آیت الله سيد حسن صدر کاظمینی(ره)

 ولادت

روز جمعه 29 ماه مبارك رمضان سال 1272 هـ . ق. بود كه نوزادى زيباروي، از خانواده‌اى روحاني، در شهر مقدس كاظمين چشم به جهان گشود. پدرش او را حسن ناميد.[1]
تحصیلات
سيد حسن صدر كه در دامان خانواده‌اى فقير، امّا با تقوا و فضيلت رشد كرده بود. به سفارش پدر، شروع به تحصيل علم نمود. پدرش استادانى فرزانه براى فرزندش انتخاب كرد. هنوز پانزده بهار از عمر پربركتش نگذشته بود كه صرف و نحو و بيان و معانى و بديع را كاملاً فرا گرفت. سپس علم منطق را فراگرفت. همت بلند و عزم راسخ سيد حسن و نظارت هميشگى پدر در ادامة تحصيل وى باعث شد كه در هيجده سالگى فقه و اصول را از بزرگ‌ترين استادان كاظمين، كه پدرش نيز يكى از آنان بود، فرا گيرد.
اقامت در نجف
سيد حسن صدر به امر پدر، به نجف اشرف مهاجرت نمود تا هر چه بيشتر از علوم و معارف الهى بهره‌مند گردد. وى هفده سال در حوزة علمية نجف، حكمت، كلام، فقه، اصول و ساير علوم اسلامى را فرا گرفت. و در فقه و اصول مجتهد شد.
مهاجرت به سامرا
آيت الله العظمى سيد محمد حسن شيرازى در سال 1291 هـ . ق. از نجف به سامرا هجرت كرد. عدة بسيارى از شاگردان او نيز به آن جا مهاجرت كردند. سيد حسن صدر نيز در سال 1297 هـ . ق. براى بهره بردن از محضر مرجع بزرگ شيعه، به سامرا مهاجرت نمود و مدت هفده سال در آن اقامت گزيد. وى ضمن استفاده از درس آيت الله شيرازي، خود نيز به تدريس پرداخت. بيان شيوا و گيرايش توجه همه را به وى جلب كرد. مرجع شيعيان نيز ارادت و عنايت خاصى نسبت به وى ابراز مي‌داشت. دو سال از رحلت آيت الله سيد محمد حسن شيرازى گذشته بود كه ـ در سال 1314 هـ . ق. ـ سيد حسن صدر همراه پسر عمويش، سيد اسماعيل صدر به زادگاهش كاظمين بازگشت.[2]
اساتيد
سيد حسن صدر علم صرف و نحو را از علامه باقر بن محمد حسن آل ياسين و علامه سيد باقر بن الحيدر (متوفا: 1290 هـ . ق.) علم معانى و بيان و بديع را از شيخ علامه عطار و علم منطق را از شيخ محمد بن الحاج كاظم و ميرزا باقر سلماسى فرا گرفت. او حكمت و كلام را از پدرش، شيخ محمد باقر شكي، شيخ محمد تقى بايكاني؛ شيخ عبدالنبى نورى طبرسى و محمد تقى گلپايگانى (متوفا: 1293 هـ . ق.) فراگرفت؛ فقه و اصول را نيز از پدرش، عبدالحسين بن نعمة الطريحى (متوفا: 1295 هـ . ق.) و ميرزاى شيرازي؛ اخلاق را از ملاحسينقلى همدانى و علوم غريبه را نزد شيخ عبدالحسين هندى فرا گرفت.[3]
استادان وي، همگى از بزرگان حوزه بودند، ‌امّا به عنوان نمونه، به زندگى دو استادش اشاره مي‌شود:
1. ميرزاى شيرازي: وي در نيمه جمال الاول سال 1230 هـ . ق. در اصفهان ديده به دنيا گشود. وى تحصيلاتش را از اصفهان آغاز كرد. در سال 1295 هـ . ق. در 29 سالگى عازم نجف اشرف شد. و پس از سال‌ها تحصيل، از صاحب جواهر گواهى اجتهاد مطلق گرفت. مرجعيت شيعه بعد از شيخ مرتضى انصارى به او سپرده شد. وى فقيهى با درايت بود كه قاطعانه در مقابل نقشه‌هاى شوم استكبار ايستاد و نقشه‌هاي آنان را نقش بر آب كرد. وى در سال 1312 هـ . ق. در سامرا درگذشت.[4]
2. ملا حسينقلى همداني: او سال‌ها از محضر شيخ انصارى استفاده كرد. وى فقهى آراسته به اخلاق دينى و حكيم و عارفى بريده از دنيا بود. او در تهذيب نفس بسيار كوشيد و از مقام و رياست دورى گزيد. هر روز صبح در خانه‌اش اخلاق و عرفان درس مي‌داد. بسيارى از تشنگان حقيقت در درس او شركت مي‌كردند. او نماز جماعت را درخانه‌اش به پا مي‌داشت. وى در سال 1311 هـ . ق. كه براي زيارت قبر سيد الشهداء ـ عليه السلام ـ به كربلا رفته بود، به ديار باقى شتافت و در حجرة چهارم، در صحن شريف به خاك سپرده شد.[5]
شاگردان
علامه محمد جواد بلاغى (متوفا: 1313 هـ . ش)[6]، شيخ مرتضى آل ياسين كاظمى و بسيارى از فرزانگان جزو شاگردان سيد حسن صدر بودند.
سيد حسن صدر از كارشناسان علم حديث بود و به همين سبب، به محدث كاظمينى مشهور بود. كسانى كه وى از آنها حديث نقل كرده است، دو گروهند: گروه اول: كسانى هستند كه بدون اجازة كتبى از آنان حديث نقل مي‌كرد، كه عبارتند از: ميرزا حسن شيرازى (متوفا: 1312 هـ . ق.) ميرزا حبيب الله رشتى (متوفا: 1313 هـ . ق.)، محمد حسن بن هاشم كاظمى (متوفا: 1308 هـ . ق.) محمد ايرواني (متوفا: 1306 هـ . ق.)، محمد حسن آل ياسين كاظمى و سيد هادى صدر (متوفا: 1316 هـ . ق.)گروه دوم، عالمانى كه به او اجازه كتبى براى نقل حديث داده‌اند، كه عبارتند از: شيخ ملا على بن خليل رازي(متوفا: 1297 ه.ق.) سيد مهدى قزوينى حلي، ميرزا محمدهاشم بن زين‌العابدين اصفهانى (متوفا: 1318 ه.ق(
سيد حسن صدر محدث بزرگى بود. او به عدة زيادى اجازة كتبى نقل حديث داده است كه به نام برخى اشاره مي‌شود: آيت الله شيخ محمد حسين غروى اصفهانى (متوفا: 1321 هـ . ش)، علامه سردار كابلى (متوفا: 1331 هـ . ش)، سيد شرف الدين عاملى (متوفا: 1337 هـ( . ش)، شيخ آقا بزرگ تهرانى (متوفا: 1348 هـ . ش)، شيخ عباس قمى (متوفا: 1319 هـ( . ش)، آيت الله ابوالحسن اصفهانى (متوفا: 1325 هـ . ش)، شيخ هادى آل كاشف الغطاء، ابوالحسن نقوي، سيد رضا هندي، ميرزا محمد على اردوبادى نجفى (متوفا: 1380 هـ . ق) ميرزا هادى خراساني، شيخ آقا رضا اصفهانى (متوفا: 1322 هـ . ق).[7] نويسنده كتاب نقد فلسفه كه در اصفهان سكونت داشته است و سيد صدر الدين صدر.
در عرصة فرهنگ
1. پيمان مقدس: جرجى زيدان، تاريخ نويس معروف (متوفا: 1914 م) در كتاب (تاريخ آداب اللغة العربيه) كه در چهار جلد منتشر شد، ‌نوشت: «شيعه طايفه‌اى كوچك بود كه آثار قابل اعتنايى نداشت و اكنون شيعه‌اى در دنيا وجود ندارد.» وقتى اين خبر به سيد حسن صدر رسيد، با شيخ آقا بزرگ تهرانى و محمد حسين كاشف الغطاء هم پيمان شد تا به معرفى شيعه بپردازد. علامه سيد حسن صدر دربارة فعاليت‌هاى علمى شيعه و نقش آنان در تأسيس و تكميل علوم اسلامى تحقيق كرد و كتاب معروف خود را به نام تأسيس الشيعه لعلوم الاسلام، تأليف كرد، كه در سال 1370 هـ . ق در 445 صفحه به چاپ رسيد. شيخ آقا بزرگ تهرانى با تأليف الذريعة الى تصانيف الشيعه در 29 جلد به معرفى آثار و تأليفات شيعه در علوم مختلف پرداخت. علامه شيخ محمد حسين كاشف الغطاء نيز نقدي بر تاريخ آداب اللغة العربيه نوشت.[8]
2. غيرت ديني: فعاليت‌هاى فرهنگى وهابيت روز به روز گسترش مي‌يافت. علامه سيد حسن صدر براى دفع اين فتنه، كتابى تحت عنوان «رسالة الشريفه فى الردّ على فتاوى الوهابين» نگاشت.[9]
3. گنجينة جاويدان: كتابخانه‌اى ماندگار، علامه سيد حسن صدر علاقة بسيار شديدى به خريد و جمع‌آورى كتاب داشت. اين علاقه به قدرى شديد بود كه براى خريد يك كتاب از هزينه‌هاى ضرورى زندگى چشم پوشى مي‌كرد. وى كتاب‌هاى قديمى و خطى را جمع آروى مي‌كرد و اگر كتابى بدون نام مؤلف بود، ‌آن قدر تحقيق و تفحص مي‌كرد تا نويسنده را بشناسد. اكنون كتابخانه‌اش شامل بيش از 1000 جلد كتاب نفيس است.[10]
نويسندة پرتلاش، علامه سيد شرف الدين مي‌گويد: من از آيت الله سيد حسن صدر شنيدم كه وى در ايام جوانى شبها را (معمولا) براى مطالعه بيدار بود و در روز، خواب قبل يا بعد از ظهر را نمي‌شناخته، خودم نيز مشاهده كردم او در سال‌هاى پيري، شب و روز در كتابخانه اش قلم به دست راست و كاغذ در دست چپ، مشغول تحقيق و تأليف بود. به جرأت مي‌گويم كه آن بزرگوار يك چهارم عمرش را خوابيد و باقى عمرش را بيدار بود؛ برعكس عموم مردم كه فقط يك چهارم عمرشان را بيدارند.[11]
آثار
از آثار وى 82 كتاب به يادگار مانده است.[12]
1. اصول دين و اخلاق: الدرر الموسويه فى شرح العقائد الجعفريه، وى در اين كتاب، ضمن تبيين اصول دين، امامت را از منابع اهل سنت اثبات مي‌كند.
2. سبيل الصالحين: اين كتاب هفت راه سير و سلوك و عبادت خدا را بيان مي‌كند.
3. احياء النفوس بآداب ابن طاووس. اين كتاب دربارة ارتباط بنده با خدا و بنده با اولياء الله و بنده با ملائكه و مردم بحث مي‌كند.
4. سبيل الرشاد فى شرح نجاة العباد.
5. تبيين مدارك السداد للمتن و الحواشى من نجاة العباد.
6. تحصيل الفروع الدينيه فى فقه الاماميه.
7. المسائل المهمه.
8. المسائل النفسيه.
9. حاشيه بر العروة الوثقي.
10. حاشيه بر غاية القصوي.
11. حاشيه بر نجاة العباد.
12. حاشيه بر تبصره.
13. حاشيه بر فصول فارسي.
14. الغاليه لاهل الانظار العاليه، اين كتاب در تحريم ريش تراشى است و به عربى و فارسى چاپ شده است.
15. تبيين الرشاد فى لبس السواد على الائمة الامجاد، اين كتاب كه به زبان فارسى چاپ شده، در مورد پوشيدن لباس سياه براى عزادارى اهل بيت است.
16. نهج السداد فى حكم اراضى السواد.
17. الدر النظيم فى مسألة التتميم، در موضوع تكميل آب كر با آب متنجّس.
18. لزوم قضاء مافات ـ من الصوم ـ فى سنة الفوات.
19. تبيين الاباحه (در اين كه نماز خواندن با اجزاء حيوان مشكوك) جائز است.
20. ابانة الصدور: در مورد ارث.
21. كشف الالتباس عن قاعدة الناس (دربارة قاعدة الناس مسلطون على اموالهم)
22. الغرر فى نفى الضّرار و الضرر: دربارة بحث حكومت و ورود.
23. احكام الشكوك الغير منصوصه (رواياتي كه در شك در ركعات نماز بناء را بر اكثر مي‌گذارند)

24. رسالة فى حكم الظن بالافعال و الشك فيها.
25. الرسائل فى اجوبة المسائل: جواب به استفتائات.
26. سبيل النجاة فى المعاملات.
27. تعليقة على رسالة التقية لشيخنا الانصاري.
28. تعليقة على مباحث المياه من كتاب الطهارة للشيخ الانصاري.
29. الرسالة فى حكم ماء الغساله.
30. رسالة فى تطهير المياه.
31. رسالة فى مسألة تقوى العالى بالمسافل.
32. تعليقة مسبوطة على ما كتبه الشيخ الانصارى فى صلاة الجماعه.
33. رسالة فى شروط الشهادة على الرضاع.
34. رسالة فى بعض مسائل الوقف.
35. رسالة فى حكم ماء الاستنجاء.
36. رسالة فى الماء المضاف.
37. رسالة وجيزة فى رواية الاخفات فى التسبيحات فى الركعتين الاخيرتين.
38. من الناسك فى المناسك (حديث)
39. شرح وسائل الشيعه الي احكام الشريعه.
علامه شرف الدين مي‌گويد: اين كتاب، كتابى است كه نظير آن تأليف نشده است. اين كتاب شامل علم فقه، حديث، اصول و علم رجال است كه چند جلد آن منتشر شده است.
40 تحية اهل القبور بالمأثور.
41. مجالس المؤمنين في وفيات الائمة المعصومين.
42. مفتاح السعاده و ملاذ العباده: شامل اعمال مهم شب و روز و…
43. تعريف الجنان فى حقوق الاخوان.
44. رسالة فى المناقب كه از جامع الصغير سيوطى استخراج شده است.
45. النصوص المأثوره، در مورد حضرت مهدي (عج)
46. صحيح الخبر فى الجمع بين الصلاتين فى الحضر.
47. الحقائق فى فضائل اهل البيت من طريق الجمهور.
48. احاديث الرجعة.
49. هداية النجدين و تفصيل الجندين، در شرح حديث جنود عقل و جهل.
50. نهاية الدراية. اين كتاب، شرح كتاب وجيزة شيخ بهائى است. (طرق تحمل حديث)
51. بغية الوعاة فى طرق طبقات مشايخ الاجازات (علم رجال)
52. مختلف الرجال.
53. عيون الرجال.
54. نكت الرجال.
55. انتخاب القريب من التقريب، دربارة افرادى كه ابن حجر عسقلانى در كتاب، تقريب، به شيعه بودنشان تصريح كرده است.
56. ذكرى المحسنين: كتابى است كه دربارة محقق محسن الحسينى الاعرجى نويسنده كتاب المقصود نوشته است.
57. بهجة النادى في احوال ابى الحسن الهادي، دربارة پدرش.
58. تكملة امل الآمل: اين كتاب تكميل كتاب امل الآمل (نوشته حر عاملي) و دربارة دانشمندان و شخصيت‌هاى بزرگ است.
59. البيان البديع: دربارة محمد بن اسماعيل (از راويان حديث) است كه سيد حسن صدر مي‌گويد وى همان (بزيع) است.
60. التعليقه على منتهى المقال (كتاب شناسي)61.

تأسيس الشيعه الكرام لعلوم الاسلام.
62. الشيعه و فنون الاسلام.
63. فصل القضا فى كتاب المشهور بفقه الرضا. وى در اين كتاب اثبات مي‌كند كه مؤلف كتاب فقه الرضا، ابن ابى العزاقر شلمغانى است.
64. رسالة فى أنّ مؤلف مصباح الشريعه انما هو سليمان الصهرشتي.
65. الابانة عن كتب الخزانة. كه فهرست كتابخانه شخصى وى است.
66. رسالة وجيزة فى المراقبه.
67. رسالة اخرى فى السلوك (مناظره)
68. قاطعة اللجاج فى تزييف اهل الاوجاج: در رد اخباريون.
69. براهين الجليه فى ضلال ابن تيمية.
70. الفرقة الناجيه: دربارة بر حق بودن مذهب شيعه است.
71. عمر و قوله هجر.
72. رسالة شريفه فى الرد على فتاوى الوهابين (اصول فقه)
73. اللوامع: نتيجة افكار اصولى شيخ انصارى و آيت الله شيرازي.
74. تعليقه على رسائل الشيخ مرتضى انصاري.
75. اللباب فى شرح رسالة الاستصحاب.
76. رسالة فى تعارض الاستصحابين.
77. حدائق الاصول: مسائل مشكل اصول.
78. التعادل و التعارض و الترجيح (رجال)
79. خلاصة النحو.
80. نزهة اهل الحرمين فى عمارة المشهدين مشهد امير المؤمنين و مشهد ابي عبدالله الحسين ـ عليه السلام ـ : دربارة تاريخ بناو تعمير حرم اين دو امام است.
81. وفيات الاعلام من الشيعة الكرام. 82. محاربوالله و رسوله يوم الطفوف.
83. المطاعن. 84. النسيء.
85. كشف الظنون عن خيانة المأمون. 86. محاسن الرسائل فى معرفة الاوائل.[13]
وفات
هشتاد و دو سال از عمر اين اسوة تقوى گذشته بود كه حالش دگرگون شد و مريض گشت. وى را به منزل پسرش واقع در محلة كرخ بغداد بردند، تا كار مداوا راحت‌تر انجام شود. امّا هنگام سفر آخرت فرا رسيده بود. وى هنگام غروب خورشيد روز پنج شنبه 11 ربيع الاول سال 1354 هـ . ق. چشم از دنيا فرو بست و به ديار يار شتافت.

پی نوشتها

[1] . شيعه و پايه گذارى علوم اسلامى ص 5، ترجمه تاسيس الشيعه سيد حسن صدر، ص 1، و گنجينه دانشمندان، محمد شريف رازي، ج 6، ص 303.

[2] . شيعه و پايه‌گذاري، ص 5 ـ 8 و ص 4 ـ 11 و 10 ـ 11؛ علماى معاصرين، ملا على واعظ تبريزي، ص 171، 170؛ صيام وقايع الايام، ملا على تبريزي، ص 664، معارف و معاريف، سيد مصطفى خميني، ج 6، ص 661، اعيان الشيعه، ج 5، ص 325 و گنجينه دانشمندان، ج 6، ص 304.
[3] . شيعه و پايه گذارى علوم اسلامي، ص 6 و 5 و تأسيس الشيعه، ‌ص 5 و 1 ـ 2.
[4] . ريحانة الادب، ج 3، ص 425.
[5] . تأسيس الشيعه، ص 5.
[6] . گلشن ابرار، ج 2، ص 543.
[7] . تأسيس الشيعه، ص 22 ـ 23 و ص 25؛ گلشن ابرار، ج 2، ص 580، ص 625 و 655؛ معارف الرجال، ج 1، ص 249؛ علماى بزرگ شيعه از كلينى تا خميني، ص 338 و شيعه و پايه‌گذاري علوم اسلامي، ص 17 ـ 18.
[8] . شيخ آقا بزرگ تهراني، محمد رضا حكيمي، ص 22 ـ 23.
[9] . تأسيس الشيعه، ص 20.
[10] . همان، ص 21 و 22 و اعيان الشيعه، ج 5، ص 325.
[11] . علماي معاصرين، ص 170.
[12] . همان، ص 172.

[13] . تأسيس الشيعه، ص 21ـ 14؛ اعيان الشيعه، ج 5، ص 326 و الذريعه الى تصانيف الشيعه، ج 19، ص 370.

منبع :مهدي احمدي تلخيص از كتاب گلشن ابرار، ج 3، ص 600