آيت الله حاج شيخ مرتضى مقتدايى « دام ظله »

تولد و دوران كودكي
آيت‌الله مرتضي مقتدايي در سيزدهم رجب -روز ولادت امام علي(ع)- سال 1314 هجري شمسي، در محله مسجد حكيم اصفهان، چشم به جهان گشود. پدرش مرحوم «آيت‌الله حاج ميرزامحمود مقتدايي»، از بزرگان و دانشمندان مشهور اصفهان بود كه از مرحوم آقا سيدمحمد نجف‌آبادي، اجازه اجتهاد داشت و مدت كوتاهي از محضر مرحوم حاج شيخ عبدالكريم حائري -مؤسس حوزه علميه قم- بهره برده بود و با امام(ره) و مرحوم آيت‌الله محقق داماد و مرحوم آيت‌الله سيداحمد زنجاني، جلسات مشتركي برپا نموده بود.
جدش مرحوم ملامحمدباقر، از زاهدان و عالمان عصر خود بود كه در امام‌زاده اسحاق -برادر امام رضا(ع)- در پنج كيلومتري اصفهان، مدفون است. هنگامي كه براي تعمير حرم امام‌زاده، قبر او خراب شد، جنازه او در حالي كه كاملاً سالم و تازه بود، نمايان شد! مادر آيت‌الله مقتدايي نيز زني پاك‌دامن و مؤمن و صبيه مرحوم آيت‌الله العظمي حاج ميرزا جمال‌الدين كلباسي بود.
خانواده آيت‌الله مقتدايي، زندگي ساده و بي‌آلايشي داشتند و پدرشان، با اينكه هر ماه، وجوهات بسياري از مردم دريافت مي‌كرد، اين ويژگي را داشت كه هيچ‌گاه از وجوهات شرعي، براي امرار معاش استفاده نمي‌كرد.

دوران تحصيل
كودكي آيت‌الله مقتدايي، با استبداد رضاخان و مسئله كشف حجاب و ممنوعيت پوشيدن لباس روحاني، هم‌زمان بود. البته پدر او، جزء كساني بود كه در امتحانات رسمي آن دوره، شركت كرده بود و اجازه تدريس و بر سر نهادن عمامه داشت؛ اما به دليل ممنوع‌بودن حجاب براي زنان، با خانواده خود به روستاي «خوراسگان» و محله «پزوه» رفت تا ضمن آزادي بيشتر، به رتق و فتق امور مردم بپردازد. آيت‌الله مقتدايي در همان‌جا، تحصيلات ابتدايي را آغاز كرد و پس از به پايان رساندن دوره ابتدايي، نزد پدر بزرگوار خود، شرح نصاب، جامع‌المقدمات، سيوطي، منطق كبري و بخشي از شرح نظام را خواند.
آيت‌الله مقتدايي، در سال 1331 وارد حوزه علميه اصفهان شد و ادامه دروس مقدمات و دوره سطح را نزد بزرگان آن ديار فراگرفت؛ دو سال هم در درس خارج شركت كرد و در سال 1338 به حوزه علميه قم، عزيمت كرد. سبب عزيمت او به قم، اين بود كه در تابستان، چند تن از طلاب فاضل حوزه علميه قم، به اصفهان آمده بودند و در حجره آيت‌الله مقتدايي در مدرسه صدر، سكونت داشتند. آنها پس از آگاهي از وضعيت درس و بحث طلبه جوان، او را به حضور در قم تشويق كردند و ويژگي‌هاي درس امام(ره) را براي او برشمردند و بيان داشتند كه دوره دوم خارج اصول و خارج مكاسب امام(ره) به تازگي آغاز شده است. اين مژده، شور و شوق او را براي حضور در قم، دو چندان ساخت.
آيت‌الله مقتدايي، در قم نيز در درس خارج امام(ره) و ديگر بزرگان، شركت نمود و در اين ميان، از تحصيل علوم عقلي نيز باز نماند. در سال 1340 نيز به كلاسهايي كه شهيد دكتر بهشتي براي آشنايي فضلاي قم با علوم جديد -از جمله فيزيك، شيمي و زبان انگليسي- تشكيل داده بود، راه يافت. اين كلاسها، در شبهاي پنج‌شنبه و جمعه و عصرهاي جمعه برگزار مي‌شد. آيت‌الله مقتدايي در طي اين سالها، از شركت در دروس اخلاق و تهذيب نفس، غافل نمي‌ماند و همواره پندهاي عالمان و استادان خود را به گوش جان مي‌سپرد.

استادان و دوستان
آيت‌الله مرتضي مقتدايي، در ساليان علم‌آموزي، با استادان بسياري انس داشت. او كه بخشي از مقدمات را نزد پدر خود آموخته بود، باقي‌مانده آن و بخشي از دروس سطح را نزد مرحوم حاج شيخ محمدحسن نجف‌آبادي -از شاگردان مرحوم آخوند خراساني- و نيز مرحوم آقاي فياض و شهيد شمس‌آبادي فرا گرفت.
او منظومه را نزد مرحوم حاج ميرزا رضا كلباسي، و تفسير و نهج‌البلاغه و اخلاق را نزد مرحوم حاج ميرزا علي آقاي شيرازي، و خلاصةالحساب و تشريح‌الأفلاك را نزد مجدالعلماء فرزند مرحوم حاج شيخ محمدرضا نجفي مسجدشاهي فرا گرفت. همچنين مكاسب را نزد مرحوم آيت‌الله خادمي آموخت و دو سال نيز در درس خارج آن مرحوم، شركت نمود.
با ورود به حوزه علميه قم، به درس خارج امام خميني(ره) شرفياب شد و هم‌زمان در درس آيت‌الله العظمي بروجردي نيز شركت مي‌كرد. همچنين از درسهاي خارج مرحوم محقق داماد و مرحوم گلپايگاني و مرحوم اراكي نيز بهره مي‌برد. در بخش فلسفه نيز به درس اسفار مرحوم علامه طباطبائي مي‌رفت.
آيت‌الله مقتدايي در سالهاي تحصيل خود، با بسياري از فضلا دوست بود و به مباحثه علمي در زمينه‌هاي گوناگون مي‌پرداخت كه از جمله آنان در اصفهان، مي‌توان آقايان حسن امامي، شيخ صفرعلي شريعت‌فلاورجاني، عبوديت و كمال فقيه‌ايماني، و در قم، آقايان فاضل‌هرندي، مؤمن، طاهري خرم‌آبادي، مصلحي و الهي‌قمي را نام برد.

فعاليتهاي علمي و فرهنگي
آيت‌الله مرتضي مقتدايي، تا كنون فعاليتهاي علمي و فرهنگي بسياري را به انجام رسانده است. او از سالهاي آغازين اشتغال به تحصيل در حوزه علميه اصفهان، به تدريس دروس آموخته‌شده، پرداخت و كتب دوره سطح و نيز سطوح عالي را بارها تدريس نمود. وي چند سال به تدريس خارج فقه در مدرسه مروي تهران و پس از آن، در حوزه علميه قم اشتغال داشته كه اين تدريس، تا كنون ادامه دارد و از اين رهگذر، طلاب و فضلاي بسياري، تربيت شده‌اند كه وجودشان، تداوم‌بخش راه اجتهاد در حوزه‌هاي علمي و عملي خواهدبود. وي همچنين، تقريرات درسهاي آيات عظام بروجردي، امام خميني، محقق داماد و گلپايگاني را نگاشته كه تا كنون، به چاپ نرسيده است.
آيت‌الله مقتدايي، پس از فوت پدر، هنگامي كه با اصرار و استقبال اهالي «خوراسگان» مبني بر حضور دائم در آن مكان مواجه شد، با صلاحديد امام(ره) در ايام تعطيلي به آنجا مي‌رفت و به حل مشكلات ديني و دنيوي مردم مي‌پرداخت. تأسيس صندوق قرض‌الحسنه حجت‌بن‌الحسن العسكري(عج) با همت برخي ديگر، تأسيس مدرسه علميه امام صادق(ع) و حوزه علميه خواهران و ايجاد انجمن حمايت از ايتام، از جمله خدمات وي در آنجا بود.

فعاليتهاي سياسي
آيت‌الله مقتدايي، در سنگرهاي سياسي گوناگوني در سالهاي پيش و پس از انقلاب، شركت فعال داشته است. آشنايي و انس او با امام، در زمان تحصيل آغاز شد و هر صبح و عصر، در درس آن مرد بزرگ حاضر مي‌شد و نماز مغرب و عشاء را به امامت او مي‌خواند. عشق و علاقه زائدالوصف او به امام(ره) و راه او، باعث شد همواره اطاعت از او را بر خود واجب بشمارد و هيچ‌گاه از مسير او كه همانا مسير واقعي اسلام است، منحرف نشود.
آيت‌الله مقتدايي در موقعيتهاي گوناگون، به نشر اعلاميه‌ها و رساله عمليه امام(ره) و قدرداني و تجليل از او در سخنراني‌ها مي‌پرداخت و در داستان رفراندوم شاه كه علما -از جمله امام(ره)- آن را تحريم نمودند، پيام امام(ره) را به علماي اصفهان، از جمله آيت‌الله خادمي‌اصفهاني و آقاي ارباب رسانيد كه در پي آن، بازار اصفهان تعطيل شد.
از ديگر فعاليتهاي مهم وي، پيش از انقلاب اسلامي، عضويت در جامعه مدرسين حوزه علميه قم و شركت در جلسات آن بود كه حضور وي در اين عرصه، در آن زمان، شجاعت و اعتقاد راستيني را گواه است. امضاي وي در زير بسياري از اعلاميه‌ها و بيانيه‌هاي مهم آن مركز، به چشم مي‌خورد.
با پيروزي انقلاب شكوهمند اسلامي در بهمن ماه 1357، حضور آيت‌الله مقتدايي در صحنه‌هاي سياسي، كم‌رنگ نشد و وي با صلابت و شجاعت، در عرصه‌هاي گوناگون، به‌ويژه در قوه محترم قضائيه، به فعاليت پرداخت. در اسفند همان سال، يعني كمتر از يك ماه پس از پيروزي انقلاب، با ابلاغ قضايي كه برخي از اعضاي جامعه مدرسين آن را صادر كرده بودند، معظم‌له بر قضاوت در دادگاه‌هاي انقلاب، منصوب شد. در فروردين 1358، امام(ره) او را براي امر قضاء به خرمشهر، آبادان و نيز ملاير و زنجان اعزام كرد. او همچنين در دادگاه‌هاي تهران و قم، به طور موقت، مشغول به كار شد.
برخي از سمتهاي وي پس از انقلاب، به شرح زير است:
1. قاضي دادگاه‌هاي انقلاب اسلامي
2. عضو و سخنگوي شوراي عالي قضايي
3. رياست ديوان عالي كشور
4. رياست دادسراي ديوان عالي و دادستاني كل كشور
5. نمايندگي مجلس خبرگان رهبري در دوره دوم و سوم، از استان اصفهان
6. عضويت در جامعه مدرسين حوزه علميه قم
7. عضويت در شوراي پيشبرد و ارتقاء حوزه
8. عضويت در شوراي عالي حوزه‌هاي علميه
9. مديريت حوزه‌هاي علميه
در كنار تمام اين مسئوليتها، ايشان به تدريس دروس سطح و خارج نيز مي‌پردازند؛ به گونه‌اي كه اشتغال در مسئوليتهاي اجرايي، هيچ‌گاه ايشان را از تدريس باز نداشته است.

منبع : پايگاه اطلاع رساني شوراي عالي حوزه‌هاي علميه