آيت الله شیخ محمد حسین غروى اصفهانى(ره)

اشاره
ديار نخجوان و آذربايجان از دير باز سرزميني مسلمان نشين و عالم خيز بوده است و ما تاريخ قفقاز و نخجوان را بيشتر با شخصيتهاي سرشناس و درخشان آن مي‎شناسيم. خاندان محقق غروي از آن خانواده‎هاي متديني بودند كه نسل در نسل در آن ناحيه سكونت داشتند و هميشه ميان مردم جايگاه ممتازي را دارا بودند. از اجداد و نياكان محقق، تنها نام نيكي در تاريخ مانده است كه به ترتيب و اجمال نام برده مي‎شوند:
پدرش «حاج محمد حسن»‌كه تاجري درست كار و ديندار بود فرزند «علي اكبر» و نوادة «حاج محمد حاتم نخجواني» است.[1]
پس از آنكه در سال 1243 ق. قرارداد تركمانچاي با دستهاي خيانت پيشة قاجاريان امضا شد و در نتيجة شوم آن، بخشي از سرزمين پاك ايران (قفقاز و نخجوان و قسمتي از آذربايجان) از پيكر پاك ايران عزيز جدا گشت، مسلمانان آن سوي رود ارس دچار بلاهاي بزرگ و درد رنجهاي سنگيني گشتند و در زير فوج فاجعه‎ها و در حصار حادثه‎ها خرد شدند. گروهي مردند، گروهي ساختند و سوختند و گروهي ديگر هجرت را برگزيده، از خانه و كاشانه چشم پوشيده، تنها جان به سلامت بردند. حاج محمد اسماعيل نخجواني (پدر بزرگ محقق غروي) از اين گروه اخير بود كه به همراه خانواده‎اش به شهر قهرمان خيز تبريز كوچيد.
اما در تبريز هم اوضاع را مساعد نديد و پس از چند صباحي به شهر اصفهان روي آورد. سالياني را در آن شهر سپري ساخت تا آنجا كه خود و فرزندانش به «اصفهاني» شهرت يافتند. ولي ديري نپاييد كه خاندان نخجواني از اصفهان هم كوچ كردند تا بالاخره به شهر زيارتي و مذهبي كاظمين پناه بردند و همانجا را براي خود وطن اختيار كردند و در آنجا حاج محمد حسن اصفهاني (پدر غروي اصفهاني) براي خود اسم و رسمي يافت.
حاج محمدحسن ديگر آن مرد غريب نبود كه روزي پس از روزگاري آوارگي روي به شهر كاظمين آورد. اكنون همه او را مردي محترم، پر خير و با كفايت مي‎شناختند. بگذريم از اينكه او در ميان مردم و تاجران سرشناس عراق به نيك مردي و كارسازي پرآوازه بود و در حوزة بزرگ آن روز نجف هم تاجري صاحب نام و آبرومند بود و همگان وي را با شهرت «معين التجار» گرامي مي‎شمردند.[2]
مولود كاظمين
اقبال خوش معين التجار، بيش از همه آنگاه به اوج رسيد كه از لطف خدا، او صاحب پسري سالم و كامل گشت.
روز دوم محرم سال 1296 ق. آسمان كاظمين هم مانند ديگر شهرهاي مسلمان نشين، بوي كربلا و عطر عشق و عاشورا مي‎داد. همزماني اين تولد مبارك با ماه حماسه‎هاي هميشه جاويد حسيني، سبب شد كه كودك كاظمين و مولود محرم «محمد حسين» ناميده شود.
حديث اشتياق
حاج محمد حسن معين التجار تنها همان يك پسر را داشت و دلخوش بود كه وي مي‎تواند پس از مرگش راه او را در جهان تجارت دنبال كند. اما پسرش محمدحسين در سر سودايي ديگر و فكري فراتر از فكر پدر داشت. جوان پر جنب و جوش كاظمين تنها آرزويش اين كه پدرش اجازه دهد تا راه كمال طلبي و دانشجويي پيش گيرد.
محمدحسين هر گاه فرصت را مناسب مي‎ديد، آرزوي خود را با پدر در ميان مي‎نهاد و با اصرار از او مي‎خواست كه رضايت دهد تا وارد حوزة‌ معارف اسلامي شود. اما پدر كه پسري جز او نداشت، راضي به اين كار نمي‎شد.
اما هر چه زمان پيشتر مي‎رفت اشتياق محمدحسين به تحصيل علوم اسلامي بيشتر مي‎شد و پدر خود را بيشتر از پيش پيرتر احساس مي‎كرد و با جديت از پسر مي‎خواست كه فن تجارت را ياد گيرد و فكر طلبه شدن را از سر بيرون كند. چيزي كه اين مشكل را از سر راه جوان كمال جوي كاظمين برداشت تنها يك توسل به حضرت باب الحوائج امام موسي كاظم (عليه السلام) بود. او خود مي‎گويد:
«آن روز هم مثل هر روز با پدرم در نماز جماعتي كه عصرها در صحن مطهر كاظمين برپا مي‎شد شركت جسته بودم. نماز تمام شده بود اما صفوف نمازگزاران هنوز به هم نخورده بود. من در حالي كه زانوي غم در بغل گرفته بودم، با فاصلة اندكي پدرم را مي‎پاييدم كه ديدم با يكي از تجار بغداد گرم صحبت است. همچنانكه نشسته بودم داشتم در آتش اشتياق مي‎سوختم. چشمم در گنبد زيباي امام كاظم (عليه السلام) بود كه … عنان از كف هر صاحب دلي مي‎ربود. در اين حال از دلم گذشت كه اي باب الحوائج، اي موسي بن جعفر، تو عبد صالح و از بندگان برگزيدة خدايي و در پيش حضرت حق آبروداري، تو را چه مي‎شد اگر از خدا مي‎خواستي دل پدرم را به من نزديكتر مي‎كرد تا با تصميم من كه چيزي جز تحصيل علم و كمال در مكتب شما نيست – راضي مي‎شد … در همين انديشه‎ها بودم كه ديدم پدرم صدايم مي‎كند:
محمدحسين! محمد حسين، پسرم! اگر هنوز هم آرزومندي كه به حوزه بروي تا دروس اسلامي بخواني برو! از طرف من خاطرت جمع باشد، ناراحت نمي‎شوم … اگر دلت مي‎خواهد به نجف اشرف بروي برو![3]
از آن روز زندگاني محقق غروي آغازي ديگر داشت كه خشنودي پدر را نيز همراه داشت با خيالي آسوده راه نجف اشرف در پيش گرفت تا روح تشنه‎اش را از چشمه‎هاي جوشان علم و حكمت و عرفان علوي سيراب سازد.
استادان و سرچشم‎هاي نور
كودك كاظمين هنوز در فصل بهاران زندگي بود. تازه در باغ خرم حيات، نونهالي سرسبز بود كه توانست هنر ظريف خط و خوشنويسي را آن هم در انواع گوناگون آن ياد گيرد. از آنجا كه آن روزها هم چون روزگاران گذشته، صنعت خط از هنرهاي بديع و چشمگير بود، مهارت محمدحسين، آن هم در دوران كودكي وي را در ميان آشنايان زبانزد ساخت. پدر هم كه به استعداد درخشان فرزندش پي برده بود، با تمام توان وسايل تحصيل و ترقي او را در حوزة علمية‌ نجف فراهم ساخت تا اين استعداد زلال و جوشان هر چه بهتر و بيشتر شكوفا گردد.
محمدحسين در دهة‌ دوم زندگي (در سال 1314 يا 1315 ق.) بود كه پا به حوزة‌ بزرگ نجف نهاد و چيزي نگذشت كه مراحل كمال را در دروس مقدماتي يكي پس از ديگري پشت سر گذاشت و بزودي در حلقة درس بزرگترين اساتيد حوزه آن روز شركت جست. استادان او در مرحلة سطح و خارج، به ترتيب كه در تاريخ و كتابهاي تراجم نوشته‎اند، عبارتند از:
1. شيخ حسن تويسركاني (متوفاي 1320 ق.)
محمد حسين غروي، پيش از همه، پله‎هاي نخست ترقي و تعالي را به پيروي از او پيمود، درس تلاش و تقوا را از او ياد گرفت و بيست و چهار بهار از عمرش مي‎گذشت كه استادش تويسركاني رحلت كرد.
2. آية‌ الله سيد محمد طباطبايي فشاركي (1253 – 1316 ق.)
محقق غروي نتوانست بيش از دو سال از محضر پر فيض اين استاد خليق و بزرگوار بهره‎مند گردد. آية الله فشاركي تا سال 1312 ق. در سامرا سكونت داشت.
3. حاج آقا رضا همداني (1250 – 1322 ق.)
حضور در درس و بحث آية‌ الله همداني كه بيشتر با اثر بزرگش كتاب «مصباح الفقيه» شناخته مي‎شود، چندان طولي نكشيد و محقق غروي بيست و ششمين سال از زندگاني را سپري مي‎ساخت كه اين استاد بزرگوارش هم به ديار باقي شتافت.
4. آية‌ الله آخوند خراساني (1255 – 1329 ق.)
آقا محمد حسين جواني بيست ساله بود كه به حوزة درس آخوند خراساني راه يافت و تا آخر عمر آخوند كه سيزده سال پس از آن به درازا كشيد به طور مرتب در حلقة درس اصول آخوند شركت جست و در همين سالها بود كه بيشترين بخش از شرحش بر كفاية‌الاصول را نگاشت. او از شاگردان طراز اول آخوند بود و تا ايشان زنده بود به احترام او از تدريس مستقل و متشكل اجتناب مي‎كرد و روزي كه آخوند درگذشت آقا محمد حسين مردي بزرگ سرشناس شده بود و در حالي كه تنها سي و سه سال از عمرش مي‎گذشت پس از وفات آخوند در جاي وي نشست و از مدرسان بنام و پر آوازة نجف گشت.
محقق غروي در نزد اين چهار استاد بزرگوارش بيشتر علم فقه و اصول خواند. اما استادان وي در حكمت و فلسفه عبارتند از:
5. حكيم محمدباقر اصطهباناتي شيرازي (متوفاي 1326 ق.)
حكيم اصطهباناتي تنها تا سال 1319 ق. در نجف بود و آقا محمد حسين در حدود چهار يا پنج سال از محضر اين استاد فرزانه، استفاده كرده است.[4]
6. شيخ احمد شيرازي (متوفاي 1332 ق.)
با عنايت به تاريخ وفات وي مي‎توان گفت كه محقق غروي بيشترين بهره را از اين استاد حكيم مي‎توانست ببرد ولي عجيب اين است كه حتي بيشتر كساني كه زندگاني علامه غروي را نوشته‎اند از اين استاد نام نبرده‎اند![5]
روايت ياران
داستان دوستان حكايتي بس دلكش و آموزنده است و كارساز بودنش در شناخت شخصيتها چنان پراهميت است كه سعدي مي‎گويد:
تو اول بگو با كيان زيستي من آنكه بگويم كه تو كيستي
اما از ياران علامه غروي چيزي ننگاشته‎اند تنها از چند شخصيت يادي شده است كه نام مي‎بريم:
1. بزرگ عارف معاصر آية‌ الله ميرزا جواد آقا ملكي تبريزي.
2. ميرزا علي اصغر ملكي تبريزي.
3. ميرزا حبيب ملكي تبريزي.
ميرزا علي اصغر و ميرزا حبيب دو برادر و پسر عموهاي ميرزا جواد آقا ملكي تبريزي بودند.
آية‌ الله غروي با هر سه بزرگوار رفت و آمد داشت اما بيش از همه با ميرزا علي اصغر مأنوس بود[6] … رفاقت و مصاحبت با عارف و اصل ميرزا جواد آقا ملكي هم از ديرباز برقرار بود. علامه غروي و ميرزا جواد آقا هر دو از شاگردان حاج آقا رضا همداني بودند و تا سال 1320 ق. كه ميرزا جواد آقا از نجف به ايران بازگشت با هم مأنوس بودند. پس از آن نيز توسط نامه از حال همديگر باخبر مي‎شدند.[7]
4. فقيه اصولي ميرزا محمد حسين نائيني (1277 – 1355 ق.)
ميرزاي ناييني و غروي اصفهاني ارتباط تنگاتنگي با هم داشتند و در مواقع دشوار يار و ياور يكديگر بودند.
5. آية‌ الله سيد احمد كربلا تهراني (م 1332 ق.)
مشايخ
بزرگان بسياري براي علامة غروي اجازه نامة روايتي نوشته‎اند كه براي نمونه دانشمندان و انديشوران زيرا را مي‎توان نام برد:
1. بزرگ محدث معاصر حاج ميرزا حسين نوري طبرسي، گردآوردندة مجموعه روايتي شيعه، مستدرك الوسائل.[8]
2. آية‌ الله سيد حسن صدرالدين موسوي معروف به صدر كاظمي نويسندة‌كتاب تأسيس الشيعه و …[9]
3. ميرزا محمد باقر اصطهباناتي شيرازي.
4. شيخ احمد شيرازي مشهور به «شانه ساز».
5. شيخ الشريعة اصفهاني.[10]
در آسمان آثار و ابتكار
مهمترين امتيازي كه در آثار نابغة نجف ديده مي‎شود استدلالي و ابتكاري بودن آنهاست كه حكايت از ژرف‎نگري و دقت نظر او مي‎كند و همين است كه او را يكي از استوانه‎هاي علم اصول و حكيم ژرف‎انديش و عارف پارسا و زاهد شب زنده‎دار، مشهور و پر آوازه كرده است و اين همه را آثار او به زبان رسا حكايتگرند. حال بخشي از آثار ماندگار او را در اينجا مي‎آوريم:
الف – علم اصول
1. الاجتهاد و التقليد و العداله
2. الاصول علي النهج الحديث
3. الطلب و الارادة عند الامية و المعتزلة و الاشاعرة
اين سه كتاب در يك مجلد بزرگ با نام «بحوث في الاصول» چاپ شده است.
4. چندين رساله در مباحث مختلف اصولي.
5. حاشيه بر رساله قطع شيخ انصاري.
6. نهاية‌الدرايه في شرح الكفاية، در چهار جلد
در مورد اين كتاب كه بزرگترين اثر علامه غروي در علم اصول است تجليل و تعظيم بسيار شده است. به راستي كه اين شرح، نهايت درايت را داراست و اگر برتر از كتاب كفايه نباشد كمتر از آن نيست.
ب – علم فقه
7. كتاب الاجارة
8. صلاة الجماعة
9. صلاة المسافر
اين سه كتاب هم بتازگي در يك مجلد با نام «بحوث في الفقه» انتشار يافته است.
10. حاشية‌ كتاب المكاسب
حاشيه بر مكاسب شيخ انصاري، معروفترين اثر فقهي علامه غروي است كه پس از گذشت دو سال از وفاتش در دو جلد بزرگ به قطع رحلي انتشار يافت.
11. حاشيه بر كتاب الطهارة شيخ اعظم انصاري.
12. چندين رسالة فقهي.
13. سه منظومه دربارة‌اعتكاف، روزه و نماز جماعت
14. الوسيلة توضيح المسائل به زبان عربي
15. ذخيرة العباد. توضيح المسائل فارسي
ج – فلسفه و حكمت
16. تحفة‌الحكيم. منظومه‎اي است به سبك منظومه حكيم سبزواري در حكمت متعاليه.
تحفة حكيم از همان روزهاي نخستين انتشارش مورد توجة اهل فن بوده و بعضي از حكما ونويسندگان به شرح آن دست زده‎اند.
17. رسالة في اثبات المعاد الجسماني
18. حاشيه بر اسفار ملاصدرا.
19. مكاتبات فلسفي و عرفاني
مجموعه‎اي است از 14 نامه در شرح و تحليل دو بيت شعر از عطار نيشابوري آنجا كه مي‎گويد:
دائـــماً او پادشاه مـــطلق است در كـمـال عزّ خود مستغـرق است
او بسر نايد زخود آنجا كه اوست كي رسد عقل وجود آنجا كه اوست
نيمي از نامه‎ها از حكيم غروي اصفهاني و نيمي ديگر از عارف معروف سيد احمد كربلايي است كه ديدگاه يكديگر را به نقد و بررسي نشسته‎اند. حاصل آن مناظرات علمي اين اثر جاويد گشته است.
20. تفسير قرآن اين تفسير كه گويا نيمه تمام مانده تاكنون چاپ نشده است.
21. الانوار القدسيّه مجموعة دل انگيزي از اشعار عربي آية‌ الله غروي است.
22. ديوان مفتقر اين كتاب كه شعرهاي فارسي حكيم غروي را در خود گردآورده است با نام نامناسبي كه هيچ برازندة ايشان نيست دهها بار چاپ شده و انتشار يافته است و اين اشتباه از آنجا ناشي شده است كه پدر شاعر حكيم و عارف حوزه نجف حاج محمد حسن اصفهاني معروف به معين التجار، كمپاني يعني شركت راه‎آهن بغداد – كاظمين را به عهده داشت و او بود كه براي نخسين بار باني اين كار خير گشت. از اينجا و تنها به همين علت است كه ديوان اشعار فرزندش با نام «ديوان كمپاني» و نام آن حكيم الهي به نام «آية‌الله كمپاني»! معروف گشت. ولي چنانكه شماري نقل كرده‎اند او از اين اسم ناراضي بود و از شنيدن اين كلمة بيگانه به سختي ناراحت مي‎شد.
23. ديوان غزليات يا مجموعة‌ عارفانه‎ها[11]
شاگردان
مكتب علامه نوري را چه در علم اصول و فقه و چه در حكمت و فلسفه بايد از مكتبهاي بسيار پربركت شيعه به حساب آورد. بر طبق تحقيقي حدود يكصد و پنجاه بزرگوار افتخار شاگردي در مكتب علامه غروي را داشته‎اند. عجيب اينكه در ميان شاگردان، از مرجع تقليد و فقيه و فيلسوف گرفته تا مفسر و محدث و متفكر و نويسنده و عارف و واعظ و … را مي‎توان ديد كه همگي به نوعي به شاگردي غروي اصفهاني مباهات مي‎كرده‎اند. اكنون ما تنها از بعضي از آنان نام مي‎بريم،[12] حضرات آيات:
سيدمحمد حجت كوه كمري (1310 – 1372 ق)،
سيد حسين طباطبايي بروجردي (1292 – 1380 ق)،
سيد محمد هادي ميلاني (1313 – 1395 ق)،
سيد ابوالقاسم خويي (1317 – 1413 ق)،
سيد عبدالاعلي سبزواري (1328 – 1414 ق)،
سيد محمد كاظم موسوي حسيني (1322 – 1405 ق)،
شيخ سلمان خاقاني (1331 – 1408 ق)،
شيخ محمدتقي بهجت فومني رشتي (متولد 1332 ق)،
سيد محمدباقر طباطبايي سلطاني بروجردي (متولد 1332 ق)،
شيخ ابوالفضل خوانساري (متولد 1334 ق)،
سيد علي بهشتي بابلي (متولد 1324 ق)،
ميرزا غلامحسين جعفري همداني (1324 – 1416)،
شيخ علي خوزاني اصفهاني معروف به «آية الله مشكات»،
حاج شيخ علي محمد بروجردي (1315 – 1395 ق)،
شيخ عبداللطيف سمامي حائري (1330 – 1400 ق)،
شيخ ابوالحسن شيرازي،
آقا ميرزا كاظم دينوري تبريزي (1320 – 1416 ق)،
سيد مهدي اشكوري نجفي (متولد 1336 ق)،
شيخ احمد اهري (1305 – 1388 ق)،
علامه سيد محمد حسين طباطبايي (1321 – 1402 ق)،[13]
سيد محمد حسن الهي طباطبائي،[14]
علامه شيخ عبدالحسين اميني تبريزي (1320 – 1390 ق).
محمد علي اردوبادي (1312 – 1380 ق).
شيخ محمدرضا مظفر (1322 – 1384 ق).
شيخ محمدحسين مظفر (1312 – 1381 ق)،
ميرزا شيخ نجم ‎الدين جعفر عسكري (1313 – 1395 ق)،
سيد عبدالحسين طيب (1312 – 1412 ق)،
سيد محمد حسيني همداني (1322 – 1417 ق)،
شيخ محمد حسين اعلمي (1320 – 1393 ق)،
سيد ميرزا محمود موسوي زنجاني (1309 – 1374 ق)،
سيدامير محمد كاظمي قزويني (1335 – 1414 ث).
شيخ محمد جواد يثري (1330 – 1415 ق)،
سيد محمدتقي آل بحرالعلوم (1318 – 1393 ق)،
شيخ عبدالرحيم سامت قزويني (متولد 1281 ش)،
شيخ محمود شريعت مهدوي (متولد 1335 ق)،
شيخ محمدرضا غراوي (1303 – 1385 ق)،
سيد نورالدين ميلاني حائري (متولد 1336 ق)،
سيد صدرالدين شوشتري جزايري (1313 – 1385 ق)،
سيد محمد شبر (متولد 1330 ق)،
محمد طاهر آل شيخ راضي (1322 – 1400 ق)،
شيخ كاتب طريحي (1303 – 1390 ق)،
محمد طه كرمي هويزي (1317 – 1388 ق)،
شيخ محمدامين زين العابدين بصري (متولد 1333 ق)،
شيخ عبدالمهدي مطر (1318 – پس از 1390 ق)،
حاج شيخ حسين انواري همداني، توسلي شيرازي،
سيد سجاد علوي گرگاني (1322 – 1407 ق)،
حاج سيدعلي مولانا تبريزي (1320 – 1392 ق)،
حاج شيخ نصرالله شبستري (متولد 1330 – ق) و …
شاگردان برگزيده عرفان
حكيم غروي اصفهاني، مدت زماني طولاني حوزة درس عرفاني خصوصي داشتند كه در خانه خود برگزار مي‎كرد. بزرگمرداني كه در اين حلقة‌ حال و اشراق، گرد هم مي‎آمدند، عبارت بودند از:
1. علامه سيد محمد حسين طباطبايي تبريزي
2. آية‌ الله سيد محمد هادي ميلاني.
3. آية‌ الله سيد ابوالقاسم خويي.
4. آية‌ الله ميرزا يوسف ايرواني.
5. آية‌ الله امام زنجاني.
6. آية‌ الله اعتماد رشتي.[15]
وفات
پنجم ماه ذيحجه سال 1361 ق. روز دوشنبه بود كه از فراز بارگاه قدس مولا علي (عليه السلام) خبر وفات بزرگ استاد نجف به گوش همگان رسيد. اين خبر چنان نابهنگام بود كه فضلا و دانشوران حوزوي را دچار تحير غمبار كرد. بزرگ اديب شيعي، علامه اردوبادي، سوگ سروده‎اي را كه در در گراميداشت استادش گفته بود و رد زبان همگان ساخت مردم بويژه شاگردان و ياران و نزديكان استاد كه سخت از اين فاجعة اندوهبار، آزرده و آشفته بودند بيتي از آن سوگوارة دلسوز را به هم مي‎خواندند و ناله مي‎كردند. اديب اردوبادي در آن بيت گفته بود:
آري تشييع پيكر نابغة نجف و خادم صادق امام حسين ‎ (عليه السلام) با نام و ياد حسين (عليه السلام) برگزار شد و در آستان قدس علوي، زير ايوان طلاي مولا جنب منارة شمالي در مقبرة كوچكي در كنار مقبرة علامه حلي به خاك سپرده شد.[16]
عاكـفان حــرمت قبـلة اهـل كرمنـد واقـف از نـكتة سربـستة لوح و قلمند
خاكساران تو ماه فلك مـلك حدوث جـان نـثاران تـو شـاه ملكوت قدمـنـد
«مفتقر» دست تو و دامن آنان كه همه خضر جانند و مسيحا نفس و روح دمند
[1] . حاشية محقق اصفهاني بر مكاسب، مقدمه، ص اول، به قلم علامه شيخ محمدرضا مظفر، چاپ قديم رحلي، سنگي.
[2] . علماء معاصرين، واعظ خياباني تبريزي، ص 190، چاپ تبريز، 1366 ق.
[3] . ما اين روايت تاريخي را از استاد بزرگوار علامه سيد عبدالعزيز طباطبايي يزدي (قدس سره) شنيدم و ايشان از فرزند آيت الله غروي اصفهاني، شيخ محمد غروي و او هم از پدرش آيت الله غروز نقل مي‎كردند كه پدرم از اين توسل كه نقشي بسيار حياتي در زندگاني ايشان داشت، بارهاي به مناسبتهاي مختلفي سخن به ميان مي‎آورد و خود را هميشه مديون اين لطف حضرت امام موسي بن جعفر (عليه السلام) مي‎دانست.
[4] . درباره زندگينامه استادان علامه غروي به ترتيب نگاه كنيد به : نقباء البشر، ج 1، ص 212 و 365؛ الرسائل الفشاركيه، ص 5 – 11، چاپ جامعه مدرسين قم، علماء معاصرين، ص 75؛ دائرةالعمارف تشيع، ج 2، ص 215 و سيماي سامراء، سيناي سه موسي از نگارنده اين سطور.
[5] . مسلسلات، آيت الله سيد شهاب الدين مرعشي نجفي، ج 2، ص 363، چاپ اول، 1416 ق، از انتشارات كتابخانه آبت الله مرعشي، تنها در اينجاست كه از اين استاد علامه غروي نام برده شده است.
[6] . به نقل از آيت الله سيد هادي خسروشاهي در مصاحبه نگارنده با وي.
[7] . يكي از نامه‎هاي پربار كه توسط ميرزا جواد آقا ملكي تبريزي نگاشته شده است در مجله حوزه، شماره 4، ص 65، (ارديبهشت 1363) چاپ شده است.
[8] . زندگينامه اين محدث متقي در كتاب مستقلي نوشته‎ايم و با نام «محدث نوري، رويات نور» انتشارا يافته است.
[9] . متن اجازه نامه‎اي كه آيت الله صدر كاظمي نوشته‎اند داراي مطالب سودمند و مهمي است كه در شش صفحه و در آخر كتاب «غروي اصفهاني غدير انديشه» كه اين مقاله تلخيص آن است، آورده شده است.
[10] . مسلسلات، آيت الله مرعشي نجفي، ج 2، ص 363.
[11] . در مورد آثار علامه غروي مراجعه شود به: حاشيه علامه غروي بر مكاسب، مقدمه، به قلم علامة مظفر؛ بحوث في الاصول، غروي اصفهاني، چاپ دوم، قم، جامعة‌ مدرسين، 1416 ق؛ نور علم، ش 4، از دوره چهارم (40) ص 53 و ش 5 از دورة ششم (22) ص 213؛ نهاية الدرايه في شرح الكفايه، غروي اصفهاني، مقدمه، مجلة الموسم، ش 16، ص 241 – 257، چاپ هلند، 1414 ق و…
[12] . در اصل كتاب غروي اصفهاني از يكصد و ده شاگرد حكيم غروي نام برده‎ايم.
[13] . كيهان انديشه، دوره پنجم، ش 26، ص 10، به نقل از استاد آيت الله حسن زاده آملي، نگاه حوزه؛ ش 9 – 8، س 34، (ويژه نامه وحدت حوزه و دانشگاه).
[14] . كيهان انديشه، دوره پنجم، ش 26، ص 7 – 8 (مهر و آبان 1368).
[15] . گنجينة دانشمندان، ج 5، ص 236؛ عرفان اسلامي، شيخ حسين انصاريان، ج 5، ص 166.
[16] . نوار مصاحبه با استاد علامه سيد عبدالعزيز طباطبايي يزدي (قدس سره).
منبع :محمد صحتي سردرودي – تلخيص از كتاب گلشن ابرار، ج 2، ص 580