله عليه و آله و سلم ـ بيش از پيش پى مى برد؛ پيامبر رحمتى که اذيت همسايه را اذيت خود مى داند و مى خواهد خانواده ها و همسايه ها در نهايت صلح و صفا و حسن سلوک و رعايت حال و حقوق، با خوش رويى و گذشت و ايثار و صبورى با هم زندگى کنند، چرا که جامعه سالم و صالح در گرو خانواده سالم، متعادل و متعالى و با همسايه هايى فهيم، خوش رفتار، متواضع، صبور و خيرطلب است.

آزردن دل همسايگان، بر هم زدن آسايش ايشان، وارد آوردن خسارات معنوى و مادى برايشان با برگزارى مجالس همراه با ساز و آواز پى در پى، سر و صداها، ساختمان سازى و مشرف شدن بر ايشان با بناهاى مرتفع و برج هاى بر افراشته و بدون جلب رضايت قلبى ايشان، تجاوز به حريم خانوادگى همسايه ها و اعمال فشارهاى گوناگون روانى و اجتماعى براى نيل به اميال نفسانى و خريد خانه و فرار صاحب خانه و …. از مصاديق بارز اذيت همسايه و آزرده ساختن خاطر مبارک پيامبر خدا ـ صلى الله عليه و آله و سلم ـ است.

خوشا به حال همسايه هاى فهيم، صبور، خوش رفتار، مؤمن و متعهّدى که همچون معلّمان و مربيان بزرگ اخلاق و عالمان اهل عمل مى توانند با انديشه و کلام و رفتارهاى پسنديده خود نيکوترين و مطلوب ترين رفتارها را در خردسالان و بزرگسالان همسايه متبلور نمايند.

هشدار روان شناختى

جاى بسى تأسف و تأثر است که هر قدر در رشته هاى مهندسى و معمارى، خانه سازى و برج سازى، طراحى بوستان ها و زيباسازى شهرها و آبادانى کوچه ها و خيابان ها، تبحّر بيشترى پيدا مى کنيم، از تبيين و تبليغ و ترويج فرهنگ همزيستى، ارزشهاى همسايگى، حسن سلوک و حقوق و وظايف متقابل نسبت به همسايه ها بر اساس تعاليم اسلامى فاصله پيدا مى کنيم؛ به طورى که بسيارى از خانواده ها از حال و احوال همسايه هاى ديوار به ديوار و يا مقيم در يک مجتمع مسکونى، آنان که از يک در مشترک وارد مجموعه مسکونى مى شوند و از پله ها و آسانسور مشترک براى ورود به منزلشان استفاده مى کنند، بى خبرند. بديهى است که عدم آگاهى کافى نسبت به شأن و ارزشمندى همسايه ها و ثواب حسن سلوک با ايشان، فقر مهارت هاى اجتماعى، کمرويى و کم توانى در برقرارى ارتباط مؤثر و متقابل و عدم برخوردارى از نگرش مثبت و خوشايند نسبت به روابط اجتماعى، درخود فرو رفتگى و احساس گوشه گيرى و انزوا طلبى، اضطراب و افسردگى و بعضاً فشارهاى روانى ـ اجتماعى مى تواند توجيهى براى چنين قصور و کم سعادتى باشد.

[1] . مازال جبرئيل يوصينى بالجار حتى ظننت انه سيورثه (چهل حديث، به نقل از بحار، ج 74، ص 251.)
[2] . من ادنى حقوق الجار على الجار، ان استعانک اغثه و ان استقرضک اقرضه و ان مرض عدته و ان اصابته مصيبه عزيته (چهل حديث، به نقل از بحار، جلد 82، صفحه 94).
[3] .و اما حق جارک فحفظه غائباً و اکرامه شاهداً و نصرته اذا کان مظلوماً (چهل حديث، به نقل از من لا يحضره الفقيه، جلد 2، صفحه 396).
[4] . عليکم بحسن الجوار فان الله عزوجل امر بذلک. (چهل حديث، به نقل از بحار، جلد 74، صفحه 15).
[5] . امام على عليه السلام من حسن الجار تفقد الجار (چهل حديث، بحار، جلد 77، صفحه 231).
[6] . اگر زباله اى را که در مقابل منزلش ريخته شده است دوست نمى دارد، مبادا آن را به مقابل خانه همسايه انتقال دهد. اگر به گل ها و درخت مقابل خانه اش آب مى دهد ،به گل ها و درخت مقابل خانه همسايه اش هم آب بدهد. اگر وقتى که استراحت مى کند از صداى بلند راديو و تلويزيون ناراحت مى شود، همسايه را در حال استراحت بداند و با سر و صدا مزاحمتى فراهم نکند. و وقتى که مى خواهد احسان بکند، حق همسايه را به شايستگى رعايت نمايد.
[7] . من له جار و يعمل بالمعاصى فلم ينهه فهو شريکه (چهل حديث، به نقل از ارشاد القلوب، جلد 1، صفحه 183).
[8] . پيامبر بزگوار ـ صلى الله عليه و آله و سلم ـ فرمودند: افضل الايمان الحب فى الله و البغض فى الله. برترين درجه ايمان آن است که دوستى و محبّت انسان فقط براى خدا و بغض و خشم او نيز براى خدا باشد (نهج الفصاحه).
[9] . من آذى جاره فقد آذانى و من آذانى فقد اذى الله و من حارب جاره فقد حاربنى (چهل حديث، مستدرک، جلد 9، صفحه 57).
منبع :غلامعلي افروز – روانشناسي رابطه ها، ص 103 – 116