پیامبر و اهل بیت علیهم السلام » پیامبر اسلام » اصحاب »

ابو قتاده انصاری (حارث بن ربعی)

 اسم او، حارث و به قولی نعمان یا عمرو است. او فرزند «ربعی بن بَلدَمه انصاری» و مشهور به کنیه ‏اش «ابو قتاده» بود. او از قبیله خزرج و مادرش کبشه دختر «مطهر بن حرام» است. ابو قتاده در زمره اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله و از شجاعان و دلاوران کم نظیر و افاضل یاران آن حضرت به شمار می آید که به «فارس رسول اللَّه صلی الله علیه و آله » (یعنی یکه سوار پیامبر) معروف بود. مورخان معتقدند: «ابو قتاده» در تمامی غزوه ‏ها و جنگ‏ های صدر اسلام همراه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بوده، منتها درباره حضور وی در بدر بر یک رأی و نظرِ واحد نیستند، لذا برخی او را از بدریون می ‏دانند و جمعی بر این عقیده ‏اند که او در جنگ احد به بعد حضور داشته است.(۱) ابو قتاده ملازم رکاب علی ابو قتاده از یاران مخلص و با وفای امیرالمؤمنین علیه‏السلام به شمار می ‏آید، او در تمامی جنگ ‏های زمان خلافت آن حضرت حضور داشته و در جمل و صفین و نهروان ملازم رکاب امام علیه‏السلام بود.(۲) ابو قتاده والی مکه امیرالمؤمنین علیه‏السلام هنگامی که به خلافت رسید، «خالد بن عاصی بن هاشم بن مغیره مخزومی» را که از سوی عثمان والی مکه بود، عزل کرد و «ابو قتاده انصاری» را بر آن شهر گماشت ولی پس از مدتی ابو قتاده را نیز از ولایت مکه برکنار نمود(۳)و قثم فرزند عباس را به جای او منصوب کرد و قثم تا زمانی که امیرالمؤمنین علیه‏السلام به شهادت رسید در مکه ولایت و حکومت داشت.(۴) ابو قتاده و آمادگی برای جنگ جمل موقعی که امیرالمؤمنین علیه‏السلام آماده حرکت به سوی بصره و جنگ با ناکثین بود، ابو قتاده مطالبی گفت که حکایت از ایمان عمیق او به ولایت امیرالمؤمنین علیه‏السلام و وفاداری در راه آن حضرت داشت.(۵) حضور در جنگ نهروان و عزیمت به مدینه امیرالمؤمنین علیه‏السلام در جنگ خوارج (پس از آن که از هدایت آنها مأیوس شد) سپاه خود را آرایش داد و فرماندهی میمنه را به «حجر بن عدی» و میسره را به «شبث بن ربعی» یا «معقل بن قیس ریاحی» و سواره نظام را به «ابو ایوب انصاری» و پیاده نظام را به «ابوقتاده انصاری» سپرد. در این نبرد که هفت صد یا هشت صد تن از صحابی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله از مدینه در رکاب امیرالمؤمنین علیه‏السلام حضور داشتند، فرماندهی آنان را به «قیس بن سعد بن عباده» واگذار نموده و خود حضرت در قلب لشکر قرار گرفت.(۶) خطیب بغدادی نقل می‏ کند: هنگامی که امیرالمؤمنین علی علیه‏السلام از جنگ با نهروانیان فارغ شد، ابو قتاده انصاری با شصت یا هفتاد نفر از اصحاب انصار رسول خدا صلی الله علیه و آله به مدینه مراجعت نمود و ابتدا به دیدار عایشه شتافت. آن دو گفت و گوهای زیادی درباره حضرت علی علیه‏السلام و اقدامات او و سخنان رسول خدا درباره علی علیه‏السلام انجام دادند… در پایان عایشه گفت: ای ابو قتاده، نباید چیزی مانع این شود که من حقی درباره علی بن ابی‏طالب بگویم و آن حق این است که: از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می ‏فرمود: تفترق اُمتی علی فرقتین، تمرق بینهما فُرقه مُحَلِّقونَ رؤسهم مُحفّونَ شواربهم… یقرأون القرآن لا یتجاوز تراقیهم، یقتلهم أحبّهم إلیّ و أحبّهم الی اللَّه تعالی؛ امت من به دو گروه تقسیم می‏ شوند: یکی از این دو گروه سرهای خود را می‏ تراشند و سبیل‏ه ای خود را کوتاه می‏ کنند و…، قرآن می‏ خوانند اما قرآن از گلوی آنها تجاوز نمی ‏کند، این گروه را کسانی می‏ کشند که نزد من و نزد خداوند محبوب‏ ترند. چون عایشه اقرار به حق کرد و علی علیه‏السلام و یارانش را که کشندگان خوارج بودند، محبوب‏ترین افراد نزد خدا و رسول اعلام کرد، ابو قتاده گفت: ای عایشه، آیا تو این حقیقت را می‏دانی؟! پس چرا با علی علیه‏السلام چنین کردی؟! (و جنگ جمل را بپا داشتی؟) عایشه از جواب طفره رفت و گفت: ای ابو قتاده، برای امر خدا اندازه و مقدار معینی است و برای این اندازه اسباب و وسایلی است،….(۷) وفات ابو قتاده ابوقتاده در سال ۳۸ یا ۴۰ هجری در کوفه و در زمان خلافت امیرالمؤمنین علیه‏السلام در گذشت. حضرت بر جنازه او نمازگزارد و بر او شش یا هفت بار تکبیر گفت. و قول دیگری هم در وفات او آمده که: وی در سال ۵۴ هجری در مدینه از دنیا رفت و سن او در آن زمان ۷۰ یا ۷۲ سال بوده است.(۸)

پی نوشت ها:

۱- ر. ک: الاصابه، ج ۷، ص ۳۲۷ ؛ اسد الغابه، ج ۵، ص ۲۷۴ ؛ تاریخ بغداد، ج ۱، ص ۱۶۱ – ۱۵۹

۲- اسد الغابه، ج ۵، ص ۲۷۵ ؛ الاصابه، ج ۷، ص ۳۲۹ ؛ رجال طوسی، ص ۶۳

۳- ظاهراً علت برکناری ابو قتاده از ولایت مکه، جهت فراخوانی او به همراهی با حضرت در جنگ جمل، صفین و نهران بوده است

۴- شرح ابن ابی الحدید، ج ۱۶، ص ۱۴۰

۵- تاریخ طبری، ج ۴، ص ۴۵۱

۶- همان، ج ۵، ص ۸۵ ؛ شرح ابن ابی الحدید، ج ۲، ص ۲۷۲

۷- تاریخ بغداد، ج ۱، ص ۱۵۹ – ۱۶۰

۸- ر. ک: اسد الغابه، ج ۵، ص ۲۷۵ ؛ الاصابه، ج ۷، ص ۳۲۹ ؛ تاریخ بغداد، ج ۱، ص ۱۶۱ ؛ سیر اعلام النبلاء، ج ۴، ص ۹۲ و ۹۰ ؛ تهذیب التهذیب، ج ۱۰، ص ۲۲۹

منبع : سید اصغر ناظم‏ زاده قمی، اصحاب امام علی، ج ۱